Quyosh faolligi nima

2013 yil may oyida Quyosh faolligini ko‘rsatuvchi fotosurat

Quyosh faolligi — Quyosh atmosferasida kuchli magnit maydonlarning hosil bo‘lishi va yemirilishi bilan bog‘liq hodisa va jarayonlar majmui.

Quyosh faolligini o‘rganish tarixi

Quyosh faolligining so‘nggi 30 yili
400 yillik tarix: quyosh dog‘lari soni

Quyosh faolligining eng ko‘p o‘rganilgan turi (QF) — quyosh dog‘lari sonining o‘zgarishi. Dastlabki qaydlar Quyoshdagi dog‘lar haqida bo‘lib, ular miloddan avvalgi 800-yilda Xitoyda, dastlabki tasvirlar esa 1128-yilga tegishli. 1610-yilda astronomlar teleskop yordamida Quyoshni kuzata boshladilar. Dastlabki tadqiqotlar dog‘larning tabiati va xatti-harakatlarini o‘rganishga qaratilgan edi.

Dog‘larning fizik tabiati XX asrgacha ham noma’lum bo‘lib qolganiga qaramay, kuzatuvlar davom etdi. XV va XVI asrlarda ularning soni kam bo‘lgani sababli tadqiqotlar qiyinlashgan; hozirda bu davr uzoq davom etgan past QF davri sifatida qaraladi va u Maunder minimumi deb ataladi. XIX asrga kelib, dog‘lar soni bo‘yicha kuzatuvlarning yetarlicha uzoq qatori to‘plangan edi; bu esa davriy sikllarni aniqlash imkonini berdi. 1845-yilda professorlar D. Genri va S. Aleksander[inglizcha] — Prinston universiteti olimlari Quyoshni termometr yordamida kuzatib, dog‘lar Quyoshning atrofdagi hududlariga qaraganda kamroq energiya chiqarishini aniqladilar. Keyinchalik, o‘rtachadan yuqori nurlanish quyosh fakellari (faculae) hududlarida qayd etilgani aniqlandi.

Quyosh faolligidagi o‘zgarishlar va Yer iqlimi o‘rtasidagi bog‘liqlik 1900-yildan beri o‘rganilmoqda. Ch. G. Abbot — Smitson astrofizika observatoriyasi (SAO) olimi Quyosh faolligini o‘rganish bilan shug‘ullangan. Keyinchalik, SAO rahbari bo‘lganida, u quyosh observatoriyasini Kalama (Chili)da tashkil etib, Maunt-Uilson observatoriyasida olib borilgan kuzatuvlarni to‘ldirdi. Bu ish natijasida 27 ta garmonik davr QF doirasida aniqlandi, jumladan Xeyl sikli (22 yillik davr), shuningdek 7, 13 va 39 oylik sikllar. Bu davrlarning ob-havo bilan bog‘liqligi ham quyosh faolligi tendensiyalarini shaharlarning harorati va yog‘ingarchilik miqdori bilan taqqoslash orqali kuzatildi. Dendroxronologiya (dendrochronology) fani paydo bo‘lgach, daraxtlarning o‘sish tezligini joriy QF bilan bog‘lash va keyinchalik avvalgi davrlarni talqin qilishga urinishlar boshlandi. Ob-havo va iqlimning QF bilan statistik bog‘liqligini o‘rganish kamida 1801-yildan boshlab asrlar davomida ommalashgan. O‘sha yili U. Gershel quyosh dog‘lari soni bilan bug‘doy narxlari o‘rtasida bog‘liqlik borligini payqagan. Bugungi kunda bu bog‘liqlik yer usti stansiyalari va meteorologik sun’iy yo‘ldoshlardan olingan katta hajmdagi ma’lumotlar, ob-havo modellari hamda Quyoshning joriy faolligi kuzatuvlari yordamida aniqlanadi.

Quyosh dog‘lari

Quyosh faolligi ko‘rsatkichlarini, jumladan dog‘lar soni va kosmogen izotoplarning hosil bo‘lishini ko‘rsatuvchi grafik
So‘nggi 11 400 yil davomidagi qayta tiklangan Quyosh faolligi. Yuqori faollik davri («Quyosh optimumi») taxminan 8000 yil oldin ham kuzatilgan
Quyosh faolligining uglerod radioizotop markerida aks etishi

Quyosh dog‘lari — Quyosh yuzasidagi, atrofdagi fotosferaga (photosphere) nisbatan qoraroq ko‘rinadigan hududlardir. Ularda kuchli magnit maydon esa plazma konveksiyasini (convection) bostiradi va uning haroratini taxminan 2000 °K ga pasaytiradi. Quyoshning umumiy yorqinligi va dog‘lar soni o‘rtasidagi bog‘liqlik dog‘lar soni hamda maydonining ilk kuzatuvlari boshlangan XVII asrdan beri munozarali bo‘lib kelgan. Hozirda bu o‘zaro bog‘liqlik mavjudligi ma’lum: dog‘lar, odatda, Quyosh yorqinligini 0,3 % dan kam miqdorda kamaytiradi, shu bilan birga, magnit maydon bilan bog‘liq fakellar (faculae) va yorqin to‘r hosil bo‘lishi orqali yorqinlikni 0,05 % dan kam miqdorda oshiradi. Magnit jihatdan faol hududlarning Quyosh yorqinligiga ta’siri Yerning sun’iy yo‘ldoshlari yordamida 1980-yillarda olingan dastlabki kuzatuvlargacha tasdiqlanmagan edi. Orbital observatoriyalar «Nimbus 7», 25-oktabr 1978-yilda uchirilgan, va «Quyosh maksimumi», 14-fevral 1980-yilda uchirilgan, dog‘lar atrofidagi yorqin hududlar tufayli dog‘lar soni ortishi bilan Quyoshning umumiy yorqinligi ham oshishini aniqlagan. Quyosh observatoriyasi «SOHO» ma’lumotlariga ko‘ra, QFdagi o‘zgarish Quyosh diametrining ham juda kichik, ~0,001 %, o‘zgarishiga mos keladi.

Quyosh dog‘lari soni Volf soni (Tsyurix soni deb ham ataladi) yordamida tavsiflanadi. Ushbu indeks dog‘lar soni va dog‘lar guruhlari sonini birlashtiradi, shuningdek, kuzatuv asboblari o‘rtasidagi farqlarni ham hisobga oladi. Yuzlab yillar davomida kuzatilgan Quyosh dog‘lari soni statistikasi va so‘nggi o‘n yilliklarda aniqlangan o‘zaro bog‘liqliklardan foydalanib, butun tarixiy davr mobaynida Quyosh yorqinligi baholanadi. Shuningdek, yer usti asboblari baland tog‘lardagi va kosmik observatoriyalardagi kuzatuvlar bilan taqqoslash asosida kalibrlanadi; bu eski ma’lumotlarni aniqlashtirish imkonini beradi. Boshqa ishonchli ma’lumotlar, masalan, radioizotoplarning mavjudligi va miqdori hamda ularning kosmik nurlanish ta’sirida (kosmogen, cosmogenic) hosil bo‘lishi magnit faollikni va katta ehtimol bilan Quyosh faolligini aniqlashda qo‘llaniladi.

Ushbu usullardan foydalanib, 2003-yilda so‘nggi beshta 11 yillik sikl davomida Quyoshdagi dog‘lar soni so‘nggi 1150 yil ichida eng yuqori bo‘lgan bo‘lishi kerakligi aniqlandi. So‘nggi 11 400 yil davomida Volf sonlari dendroxronologik usulda radiouglerod konsentratsiyalarini sanalash orqali aniqlanadi. Ushbu tadqiqotlarga ko‘ra, QF darajasi so‘nggi 70 yil davomida favqulodda yuqori bo‘lgan; shunga o‘xshash darajadagi oxirgi davr 8000 yil avval kuzatilgan. So‘nggi davrda Quyosh magnit maydoni faolligi hozirgi darajaga atigi ~10 % vaqt mobaynida yetgan; bu davr 11 400 yilni qamrab oladi; bundan oldingi deyarli barcha davrlar hozirgi davrdagidan qisqaroq davom etgan.

Quyosh faolligining taxminiy sanalar bilan o‘zgarishi:
Davr nomiBoshlanishiTugashi
Oort minimumi (qarang: O‘rta asrlardagi iliq davr)10401080
O‘rta asr maksimumi (qarang: O‘rta asrlardagi iliq davr)11001250
Volf minimumi12801350
Shpyorer minimumi14501550
Maunder minimumi16451715
Dalton minimumi (D. Dalton)17901820
Zamonaviy maksimum19502004
Zamonaviy minimum20202025

Quyosh faolligining yirik minimumlari (QF), yillar o‘n yillik boshiga qadar yaxlitlangan: milodiy 690-yil, undan keyingi sanalar miloddan avvalgi yillarga tegishli: 360, 770, 1390, 2860, 3340, 3500, 3630, 3940, 4230, 4330, 5260, 5460, 5620, 5710, 5990, 6220, 6400, 7040, 7310, 7520, 8220, 9170.

Quyosh sikllari

Quyosh sikllari deb Quyosh faolligining davriy o‘zgarishlariga aytiladi. 11, 22, 87, 210, 2300 va 6000 yillik ko‘plab sikllar mavjud deb taxmin qilinadi. Davomiyligi 11, 22 va 2300 yil bo‘lgan asosiy sikllar mos ravishda Shvabe, Xeyl va Xollstatt sikllari deb ham ataladi.

Adabiyotlar

  • Vitinskiy Yu. I. Quyosh faolligi. — 2-nashr. — Moskva: Nauka, 1983. — 193 b.
  • Quyosh faolligi va biosfera / B. M. Vladimirsky, L. D. Kislovsky. — Moskva: Znaniye, 1982. — 64 b.; — (Hayot, fan va texnikadagi yangiliklar).
  • Kosmik ta’sirlar va biosfera evolyutsiyasi / B. M. Vladimirsky, L. D. Kislovsky. — Moskva: Znaniye, 1986. — 64 b.; — (Hayot, fan va texnika yangiliklari. Kosmonavtika, astronomiya; 1/1986).

Havolalar