Vaqtning gravitatsion sekinlashishi

Gravitatsion vaqt sekinlashuvi — bu vaqt sekinlashuvining bir shakli, ya’ni gravitatsiya manbai bo‘lgan jismdan turli masofalarda joylashgan kuzatuvchilar o‘lchagan ikki hodisa orasida o‘tgan vaqtning haqiqiy farqidir. Gravitatsion potensial qanchalik past bo‘lsa (soat gravitatsiya manbaiga qanchalik yaqin bo‘lsa), vaqt shunchalik sekin o‘tadi; gravitatsion potensial ortishi bilan esa vaqt tezroq o‘tadi (soat gravitatsiya manbaidan uzoqlashadi). Albert Eynshteyn dastlab bu hodisani o‘zining nisbiylik nazariyasida bashorat qilgan va shundan beri u umumiy nisbiylik nazariyasi.

Shu narsa tajribalarda ko‘rsatib berilganki, atom soatlari turli balandliklarda (demak, gravitatsion potensiali har xil nuqtalarda) turlicha vaqtni ko‘rsatadi. Yer yuzasida o‘tkazilgan bunday tajribalarda aniqlangan effektlar nihoyatda kichik bo‘lib, farqlar nanosekundlarda. Yerning yoshi — 4,54 milliard yil ekanini hisobga olsak, Yer yadrosi amalda 2,5 yilga yoshroq (chunki Yer markazidagi gravitatsion potensial uning sirtidagidan kattaroq). Kattaroq effektlarni namoyish etish uchun Yerdan uzoqroq masofa yoki kuchliroq gravitatsiya manbai kerak bo‘ladi.

Gravitatsion vaqt sekinlashuvi ilk bor Albert Eynshteyn tomonidan 1907 yilda maxsus nisbiylik nazariyasining tezlanayotgan sanoq tizimlaridagi natijasi sifatida tavsiflangan. Umumiy nisbiylik nazariyasida esa bu hodisa fazo-vaqt metrik tenzori bilan tavsiflanadigan turli joylardagi xususiy vaqt o‘tishidagi farq sifatida qaraladi fazo-vaqt metrik tenzori (метрический тензор пространства-времени). Gravitatsion vaqt sekinlashuvi mavjudligi ilk bor bevosita Paund va Rebka tajribasi orqali 1959 yilda tasdiqlangan.

Umumiy nisbiylik nazariyasi formulalaridan signal energiyasi va chastotasining o‘zgarishini hisoblashda foydalanganda (masalan, fazoning ergashtirilishi (увлечение пространства) — aylanayotgan qora tuynuk atrofida) tufayli yuzaga keladigan trayektoriyaga bog‘liq effektlarni hisobga olmasak), gravitatsion qizil siljish binafsha siljish (фиолетовое смещение) miqdoriga aynan teskari bo‘ladi. Demak, kuzatiladigan chastota o‘zgarishi signal qabul qilingan va uzatilgan nuqtalardagi soatlarning yurish tezligi nisbiy farqiga mos keladi.

Gravitatsion qizil siljish kuzatiladigan effektni o‘lchaydi, gravitatsion vaqt sekinlashuvi esa kuzatuv natijalariga asoslanib qanday xulosa chiqarish mumkinligini ko‘rsatadi. Boshqacha aytganda, signallarni «u yerdan» «bu yerga» uzatishning istalgan usulida umumiy qizil/binafsha siljishni o‘lchab, biznikiga o‘xshash soatlar u yerda «boshqacha» yuradi, ya’ni tezroq yoki sekinroq, degan xulosaga kelamiz.

statik gravitatsion maydon uchun, gravitatsion qizil siljishni turli gravitatsion potensialga ega nuqtalardagi vaqt o‘tish sur’atlarining farqi bilan to‘liq izohlash mumkin. Volfgang Paulining so‘zlarini keltiramiz: «Statik gravitatsion maydon holatida vaqt koordinatasini shunday tanlash mumkinki, gik qiymatlari unga bog‘liq bo‘lmaydi. Shunda P1 va P2 nuqtalari orasidagi yorug‘lik nuri to‘lqinlari soni ham vaqtga bog‘liq bo‘lmaydi va, demak, belgilangan vaqt shkalasida o‘lchangan nur chastotasi P1 va P2 nuqtalarida bir xil bo‘ladi, shu tariqa kuzatuv joyiga ham bog‘liq bo‘lmaydi.»

Biroq zamonaviy metrologiyaga ko‘ra, vaqt kuzatuvchining ixtiyoriy jahon chizig‘i (мировая линия) bo‘ylab mahalliy tarzda aniqlanadi (xususiy holda — vaqt o‘tishi bilan fazoning ayni bir nuqtasi uchun) va buning uchun bir xil atom soatlaridan foydalaniladi (qarang: soniya ta’rifi). Vaqt shu tarzda aniqlanganda, soatlarning yurish sur’ati qat’iy belgilanadi va jahon chizig‘idan jahon chizig‘iga (bir nuqtadan boshqa nuqtaga) farq qiladi. Natijada chastotalardagi mavjud farq, masalan, Paund–Rebka tajribasidagi farq yoki Quyosh yoxud neytron yulduzlar sirtidan chiqarilgan spektral chiziqlarning qizil siljishi, nurlanish va qabul qilish nuqtalari orasida fizik vaqtning (standart atom soatlari bilan o‘lchanadigan vaqtning) o‘tish sur’ati turlicha bo‘lishi bilan izohlanadi. Darhaqiqat, yorug‘lik tezligi doimiy kattalik deb hisoblangani uchun to‘lqin uzunligi chastota bilan qat’iy bog‘langan λ=cT=c/ν, shu sababli to‘lqin uzunligining o‘zgarishi chastotaning o‘zgarishiga teng, va aksincha.

Agar biror nuqtada, masalan, yorug‘likning sferik chaqnashlari yuzaga kelsa, gravitatsion maydon mavjud sohaning istalgan joyida chaqnashlar orasidagi koordinataga oid «vaqt» oraliqlarini bir xil qilish mumkin — buning uchun vaqt koordinatasini tanlash orqali. Aslida o‘lchanayotgan vaqt oralig‘ining o‘zgarishi nurlanish va qabul qilish jahon chiziqlari orasidagi standart, o‘zaro aynan bir xil soatlarning yurish sur’ati farqi bilan belgilanadi. Bunda statik holatda signallar aynan nima orqali uzatilishining mutlaqo ahamiyati yo‘q: yorug‘lik chaqnashlari, elektromagnit to‘lqinlar cho‘qqilari, akustik signallar, o‘qlar yoki pochta jo‘natmalari orqali — uzatishning barcha usullari mutlaqo bir xil «qizil/binafsha siljish»ga uchraydi.

Nostatsionar holatda esa «gravitatsion» siljishni «Doppler» siljishidan aniq va invariant tarzda ajratish umuman mumkin emas; masalan, Koinotning kengayishi. Bu effektlar bir xil tabiatga ega va umumiy nisbiylik nazariyasida yagona tarzda tavsiflanadi. Elektromagnit nurlanish uchun qizil siljish hodisasi nurlanishning gravitatsion maydonda noodatiy tarqalishini hisobga olganda biroz murakkablashadi (geometriyaning dinamik o‘zgarishi, geometrik optika qonunlaridan chetlanishlar, gravitatsion linzalanish (гравитационное линзирование), gravitomagnetizm, fazoning ergashtirilishi va hokazolar tufayli siljish miqdori yorug‘lik tarqaladigan trayektoriyaga bog‘liq bo‘lib qoladi). Biroq bu nozik jihatlar asosiy, sodda g‘oyani xiralashtirmasligi kerak: soatlarning yurish tezligi ularning fazo va vaqtdagi joylashuviga bog‘liq.

Nyuton mexanikasida gravitatsion qizil siljishni prinsipial jihatdan izohlash mumkin — buning uchun yana gravitatsion potensialning soatlar yurishiga ta’sirini kiritish kerak bo‘ladi, biroq bu konseptual nuqtayi nazardan juda murakkab va tushunarsiz. Qizil siljishni yorug‘likning kinetik energiyasi E=ℏωning potensial energiyaga aylanishi sifatida chiqarishning keng tarqalgan usuli aslida nisbiylik nazariyasiga tayanadi va uni to‘g‘ri usul deb hisoblab bo‘lmaydi. Eynshteynning gravitatsiya nazariyasida qizil siljishning sababi gravitatsion potensialning o‘zidir: bu fizik vaqtning o‘tish sur’ati nisbiyligi bilan bog‘liq fazo-vaqt geometriyasining namoyon bo‘lishidir.

O‘lchashlar

Gravitatsion qizil siljishni o‘lchashga urinishlar bo‘lgan[qachon?] — buning uchun bir-biridan 30 sm masofada joylashtirilgan ikkita aniq soatdan foydalanilgan, biroq soatlarni sinxronlashtirishdagi qiyinchiliklar va ishonchli aniqlikning yetishmasligi nazariyani natijaga yuqori darajada ishonch bilan tasdiqlashga imkon bermagan.

2022 yilda olimlar JILA (AQShdagi Laboratoriya astrofizikasi bo‘yicha qo‘shma institut) yuz minglab stronsiy atomini har biri 30 atomdan iborat «quymoqsimon» tomchilarga ajratishdi. Maxsus optik usul yordamida shu «quymoqlar»dan balandligi 1 mm bo‘lgan tik taxlam yig‘ildi. Hosil bo‘lgan taxlam lazer bilan nurlantirildi, sochilgan yorug‘lik esa yuqori tezlikdagi kamera yordamida o‘lchandi. Atomlar tik yo‘nalishda joylashgani sababli, Yerning tortish kuchi har bir guruhdagi tebranish chastotasini turli miqdorda siljitgan va «taxlam»ning yuqori qismi bilan pastki qismi orasida vaqt farqi aniqlandi. Ma’lum bo‘lishicha, yuqori qismdagi vaqt eng pastki qismdagidan 10−19 soniyaga ortda qolgan.

Manbalar