Elektr va elektron tizimlarda reaktiv qarshilik (reaktans deb ham ataladi) — zanjir elementida o‘zgaruvchi tok yoki kuchlanish ta’sirida uning induktivligi yoki sig‘imi sababli yuzaga keladigan qarshilikdir. Reaktiv qarshilik tushunchasi elektr qarshiligiga o‘xshaydi, ammo ayrim jihatlari bilan undan farq qiladi.
Ushbu vektorli tahlilda reaktiv qarshilik zanjir elementidan o‘tuvchi sinusoidal o‘zgaruvchan tokning amplitudasi va fazasidagi o‘zgarishlarni hisoblash uchun ishlatiladi. U belgisi bilan ifodalanadi. Ideal rezistorning reaktiv qarshiligi nolga teng, ideal induktivlik g‘altaklari va kondensatorlar esa mos ravishda nolga teng va cheksiz katta qarshilikka ega bo‘ladi, ya’ni tokka reaktiv qarshilik orqali ta’sir ko‘rsatadi. Induktivlik g‘altagining reaktiv qarshiligi chastota oshishiga to‘g‘ri proporsional ravishda ortadi, kondensatorning reaktiv qarshiligi esa chastota oshishi bilan teskari proporsional ravishda kamayadi.
Sig‘im qarshiligi
Kondensator ikkita o‘tkazgichdan iborat bo‘lib, ular izolyator orqali ajratiladi. Izolyatorning yana bir nomi — dielektrik.
Sig‘im qarshiligi — elementdagi kuchlanishning o‘zgarishiga ko‘rsatiladigan qarshilikdir. Sig‘im qarshiligi quyidagi kattaliklar ko‘paytmasiga teskari proporsional: chastota (signal chastotasi) (yoki burchak chastotasi ) va sig‘im .
Ilmiy adabiyotlarda kondensatorning reaktiv qarshiligini aniqlashning ikki usuli mavjud. Birinchi usulda reaktiv qarshilik to‘liq qarshilikning (impedansning) mavhum qismi sifatida yagona ma’noda talqin qilinadi. Bunda kondensatorning reaktiv qarshiligi manfiy son bo‘ladi:
- .
Ikkinchi usulda sig‘im qarshiligi musbat son sifatida aniqlanadi:
- .
Bu holda impedansni ifodalashda manfiy ishorani qo‘shish kerakligini unutmaslik lozim, ya’ni .
Past chastotalarda kondensator uzilgan zanjirga teng kuchli bo‘ladi, agar dielektrik orqali tok o‘tmasa.
O‘zgarmas kuchlanish kondensatorga berilganda, uning bir plastinasida musbat zaryad, ikkinchi plastinasida esa manfiy zaryad to‘planadi; elektr maydoni to‘plangan zaryad hisobiga hosil bo‘lib, tok oqimiga qarshilik ko‘rsatadi. Zaryad bilan bog‘liq potensial berilgan kuchlanishni to‘liq muvozanatlashtirganda, tok nolga tushadi.
O‘zgaruvchan tok manbayiga (ideal o‘zgaruvchan tok manbayiga) ulangan kondensatorda potensiallar farqi qutbi almashib, zaryad manbaga qaytishidan oldin faqat cheklangan miqdordagi zaryad to‘planadi. Chastota qancha yuqori bo‘lsa, to‘planadigan zaryad shuncha kam, tokka ko‘rsatiladigan qarshilik ham shuncha kichik bo‘ladi.
Induktiv qarshilik
Induktiv reaktiv qarshilik — induktivlikka xos xususiyat bo‘lib, uning paydo bo‘lishiga elektr tokining o‘z atrofida magnit maydon hosil qilishi sabab bo‘ladi. O‘zgaruvchan tok zanjirida (garchi bu tushuncha tokning har qanday o‘zgarishiga tegishli bo‘lsa ham) vaqt o‘tishi bilan tok o‘zgargani uchun magnit maydon ham doimo o‘zgaradi. Aynan shu magnit maydonning o‘zgarishi o‘sha simning o‘zida o‘zgaruvchan magnit maydonni hosil qilgan tokka qarama-qarshi yo‘nalgan elektr tokini yuzaga keltiradi. Bu hodisa Lens qonuni deb ataladi. Demak, induktiv qarshilik induktivlik orqali o‘tuvchi tokning o‘zgarishiga qarshilik ko‘rsatish xususiyatini ifodalaydi.
O‘zgaruvchan tok zanjiridagi ideal induktivlik g‘altagida tokning o‘zgarishiga ko‘rsatiladigan qarshilik tokning kuchlanishga nisbatan kechikishiga yoki faza bo‘yicha siljishiga olib keladi. Xususan, ideal (aktiv qarshiliksiz) induktivlikda tok kuchlanishdan davrning chorak qismiga, ya’ni 90° ga ortda qoladi.
Elektr energetika tizimlarida induktiv reaktiv qarshilik (shuningdek, sig‘im reaktiv qarshiligi ham, biroq induktiv qarshilik ko‘proq uchraydi) o‘zgaruvchan tok uzatish liniyasining o‘tkazish qobiliyatini cheklashi mumkin. Sababi kuchlanish va tok qarama-qarshi fazalarda bo‘lganda quvvat to‘liq uzatilmaydi (bu yuqorida batafsil bayon qilingan). Bunday tizimda tok oqishda davom etadi, ammo ayrim paytlarda haqiqiy quvvat uzatilmaydi: oniy tok musbat, oniy kuchlanish esa manfiy bo‘lishi yoki buning aksi kuzatilishi mumkin. Bu manfiy uzatilayotgan quvvatni anglatadi. Shuning uchun energiya uzatilishi «manfiy» bo‘lgan vaqtda foydali ish bajarilmaydi. Biroq tok qarama-qarshi fazali tizimda ham oqib turadi va uzatish liniyalarini qizdiradi. Liniyalar ma’lum darajagacha qizishi mumkin (aks holda issiqlik ta’sirida metall simlar kengayib, sezilarli darajada osilib qoladi). Shu sababli elektr uzatish liniyalarini boshqaruvchi tashkilotlar har bir liniyadan o‘tishi mumkin bo‘lgan tok uchun yuqori chegarani belgilaydi. Haddan tashqari katta induktiv qarshilik esa liniyaning quvvat uzatish imkoniyatini cheklaydi. Elektr ta’minotchilari foydalanish sharoitiga qarab fazani siljitish va yo‘qotishlarni kamaytirish uchun kondensatorlardan foydalanadi.
Induktiv reaktiv qarshilik chastota va induktivlikka to‘g‘ri proporsionaldir. Chastota sinusoidal signalga tegishli (belgisi — ); ikkinchi kattalik — induktivlik bo‘lib, uning qiymati g‘altakning geometrik o‘lchamlari va shakliga bog‘liq.
O‘rtacha tokning induktivlik orqali, sinusoidal o‘zgaruvchan tok manbayi ulangan zanjirda o‘rtacha kvadratik amplitudali kuchlanish va chastotasi bo‘lgandagi qiymati:
- .
Chunki meandrni (to‘rtburchak shaklli signal manbayini) sinusoidal garmonikalar
yig‘indisi sifatida ifodalash mumkin (Furye teoremasiga ko‘ra), o‘rtacha tokning induktivlik orqali, o‘rtacha kvadratik amplitudali va chastotali to‘rtburchak o‘zgaruvchan signal manbayiga ketma-ket ulangandagi qiymati:
Bu esa go‘yoki to‘rtburchak to‘lqinning reaktiv qarshiligi 19 % ga kamdek tasavvur uyg‘otadi: — ayni chastotadagi sinusoidal signalning reaktiv qarshiligiga nisbatan:
O‘lchamlari cheklangan har qanday o‘tkazgich induktivlikka ega; induktivlik g‘altaklari odatda elektromagnit chulg‘amlardan, ya’ni simning ko‘p sonli o‘ramlaridan tayyorlanadi. Faradeyning elektromagnit induksiya qonuniga ko‘ra, zanjirda elektr yurituvchi kuch (EYuK) hosil bo‘ladi va u kontur orqali o‘tuvchi magnit oqimning o‘zgarish tezligiga teng.
Agar induktivlik o‘ramdan iborat bo‘lsa, mos ravishda:
Bu elektr yurituvchi kuch zanjirdagi tok o‘zgarishini kompensatsiyalashga intiladi. O‘zgarmas tokning o‘zgarish tezligi nolga teng bo‘lgani sababli induktivlik g‘altagi oddiy o‘tkazgich kabi ishlaydi (chunki u odatda solishtirma qarshiligi kichik materialdan tayyorlanadi). G‘altak orqali o‘zgaruvchan tok o‘tganda esa induktiv qarshilik paydo bo‘ladi va u tok chastotasiga to‘g‘ri proporsional ravishda ortadi.
To‘liq qarshilik
Reaktiv qarshilik ham, odatiy qarshilik ham birgalikda impedansni hosil qiladi, ya’ni .
bu yerda:
- — impedans, o‘lchov birligi — om;
- — qarshilik, omda o‘lchanadi. U impedansning haqiqiy qismi ham hisoblanadi:
- — reaktans, omda o‘lchanadi. U impedansning mavhum qismi ham hisoblanadi:
- — mavhum birlik; tokni ifodalashda esa odatda quyidagi belgi ishlatiladi: .
Kondensator va induktivlik g‘altagi zanjirga ketma-ket ulanganda, ularning zanjirning umumiy impedansiga qo‘shadigan hissalari qarama-qarshi ishorali bo‘ladi. Sig‘im qarshiligi va induktiv qarshilik ,
umumiy reaktiv qarshilik ni quyidagi yig‘indi ko‘rinishida hosil qiladi:
bu yerda:
- — induktiv qarshilik, omda o‘lchanadi;
- — sig‘im qarshiligi, omda o‘lchanadi;
- — burchak chastota, ning gersdagi chastotaga ko‘paytmasi.
Bundan kelib chiqadiki:
- agar bo‘lsa, reaktans induktiv xususiyatga ega bo‘ladi;
- agar bo‘lsa, impedans faqat haqiqiy qismdan iborat bo‘ladi;
- agar bo‘lsa, reaktans sig‘im xususiyatiga ega bo‘ladi.
Eslatma: agar va musbat kattaliklar sifatida belgilansa, formuladagi ishora manfiyga o‘zgaradi:
- ,
ammo yakuniy qiymat bir xil bo‘ladi.
Faza munosabatlari
Sof reaktiv elementdagi (cheksiz qarshilikli kondensator yoki qarshiligi nolga teng induktivlikdagi) kuchlanish fazasi sig‘im qarshiligida tokdan ortda qoladi ( radianga), induktiv qarshilikda esa tokdan ilgarilaydi ( radianga). Aktiv va reaktiv qarshiliklarni bilish kuchlanish bilan tok orasidagi faza farqini aniqlash imkonini beradi.
Sinusoidal signalda qarshilikning reaktiv qismi uchun tok va kuchlanish orasidagi faza farqi ± ga teng. Element navbatma-navbat konturdan energiya oladi, so‘ng uni konturga qaytaradi. Shu sababli sof reaktiv qarshilik quvvatni issiqlik sifatida sarflamaydi.