Paradoks Eynshteyn — Podolskiy — Rozen (qisqacha EPR-paradoks) — kvant mexanikasi to‘liq emasligini ko‘rsatish uchun taklif etilgan paradoks bo‘lib, u kvant mexanikasi yordamida o‘tkaziladigan fikriy tajribaga asoslanadi. Bu tajribada mikroobyektning parametrlarini o‘lchash ushbu obyektga bevosita ta’sir ko‘rsatmasdan, bilvosita amalga oshiriladi. Bunday bilvosita o‘lchashning maqsadi mikroobyekt holati haqida uning kvant-mexanik tavsifi beradiganidan ko‘proq axborot olishga urinishdir.
Dastlab paradoks atrofidagi bahslar ko‘proq falsafiy xususiyatga ega edi. Ular nimani fizik reallik elementi deb hisoblash kerakligi: fizik reallik deb faqat tajriba natijalari tan olinadimi va Koinotni alohida mavjud bo‘lgan «reallik elementlari»ga ajratish mumkinmi, agar mumkin bo‘lsa, ularning har biriga alohida matematik tavsif berish mumkinmi, degan savollar bilan bog‘liq edi.
Paradoksning mohiyati
Geyzenbergning noaniqlik munosabatiga ko‘ra, zarrachaning koordinatasi va uning impulsini bir vaqtning o‘zida aniq o‘lchash mumkin emas. Agar noaniqlikning sababi bir kattalikni o‘lchash tizim holatiga prinsipial ravishda bartaraf etib bo‘lmaydigan buzilishlar kiritishi va boshqa kattalik qiymatini o‘zgartirishidir, deb faraz qilinsa, noaniqlik munosabatini chetlab o‘tishning faraziy usulini taklif qilish mumkin.
Faraz qilaylik, ikkita bir xil zarracha va uchinchi zarracha ning parchalanishi natijasida hosil bo‘lgan. Bunday holda impulsning saqlanish qonuniga ko‘ra, ularning yig‘indi impulsi uchinchi zarrachaning boshlang‘ich impulsi ga teng bo‘lishi kerak, ya’ni ikki zarrachaning impulslari o‘zaro bog‘liq bo‘ladi. Bu birinchi zarrachaning impulsini () o‘lchash va impulsning saqlanish qonuniga ko‘ra ikkinchi zarrachaning impulsini () uning harakatiga hech qanday ta’sir ko‘rsatmasdan hisoblash imkonini beradi. Endi ikkinchi zarrachaning koordinatasi o‘lchansa, bu zarracha uchun bir vaqtda o‘lchab bo‘lmaydigan ikkita kattalikning qiymati olinadi. Bu esa kvant mexanikasi qonunlariga ko‘ra mumkin emas. Bundan noaniqlik munosabati mutlaq emas, kvant mexanikasi qonunlari esa to‘liq emas va kelajakda aniqlashtirilishi kerak, degan xulosa chiqarish mumkin edi.
Agar bu holatda kvant mexanikasi qonunlari buzilmasa, birinchi zarrachaning impulsini o‘lchash ikkinchi zarrachaning impulsini o‘lchash bilan teng kuchli bo‘ladi. Biroq bu birinchi zarrachaning ikkinchisiga bir zumda ta’sir ko‘rsatishi haqidagi tasavvurni yuzaga keltiradi va sababiyat prinsipiga zid keladi.
Masalaning tarixi

1927-yilda Beshinchi Solve kongressida Eynshteyn qattiq e’tiroz bildirgan «Kopengagen talqini» Maks Born va Nils Bor tomonidan ilgari surilgan bo‘lib, kvant mexanikasining matematik modelini mohiyatan ehtimoliy deb tushuntirardi. Eynshteyn bu talqin tarafdorlari «zaruratdan fazilat yasayotganini», ehtimoliy xususiyat esa mikrojarayonlarning fizik mohiyati haqidagi bilimlarimiz to‘liq emasligini ko‘rsatishini aytdi. Shu tariqa Bor va Eynshteyn o‘rtasida to‘lqin funksiyasining fizik mazmuni haqida bahs boshlandi.
Aynan 1935-yilda Eynshteyn Boris Podolskiy va Natan Rozen bilan birga «Fizik reallikning kvant-mexanik tavsifini to‘liq deb hisoblash mumkinmi?» nomli maqola yozdi. Rozenning xotiralariga ko‘ra, Eynshteyn «masalaning umumiy qo‘yilishi va mohiyatini shakllantirgan», Podolskiy maqola matnini tahrir qilgan, Rozenning o‘zi esa tegishli hisob-kitoblarni bajargan. Maqola 15-may 1935-yilda Amerikaning «Physical Review» jurnalida chop etilgan va unda keyinchalik Eynshteyn — Podolskiy — Rozen paradoksi deb atalgan fikriy tajriba bayon qilingan.
Ko‘plab yetakchi fiziklar paradoks e’lon qilinishini «musaffo osmondagi chaqmoq» kabi qabul qildi. Shubha bilan qaragan Pol Dirak «hammasini yana boshidan boshlash kerak... Eynshteyn u [Kopengagen talqini] bunday ishlamasligini isbotladi», deb ta’kidladi. Ervin Shryodinger Eynshteynga xat yozib, uni qo‘llab-quvvatladi. Avgust oyida Eynshteyn Shryodingerga javob xatida shunga o‘xshash yana bir paradoksni bayon qildi: porox solingan bochka tasodifiy bir vaqtda o‘z-o‘zidan portlashi mumkin, uning to‘lqin funksiyasi esa vaqt o‘tishi bilan portlagan va portlamagan bochkaning tasavvur qilish qiyin bo‘lgan superpozitsiyasini ifodalaydi. O‘sha 1935-yilning noyabrida Shryodinger bu g‘oyani mashhur «Shryodinger mushugi».
Belgiya fizigi Leon Rozenfeldning xotiralariga ko‘ra, Nils Bor olti hafta davomida faqat shu paradoks muammosi bilan shug‘ullangan, biroq Eynshteyn dalillaridan xato topa olmagan. 1935-yil iyulida Bor o‘sha jurnalda xuddi shu nom bilan chop etgan javob maqolasida EPR dalillari kvant mexanikasining to‘liq emasligini isbotlash uchun yetarli emasligini bildirdi. Bor kvant mexanikasini ehtimoliy tavsiflash foydasiga bir qancha dalillar keltirdi hamda kvant mexanikasi va Eynshteynning umumiy nisbiylik nazariyasiqoidalari o‘rtasidagi ma’lum o‘xshashlikni ko‘rsatdi. Keyinchalik Bor o‘z dalillarini unchalik tushunarli emas deb baholadi. Verner Geyzenberg Borni qo‘llab-quvvatlab, Eynshteynga «fizikani o‘zgartirmasdan falsafani o‘zgartirib bo‘lmaydi», deya e’tiroz bildirdi.
Devid Bom 1952-yilda bahsni hal etishga yordam berishi mumkin bo‘lgan, ammo o‘sha davrda texnik jihatdan amalga oshirib bo‘lmaydigan tajribani — EPR tajribasining optik variantini ko‘rib chiqdi.
1964-yilda Jon Styuart Bell matematik formalizmni kiritdi. Unda kvant hodisalarning ehtimoliy tabiatini tushuntirishi mumkin bo‘lgan qo‘shimcha parametrlar qo‘llanadi. Uning fikricha, o‘zi hosil qilgan tengsizliklar qo‘shimcha parametrlar kiritish kvant mexanikasining tavsifini ehtimoliy emas, balki deterministik qila oladimi-yo‘qmi, shuni ko‘rsatishi kerak edi: Bell tengsizliklari buzilgan taqdirda, qo‘shimcha parametrlar asosida bunday deterministik tavsifni yaratish mumkin bo‘lmaydi. Shunday qilib, tajribada bir-biridan uzoqdagi o‘lchashlar orasidagi korrelyatsiyalarni ifodalovchi muayyan kattalikni aniqlash va uning asosida kvant hodisalarni ehtimoliy yoki deterministik tarzda tavsiflash maqsadga muvofiqligini baholash mumkin bo‘ldi.
O‘tkazilgan tajribalarning natijalari 1972-yilda Styuart J. Fridman va Jon F. Klauzer tomonidan Kaliforniya universitetining Berklidagi bo‘limida kvant mexanikasi bashoratlariga mos keldi va Bell tengsizliklarining buzilishi qayd etildi.
Keyinchalik Garvard universitetida Richard A. Xolt va Frensis M. Pipkin kvant mexanikasiga zid, ammo Bell tengsizliklariga mos keladigan natija olishdi.
Keyinchalik, 1976-yilda Xyuston shahrida Edvard S. Fray va Rendell S. Tompson o‘zaro korrelyatsiyalangan fotonlarning ancha takomillashgan manbasini yaratishdi va ular olgan natija kvant mexanikasi bashoratlariga mos keldi. Ular Bell tengsizliklarining buzilishini aniqladilar.
Bu tajribalarning barchasi bir kanalli polyarizatorlar yordamida bajarilgan bo‘lib, ular faqat korrelyatsiyalangan fotonlarning manbasi va ularni olish usuli bilan farq qilgan. Bunday soddalashtirilgan tajriba sxemasida (yoki ) yo‘nalishga parallel qutblangan yorug‘likni o‘tkazadigan, ortogonal yo‘nalishdagi yorug‘likni esa o‘tkazmaydigan polyarizatorlardan foydalaniladi. Shu sababli uzoqdagi o‘lchashlar korrelyatsiyasini hisoblash uchun kerakli kattaliklarning faqat bir qismini aniqlash mumkin.
Tajribalarning aniqligini oshirish uchun barqaror va yaxshi boshqariladigan kvant chigallashgan fotonlar manbasi hamda ikki kanalli polyarizatordan foydalanish zarur edi. 1982—1985-yillarda Alen Aspe tegishli uskunalar yordamida murakkabroq tajribalar turkumini o‘tkazdi. Ularning natijalari ham kvant mexanikasi bashoratlariga mos kelib, Bell tengsizliklarining buzilishini namoyish etdi.
Tajribalarni tashkil qilish va tafsilotlarini tekshirish ishlari hanuz davom etmoqda. A. Aspening fikricha, ular oxir-oqibat hech qanday «bo‘shliq» qoldirmaydigan hal qiluvchi tajribaga olib kelishi kerak. Biroq hozirgacha bunday tajriba amalga oshirilmagan va yashirin parametrlar nazariyasi tarafdorlari to‘liq kvant-mexanik nazariyani yaratish uchun yangi-yangi jihatlar va imkoniyatlarni ko‘rsatib kelmoqda.
Paradoksning izohi
EPR tajribasi, uning mualliflari nuqtayi nazaridan, zarrachaning koordinatasi va impulsi ni bir vaqtning o‘zida aniq o‘lchash imkonini beradi. Ayni paytda kvant mexanikasi bunday o‘lchash mumkin emasligini ta’kidlaydi. Shunga asoslanib, Eynshteyn, Podolskiy va Rozen kvant nazariyasi to‘liq emas degan xulosaga kelishdi. Aslida, EPR tavsiflagan tajriba kvant mexanikasiga zid emas va uni shu nazariya yordamida oson tahlil qilish mumkin. Ko‘rinishdagi ziddiyat «o‘lchash» atamasi klassik va kvant nazariyalarida biroz turlicha ma’noga ega ekanidan kelib chiqadi (qarang: O‘lchash (kvant mexanikasi)).
O‘lchash va holat
Ma’lumki, kvant mexanikasida o‘lchash natijasida tizimning holati o‘zgaradi. Agar zarrachaning impulsi o‘lchansa, u to‘lqin funksiyasi bilan tavsiflanadigan holatga o‘tadi. Bu holatda impulsni takroran o‘lchash doimo bir xil qiymatni beradi. Shu ma’noda holatdagi zarracha muayyan impuls qiymati bilan tavsiflanadi: .
Ayni holatda zarrachaning koordinatasini istalgan darajada aniq o‘lchash mumkin; uni aniqlash ehtimolligi ga mutanosib ravishda fazoning nuqtasida belgilanadi. Biroq o‘lchashdan keyin zarrachaning holati o‘zgaradi: u koordinatasi aniq bo‘lgan holatga o‘tadi. Xususan, o‘lchangandan keyin impuls yana o‘lchansa, ehtimol, boshlang‘ich qiymatdan farq qiladigan natija olinadi. Demak: 1) koordinatani o‘lchashdan bevosita oldin impuls aniq qiymatga ega bo‘ladi; 2) o‘lchash onida (u istalgancha qisqa bo‘lsa ham) koordinataning aniq qiymati olinadi. Ammo bundan o‘lchash vaqtida koordinata va impuls birgalikda, bir vaqtning o‘zida ma’lum qiymatlarga ega bo‘ladi, degan xulosa kelib chiqmaydi.
EPR tajribasida birinchi zarrachaning impulsi o‘lchangandan so‘ng ikkinchi zarracha ham impulsi aniq bo‘lgan holatga o‘tadi. Uning koordinatasini o‘lchash mumkin, ammo bunday o‘lchashdan keyin uning impulsi darhol o‘zgaradi. Shuning uchun koordinata va impuls bir vaqtning o‘zida o‘lchandi, deyish mantiqsiz.
Noaniqlik munosabati
Kvant mexanikasi koordinata va impulsni bir vaqtning o‘zida o‘lchashga qo‘yadigan cheklovlarni Geyzenbergning noaniqlik munosabati yordamida ifodalash mumkin. Bu tengsizlik mohiyatan statistik ma’noga ega[manba 688 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Undan foydalanish uchun bir xil kvant holatida bo‘lgan turli zarrachalarning (ya’ni zarrachalar ansamblining) koordinatasi va impulsi ni ko‘p marta o‘lchash zarur. Olingan qiymatlarni o‘rtachalashtirish va ularning o‘rtachadan o‘rtacha kvadratik og‘ishlarini hisoblash orqali va qiymatlar olinadi. Ansambl qanday holatda tayyorlangan bo‘lishidan qat’i nazar, ularning ko‘paytmasi Geyzenberg tengsizligini qanoatlantiradi.
EPR tajribasi bir martalik bo‘lgani uchun noaniqlik munosabatiga zid bo‘la olmaydi. Bitta tajribadan o‘rtacha kvadratik og‘ishni hisoblab bo‘lmaydi. Agar EPR tajribasi bir xil holatdagi parchalanayotgan tizimlar ansambli uchun ko‘p marta takrorlansa, o‘lchash natijalarining o‘rtachasi noaniqlik munosabatini qanoatlantiradi. Bu jihatdan ham kvant mexanikasiga zid holat yuzaga kelmaydi.
Nolokallik
Klassik fizika nuqtayi nazaridan EPR tajribasining noodatiy tomoni shundaki, zarrachalar bir-biridan istalgancha uzoqda bo‘lsa ham, birinchi zarrachaning impulsini o‘lchash natijasida ikkinchisining holati o‘zgaradi. Bu kvant nazariyasining nolokal xususiyatini namoyon qiladi. Holati yagona to‘lqin funksiyasi bilan tavsiflanadigan ikki zarrachadan iborat tizim, ular orasida o‘zaro ta’sir bo‘lmasa ham, bu zarrachalarning oddiy «yig‘indisi» emas. O‘lchash vaqtida bunday murakkab tizimning holati o‘zgarishi mumkin. Shu nuqtayi nazardan, EPR tajribasidagi quyidagi dastlabki taxmin noto‘g‘ridir: «O‘lchash vaqtida bu ikki tizim endi o‘zaro ta’sirlashmagani sababli, birinchi tizim ustida qandaydir amallar bajarilmasin, ikkinchi tizimda hech qanday real o‘zgarish yuz berishi mumkin emas» . To‘lqin funksiyasi nolokal kattalikdir. Uni o‘zgartiradigan o‘lchash paytida zarrachalar orasidagi katta masofa muhim rol o‘ynamaydi[manba 1887 kundan beri ko‘rsatilmagan].
EPR fikriy tajribasi va u bilan bog‘liq kvant mexanikasining nolokalligi hozirda kvant teleportatsiyasibo‘yicha tajribalar sababli katta qiziqish uyg‘otmoqda. Tarixiy nuqtayi nazardan Eynshteyn — Podolskiy — Rozen paradoksi va undan keyingi Bor bilan Eynshteyn bahsi «o‘lchash», «nazariyaning to‘liqligi», «fizik reallik» va «tizim holati» kabi muhim fizik tushunchalarga oydinlik kiritishda katta rol o‘ynagan.
Ayniylik prinsipi
Fizikada ayniylik prinsipiga ko‘ra, barcha bir xil turdagi zarrachalar bir-biridan farqlanmaydi. Shuning uchun elektron-pozitron jufti paydo bo‘lgan holatda elektron ning impulsi va koordinatasining aniq qiymatlarini bilvosita aniqlashga urinsak, avval pozitronning impulsini aniq o‘lchagan bo‘lsak ham, elektronning «aniq» koordinatasini o‘lchayotganda aynan o‘sha elektronni yoki o‘lchov asbobidagi «boshqa» elektronni o‘lchayotganimizni ayta olmaymiz. Bu esa tajribaga noaniqlik prinsipigamuvofiq noaniqlik kiritadi. Bundan tashqari, «kerakli» zarracha parametrini aniq o‘lchash o‘rniga, unga ayniy bo‘lgan virtual zarrachalardanbirining parametrini o‘lchab qo‘yishimiz mumkin. Ularning mavjudligi Kazimir effektiorqali tajribada tasdiqlangan; bunday holat ham o‘lchashda xato-noaniqlik keltirib chiqarishi mumkin.
«Fizik reallik mezoni» va «fizik nazariyaning to‘liqligi» tushunchasi

Kvant mexanikasi aynan qaysi jihatdan to‘liq emasligini iloji boricha aniq va rasmiy ifodalash uchun Eynshteyn, Podolskiy va Rozen o‘z maqolalarida «fizik reallik mezoni»ni ta’riflaydi:
|
Ular «fizik nazariyaning to‘liqligi» deganda nimani tushunishlarini ham ko‘rsatadilar:
|
Shundan so‘ng mualliflar kvant mexanikasidan ma’lum bo‘lgan quyidagi faktni qayd etadilar:
|
Bundan esa mantiqan quyidagi xulosa kelib chiqadi: «reallikning to‘lqin funksiyasi orqali kvant-mexanik tavsifi to‘liq emas». So‘ngra chigallashgan holatlarko‘rib chiqiladi va mualliflar «operatorlari o‘zaro kommutatsiyalanmaydigan ikkita fizik kattalik bir vaqtning o‘zida real bo‘lishi mumkin» degan xulosaga keladilar. Bu ularni bir vaqtda o‘lchash mumkinligini anglatadi va Geyzenberg noaniqligigazid keladi. Xuddi shuningdek, reallikning kvant-mexanik tavsifi zichlik matritsasi orqali berilgan holatda ham to‘liq emas.
Paradoksga tanqid
Borning javobi
Bor o‘z javobini quyidagi fikr bilan boshlaydi:
|
Keyin Bor tajribalardagi qator o‘lchashlarni ancha batafsil ko‘rib chiqadi. U kvant-mexanik tavsifning to‘liq emasligi haqidagi fikrni rad etadi. Ehtimoliy o‘lchashlar esa obyektning o‘lchov asbobiga teskari ta’sirini nazorat qilib bo‘lmasligi bilan bog‘liq: holatni o‘lchashda impuls uzatilishini, impulsni o‘lchashda esa siljishni hisobga olish zarur. So‘ng Bor bu ta’sirni bartaraf etishning turli yo‘llarini ko‘rib chiqib, quyidagi xulosaga keladi:
|
Bor aslida go‘yo «Nazariya to‘g‘rimi?»degan savolga javob beradi. Ha, u to‘g‘ri va tajriba natijalari buni tasdiqlaydi. Eynshteyn va hammualliflari esa «Nazariya beradigan tavsif to‘liqmi?»degan savolga urg‘u beradilar. Ya’ni biz o‘tkazadigan o‘lchashlarga emas, balki fizik reallikka mos keladigan qoniqarliroq matematik tavsifni topish mumkinmi? Bor esa fizik reallik — tajribadagi fizik o‘lchash nimani ko‘rsatsa, o‘sha, degan pozitsiyada turadi. Eynshteyn, aftidan, fizik reallik tajribada kuzatilgan narsadan farq qilishi mumkin deb hisoblaydi; buning uchun matematik tavsif muayyan fizik kattalik qiymatini ishonch bilan (ya’ni birga teng ehtimollik bilan) bashorat qilish imkonini bersa kifoya.
Shu sababli Fok Eynshteyn va Bor ayrim atamalarga turlicha ma’no berishini, har ikki tomonning dalillari esa bahs ishtirokchilarining dastlab tanlagan pozitsiyasiga bo‘ysunishini ta’kidlaydi:
Eynshteyn «holat» so‘zini unga klassik fizikada odatda beriladigan ma’noda, ya’ni mutlaqo obyektiv va u haqdagi har qanday ma’lumotdan butunlay mustaqil narsa sifatida tushunadi. Barcha paradokslar ham shundan kelib chiqadi. Kvant mexanikasi, haqiqatan, tabiatning obyektiv xususiyatlarini o‘rganadi, chunki uning qonunlarini inson tasavvuri emas, tabiatning o‘zi belgilaydi. Lekin obyektiv tushunchalar qatoriga kvant ma’nosidagi «holat» tushunchasi kirmaydi. Kvant mexanikasida holat tushunchasi «muayyan, imkon qadar aniq tajribadan olingan holat haqidagi ma’lumotlar» tushunchasi bilan qo‘shilib ketadi. Unda to‘lqin funksiyasi odatiy ma’nodagi holatni emas, ko‘proq ana shu «holat haqidagi ma’lumotlar»ni tavsiflaydi.
Shunday qilib, bu bahsning zamirida u yoki bu postulatlarning fizik nazariya uchun yetarli va zarur bo‘lishi, bundan kelib chiqadigan falsafiy tushunchalar, fizik reallik (tabiat) va fizik hodisalarni qanday tavsiflash tadqiqotchini qoniqtirishi mumkinligi masalasi yotadi. Bu savolni hal etishda falsafa va fizika o‘rtasidagi muhim bog‘liqlik yaqqol ko‘rinadi.
Bom taklif etgan EPR fikriy tajribasining optik varianti
Bom 1952-yilda kitobining so‘nggi bobida EPR paradoksida berilgan fizik reallik mezoni ortida oshkora aytilmagan ikkita faraz borligini qayd etadi:
- Koinotni alohida-alohida mavjud bo‘lgan turli «reallik elementlari»ga to‘g‘ri ajratish mumkin;
- Bu elementlarning har biri aniq belgilangan matematik kattalik bilan ifodalanishi mumkin.
Keyin Bom EPR paradoksida bayon etilgan konsepsiyaga dalil izlash to‘liqroq nazariyani izlashga olib kelishini, bu nazariya, masalan, yashirin parametrlar nazariyasi shaklida bo‘lishi mumkinligini aytadi.
Bomning bu paradoksni hal qilishdagi muhim hissasi shundaki, u haqiqatda o‘tkazilishi mumkin bo‘lgan fizik tajribani taklif qildi. Bu tajriba muayyan sharoitlarda EPR fikriy tajribasini ikki Shtern — Gerlax filtriasosida amalga oshirilishi mumkin edi. Bunday filtrning optik analogi polyarizator bo‘lib, undan haqiqiy tajribalarda foydalanilgan. O‘sha davrda taklif etilgan tajribani texnik jihatdan tashkil etish imkoni bo‘lmasa-da, Eynshteyn va Borning falsafiy qarashlarini tekshirish uchun haqiqiy tajriba o‘tkazish mumkinligi ko‘rsatildi.


Tajribaning mohiyati quyidagicha: manba ikki fotonni chigallashgan holatlarda chiqaradi; ularning holatini tenglama yordamida ifodalash mumkin. Bu fotonlar o‘qi bo‘ylab qarama-qarshi yo‘nalishlarda tarqaladi va hamda o‘qlari bo‘yicha chigallashgan bo‘ladi. Tadqiqotchi birinchi foton spinining bitta komponentini (, yoki ) o‘lchashi mumkin, ammo bitta tajribada bittadan ko‘p komponentni emas. Masalan, 1-zarracha uchun o‘qi bo‘yicha o‘lchash o‘tkazib, quyidagi komponentani olamiz: .
Chigallashgan holatni har bir fotonning mustaqil holatiga mos keluvchi ikkita holat ko‘paytmasiga ajratib bo‘lmasligidan foydalanish mumkin. Shu sababli, masalan, har bir fotonga alohida aniq qutblanishni biriktirish mumkin emas. Bunday holat obyektlarning butun tizimini tavsiflaydi.
Shunda chigallashganlik tufayli ikkinchi fotonning spini (aylanish momenti) o‘lchanganda komponentining qarama-qarshi qiymati olinishi kerak. Bu EPR fikriy tajribasida bayon qilingan ikkinchi zarrachani bilvosita o‘lchashga mos keladi. Agar bu barcha o‘lchashlarda (turli jarayonlarda va polyarizatorlarning istalgan burchaklarida) to‘g‘ri bo‘lsa, Geyzenbergning bitta zarrachaning ikki kattaligini bir vaqtda aniq o‘lchab bo‘lmaydi, degan noaniqlik prinsipiga zid kelardi.
Bomning yana bir muhim taklifi shundan iborat ediki, tadqiqotchi zarrachalar bir-biridan uzoqlashib borayotgan paytda uskunani istalgan yo‘nalishga burib, o‘zi tanlagan yo‘nalishda spinning aniq qiymatini olishi mumkin. Bu qayta yo‘naltirish ikkinchi zarrachani bezovta qilmasdan bajarilgani sababli, Eynshteynning fizik reallik mezoni qabul qilinsa, o‘lchash natijasi aynan o‘lchash paytida paydo bo‘ladimi (kvant mexanikasidagi qarash) yoki o‘lchashdan oldin ham belgilangan bo‘ladimi, degan savolni tekshirish mumkin. Ikkinchi holda, agar yashirin parametrlar ma’lum bo‘lsa, natijani 1 ga teng ehtimollik bilan ishonchli aniqlash mumkin bo‘lar edi.
Bunday tajribada kvant tavsifi tasdiqlanishining ehtimoliy oqibatlarini izohlar ekan, Bom shunday yozadi:
... to‘lqin funksiyasi beradigan matematik tavsif materiyaning haqiqiy xatti-harakati bilan bir qiymatli moslikda emas... kvant nazariyasi Koinot muayyan matematik reja asosida qurilgan deb faraz qilmaydi... Aksincha, biz to‘lqin funksiyasi reallikning ayrim tomonlarini matematik aks ettiruvchi abstraksiya ekanini, ammo uning bir qiymatli xaritasi emasligini tan olishimiz kerak. Bundan tashqari, kvant nazariyasining hozirgi shakli Koinotni aniq belgilangan matematik kattaliklarning tasavvur qilish mumkin bo‘lgan hech bir turi bilan bir qiymatli moslashtirib bo‘lmasligini va to‘liq nazariya doimo aniq belgilangan elementlarga ajratish tushunchasidan umumiyroq tushunchalarni talab qilishini ko‘rsatadi.
Shunday qilib, Bom kvant mexanikasi reallikning har bir elementiga muayyan matematik kattalikni mos qo‘ya olmasligi ma’nosida to‘liq bo‘lmagan nazariya ekanini ochiq ko‘rsatadi. Uning fikricha esa Koinotni alohida mavjud bo‘ladigan turli «reallik elementlari»ga ajratish mumkin.
EPRB tajribasi uchun kvant mexanikasi bashoratlari
Alohida fotonlarning u yoki bu tomonga yakka og‘ishi uchun kvant mexanikasi ehtimolliklarni (foton uchun) va ehtimolliklarni (ikkinchi foton ):
Aynan shu natija har bir fotonga muayyan qutblanishni biriktirib bo‘lmasligini ko‘rsatadi, chunki har bir alohida qutblanish o‘lchovi tasodifiy natija beradi (1/2 ehtimollik bilan).
Birgalikda qayd etiladigan va ning I yoki II polyarizatorlarning + yoki − kanallarida birgalikda aniqlanishi uchun, agar polyarizatorlarning yo‘nalishlari va bo‘lsa, kvant mexanikasi quyidagi ehtimolliklarni bashorat qiladi: :
bu yerda — I va II polyarizatorlar orasidagi burchak.
Endi bo‘lgan, ya’ni polyarizatorlar parallel joylashgan xususiy holni ko‘rib chiqamiz. Bu qiymatni tenglamalarga qo‘yib, quyidagini olamiz:
Bu shuni anglatadiki, agar foton I polyarizatorning + kanalida aniqlansa, foton ham albatta II polyarizatorning + kanalida aniqlanadi (− kanallar uchun ham xuddi shunday). Demak, parallel kanallar uchun ikkita fotonning qutblanishini o‘lchash natijasida olingan individual tasodifiy qiymatlar o‘rtasida to‘liq korrelyatsiya mavjud: va .
Tasodifiy sonlar o‘rtasidagi korrelyatsiyaning qulay o‘lchovi korrelyatsiya koeffitsiyentidir:
.
Demak, kvant-mexanik hisob-kitoblar har bir alohida o‘lchash tasodifiy natija bersa-da, bu tasodifiy natijalar o‘zaro korrelyatsiyalangan, degan farazga asoslanadi. Xususiy holatda (polyarizatorlarning parallel va perpendikulyar yo‘nalishlarida) korrelyatsiya to‘liq bo‘ladi ().
Aynan shu fakt yanada to‘liq yashirin parametrli nazariya yaratishga asos bo‘ladi. Biroq uning sodda shakllari qator tajribalarda tekshirilganini hisobga olish kerak: natijalar bunday muayyan turdagi nazariyalarni yaratib bo‘lmasligini ko‘rsatmoqda.
Bell teoremasi va uning tajribaviy tekshiruvlari

Bom taklif etgan EPR fikriy tajribasining optik varianti va Bell teoremasi kvant mexanikasi to‘liq bo‘lishi mumkinligi haqidagi munozaralarga hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatdi. Endi masala faqat falsafiy qarashlar bilan cheklanmay, uni tajriba orqali hal qilish imkoniyati paydo bo‘ldi.
Agar chigallashgan holatdagi foton juftlari (yoki spini 1/2 bo‘lgan zarrachalar; bunda qutblanish o‘rniga spin proyeksiyalari o‘lchanadi) tayyorlanib, to‘rtta mos tushish soni o‘lchov kanallari chiqishidagi detektorlar uchun polyarizatorlar (yoki Shtern — Gerlax filtrlari) orqali o‘lchansa, qutblanish korrelyatsiyasi koeffitsiyentini hisoblash mumkin. Bunda polyarizatorlar yo‘nalishlari va :
Shu turdagi to‘rtta o‘lchash , , va yo‘nalishlarda bajarilganda, o‘lchangan qiymatni Bell tengsizligiga qo‘yish mumkin. Tengsizlik quyidagi ko‘rinishga ega: .
Kvant mexanikasi bu kattalik Bell tengsizliklarini qanoatlantirmasligini bashorat qiladigan vaziyatni tanlasak (masalan, bu eng kuchli ravishda va burchaklarda namoyon bo‘ladi), qiymatga ega bo‘lamiz. Bu kvant mexanikasi bilan muayyan lokal yashirin parametrli nazariya o‘rtasida tanlov qilishga imkon beradigan tajribaviy mezondir.
Masalan, ikki kanalli polyarizatorlar bilan o‘tkazilgan, sifati eng yuqori bo‘lgan A. Aspe tajribasida eng katta ziddiyatli bashorat uchun qiymat olingan. Bu kvant mexanikasi bashoratlariga yaxshi mos keladi, ammo Bell tengsizliklarini buzadi.
Yashirin parametrlar nazariyalarining imkoniyati
Yuqorida aytilganidek, Bom Koinotni alohida mavjud bo‘ladigan «reallik elementlari»ga ajratib bo‘lmasligi mumkinligi haqidagi boshqa variantni tahlil qilmaydi. Bu variant fizik vakuumning tuzilishi haqidagi zamonaviy qarashlarga to‘liq mos keladi. Aynan shu yondashuv nuqtayi nazaridan yashirin parametrlar nazariyasini tuzish imkoniyati saqlanib qoladi. U reallikning har bir elementiga muayyan matematik kattalikni mos qo‘ya olishi ma’nosida to‘liq bo‘ladi; biroq bu kattalik elementning o‘zi emas, balki elementlar o‘rtasidagi bog‘lanish bo‘ladi.
Ta’kidlanganidek, kvant kuzatiladigan kattaliklariga qo‘yilgan talablar yashirin parametrlar nazariyasida ma’lum funksional munosabatlar saqlangan holda tasodifiy kattaliklarga mos kelishi kerak. Kvant holatlarini esa o‘lchashlar to‘plamiga tegishli cheklovlar to‘g‘ri tanlangan klassik modelning reduksiyasi sifatida ko‘rib chiqish mumkin.
Boshqa talqin, ya’ni yashirin parametrlar nazariyasini qurishning yana bir yo‘li ichki vaqtkonsepsiyasi sifatida ifodalanadi. Unga ko‘ra,
fizik vaqt biz elementar hodisalarni «joylashtiradigan» qandaydir narsaning mavhum va bir tekis oqimi emas. Vaqt (aniqrog‘i, fazo-vaqt)ning o‘zi shu hodisalardan tarkib topadi va faqat ularning soni bilan o‘lchanadi. Elementar hodisalar diskret bo‘lgani uchun vaqt ham diskret, deyish mumkin.
Shunday qilib, yashirin parametrlar nazariyalarini ikki guruhga ajratish mumkin: birinchisi uchta fazoviy o‘lchamdan tashqarida kuzatilmaydigan materiya mavjudligini faraz qilib, fizik olam o‘lchamlari sonini oshiradi. Bu torlar nazariyasida bo‘lgani kabi. Ikkinchi guruh vaqtning o‘zi yetarli qo‘shimcha o‘lcham ekanini, uning notekis kechishi kvant effektlariga olib kelishi mumkinligini ta’kidlaydi. Bu nazariyalarni birlashtirish ham mumkin: bunday yondashuvda vakuumning o‘ziga xos tuzilishi faraz qilinadi, uning elementlari vaqtning notekis kechishini keltirib chiqaradi va natijada kuzatuvchi bajargan o‘lchashlar kvant effektlarini yuzaga keltiradi.
Bunday nazariyalar (ehtimol, torlar nazariyasi bundan mustasno) odatda akademik tadqiqot yo‘nalishlari tomonidan ko‘rib chiqilmaydi, chunki ularda qat’iy matematik asos ham, tajribaviy tasdiqlar ham yo‘q. Hozirgi texnologiyalar yetarli aniqlikka ega emasligi sababli bunday tajribalarni o‘tkazishning ham iloji yo‘q. Biroq ularning ayrimlari hozircha rad etilgani ham yo‘q.
Ko‘p olamli talqin
Paradoksning ravshan izohini ko‘p olamli talqin beradi. Zarrachalar va ning zarracha parchalangandan so‘ng kvant superpozitsiyasini hosil qiladi. U zarracha impulsining turli qiymatlariga ega bo‘lgan barcha mumkin bo‘lgan holatlarni qamrab oladi. Devittning talqiniga ko‘ra, bu holatni o‘zaro ta’sirlashmaydigan, bir xil parallel olamlar holatlari superpozitsiyasi sifatida talqin qilish mumkin. Ularning har birida zarracha parchalanishining «muqobil tarixi» hamda unga xos impuls qiymati mavjud. O‘lchash o‘tkazilmaguncha tajriba aynan qaysi olamda sodir bo‘layotganini aniqlab bo‘lmaydi. O‘lchash paytida «olamlarning qaytmas ajralishi» yuz beradi va ikkala zarracha va ning parchalanishdan boshlangan tarixi aniq bo‘ladi. Ushbu talqinda zarracha ustida o‘lchash o‘tkazish zarracha holatiga ta’sir qilmaydi, shu bois sababiyat prinsipiga zidlik yo‘q.
Ommalashtirish
Paradoksni keng ommaga tushunarli qilish uchun D. Mermin oddiy qurilma yasashni taklif etadi. U zarrachalar nurlatgichi va ikki detektordan iborat bo‘lishi kerak. Ikkita bir xil zarracha detektorlarning har biriga bittadan yo‘naltiriladi. Zarracha qabul qilinganda detektor zarrachaning xususiyatlari va o‘zining uch holatli sozlash kalitiga bog‘liq ravishda ikkilik javob (0 yoki 1) beradi. Juft zarrachani qayd etishda javoblar quyidagi hollarda bir xil bo‘lishi kerak:
- detektorlar bir xil sozlangan har safar va
- ular tasodifiy sozlanganda statistik jihatdan holatlarning yarmida.
Birinchi xususiyat barcha detektorlar bir xil kodlashdan foydalanishini talab qiladi: kalit holati ∈ {1, 2, 3} ↦ javob ∈ {0, 1}, hech qanday tasodifiyliksiz. Ya’ni ular kalitning har bir holatida qaysi javobni — 0 yoki 1 ni — berishni oldindan «kelishib» olishi kerak. Buning uchun har bir zarrachaga sakkizta mumkin bo‘lgan funksiyadan biri tanlanadi: 000, 001, 010, 011, 100, 101, 110 va 111. 000 yoki 111 tanlansa, sozlash tutqichi qanday holatda bo‘lishidan qat’i nazar, detektor ko‘rsatkichlari to‘liq mos tushadi. Agar detektorlar qolgan oltita funksiyadan birini bajarsa, raqamlardan biri tasodifiy sozlangan kalit yordamida 2/3 holatda, boshqasi esa 1/3 ehtimollik bilan olinadi. Bu holda ikkita javobning mos tushish ehtimolligi (⅔)² + (⅓)² = 5/9 bo‘ladi. Demak, qurilma algoritmi qanday bo‘lishidan qat’i nazar, korrelyatsiya muqarrar ravishda 50 % dan oshadi va ikkinchi talabni buzadi.
Ammo bunday qurilmani baribir yasash mumkinligi sababli (masalan, Bom tajribasidagi kabi polyarizatorlar yo‘nalishlari 120° qilib joylashtirilsa), hech qanday determinizm (parametrlar) hatto yashirin shaklda ham mavjud bo‘lishi mumkin emas. Buning o‘rniga javoblar korrelyatsiyasi bir «o‘lchangan» zarrachadan ikkinchisiga ikkinchi o‘lchash amalga oshguncha axborot uzatilishi hisobiga saqlanadi.
Adabiyotlar
- Bom D. Kvant nazariyasi = Quantum Theory // Nyu-York: Prentice Hall. 1989-yilgi qayta nashr, Nyu-York: Dover, ISBN 0-486-65969-0. — 1951. Arxivlangan 24 2014-yil iyul da., 700-bet, 12-bob, 15-band
- Bloxinsev D. I. Kvant mexanikasi asoslari. — Moskva–Leningrad: GITTL, 1949.
- Bloxinsev D. I. Kvant mexanikasi asoslari — 3-nashr. — Moskva: Oliy maktab, 1961.
- Kumar M.[inglizcha]. Kvant realligi (13-bob) // Kvant: Eynshteyn, Bor va reallik tabiati haqidagi buyuk bahs. — Moskva: AST Corpus, 2015. — 592 bet — («Elementlar» turkumi). — ISBN 978-5-17-088555-8.
- Reid M. D. va boshq. Kollokvium: Eynshteyn — Podolskiy — Rozen paradoksi: tushunchalardan amaliyotgacha (ishlamaydigan havola — tarix) (inglizcha) // Reviews of Modern Physics. — 2009. — 81-jild, 4-son. — 1727—1751-betlar. doi:10.1103/RevModPhys.81.1727
- tahrirchi Treder G. Yu. Fizika muammolari: klassika va zamonaviylik. — Moskva: Mir, 1982. — 328 bet
Havolalar
- Eynshteyn — Podolskiy — Rozen paradoksi. Virtual Laboratory Wiki. — huquq egasi ushbu maqolaning dastlabki versiyasi uchun. Murojaat qilingan sana: 2009-26-06. Arxivlangan 24-yanvar 2012-yilda.
- «Reallik va kvantlar olami» (ruscha) — P. Devisning «Superkuch» kitobidan bob
- Fizik reallikning kvant-mexanik tavsifini to‘liq deb hisoblash mumkinmi? // UFN jurnalidagi maqola (ruscha) Eynshteyn, Podolskiy, Rozen va Borning asl ishlarining ruscha tarjimasi; kirish maqolasi muallifi V. A. Fok
- Kurakin P. V. Kvant nazariyasida yashirin parametrlar va yashirin vaqt. — 2004.
- EPR paradoksi Vyatchanin S. P., Xaliliy F. Ya.ning Kvant axboroti asoslari.

