
Topografik xarita — geografik xarita bo‘lib, hududni batafsil tasvirlashga mo‘ljallangan umumiy foydalanish xaritasidir. Topografik xaritada tayanch geodeziya punktlari, relyef, gidrografiya, o‘simlik qoplami, gruntlar, xo‘jalik va madaniy obyektlar, yo‘llar, kommunikatsiyalar, chegaralar hamda hududning boshqa obyektlari haqida ma’lumot beriladi. Topografik xaritalardagi ma’lumotlarning to‘liqligi va aniqligi texnik masalalarni hal qilish imkonini beradi.
Topografik xaritalarni yaratishni o‘rganuvchi fan — topografiya.
Barcha geografik xaritalar masshtabiga qarab shartli ravishda quyidagi turlarga bo‘linadi:
- topografik planlar — 1:2000; 1:5000; mohiyatan xaritalarning bir turi bo‘lib, rasmiylashtirilishining ayrim xususiyatlari bilan farqlanadi
- Hududni yanada batafsil o‘rganish va baholash, mo‘ljalni hamda masofalarni eng yuqori aniqlikda belgilash, o‘lchov va hisob-kitoblarni ishonchli bajarish uchun yirik masshtabli topografik xaritalar — 1:10 000; 1:25 000; 1:50 000 talab etiladi
- 1:100 000 masshtabli topografik xaritalar qurolli kuchlarda asosiy xarita hisoblanadi. Ulardan jangda nishonlarni ko‘rsatish va bo‘linmalarni boshqarishda keng foydalaniladi.
- Hududning umumiy xususiyatlarini o‘rganish, taxminiy o‘lchov va hisob-kitoblar uchun kichikroq masshtabli (umumiy ko‘rinishdagi) topografik xaritalar — 1:200 000, 1:500 000 va 1:1 000 000 hamda undan kichik masshtabdagilari ishlatiladi
Sonli masshtab maxraji qanchalik kichik bo‘lsa, masshtab shunchalik yirik bo‘ladi. Xaritalarda Yerning «sharsimonligi» hisobga olinadi, ya’ni ular geografik (sferik) koordinatalar tizimida tuziladi.
Geografik obyektlar va ularning shakllari yirik masshtabli (topografik) xaritalarda eng batafsil tasvirlanadi. Xarita masshtabi kichrayganda tafsilotlarni chiqarib tashlash va umumlashtirish (generalizatsiya qilish) zarur bo‘ladi. Ayrim obyektlar umumlashtirilgan shartli belgilar bilan almashtiriladi. Tanlash va umumlashtirish aholi punktining turli masshtablardagi tasvirini solishtirganda yaqqol ko‘rinadi: 1:10 000 masshtabda alohida binolar, 1:50 000 masshtabda kvartallar, 1:100 000 masshtabda esa punson ◦ bilan ko‘rsatiladi. Geografik xaritalarni tuzishda mazmunni tanlab olish va umumlashtirish kartografik generalizatsiya deb ataladi. Uning maqsadi xaritaning vazifasiga mos ravishda tasvirlanayotgan hodisalarning xos xususiyatlarini saqlash va xaritada ajratib ko‘rsatishdir.
Topografik xaritalarning maxfiyligi muammosi
Rossiya hududining 1:50 000 va undan yirik masshtabli topografik xaritalari, agar ulardagi ma’lumotlar Rossiya Federatsiyasi Iqtisodiy rivojlanish vazirligining maxfiylashtirilishi lozim bo‘lgan ma’lumotlar ro‘yxati 3.4-bo‘limidagi «Yer hududiga oid geofazoviy ma’lumotlar» bandlariga kirsa, maxfiylashtirilishi kerak. Mazkur ro‘yxat Rossiya Iqtisodiy rivojlanish vazirligining 17-mart 2008-yildagi N 01-sonli buyrug‘i bilan tasdiqlangan bo‘lib, uning amaldagi tahriri shu vazirlikning 25-iyul 2014-yildagi N 456-дсп-sonli buyrug‘i bilan tasdiqlangan (SSSR va Rossiya kartografiyasi bilan xorijda ham juda faol va samarali shug‘ullanilganini inobatga olish kerak. Masalan, Sovuq urush davrida AQSH qurolli kuchlari uchun SSSR topografik xaritalarini tayyorlash va birlashtirish bilan Jekson, Missisipi shtatidagi Engineering Service va San-Antonio, Texas shahridagi International Aerial Mapping Co. kompaniyalari shug‘ullangan; shuning uchun AQSHdagi kartografik ma’lumotlarning maxfiylik darajalari Rossiya Federatsiyasidagidan farq qilishi mumkin).
Maxfiylashtirilishi lozim bo‘lgan ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan 1:50 000 va undan yirik masshtabli xaritalar bilan ishlovchilar Davlat ro‘yxatidan o‘tkazish, kadastr va kartografiya federal xizmatining ruxsati (litsenziyasi) yoki o‘zini o‘zi tartibga soluvchi tashkilot (SRO) guvohnomasidan tashqari, Federal xavfsizlik xizmati (FSB) ruxsatini ham olishlari shart, chunki bunday xaritalar davlat sirini tashkil etadi. Davlat siridan foydalanish huquqiga ega shaxs belgilangan qoidalarga zid tarzda davlat siri mavjud hujjatlar bilan muomala qilishi, ehtiyotsizlik oqibatida ularning yo‘qolishiga va og‘ir oqibatlarga sabab bo‘lishi uchun uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi nazarda tutilgan (Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 284-moddasi — «Davlat sirini o‘z ichiga olgan hujjatlarning yo‘qotilishi»).
Shu bilan birga, 1991-yildan keyin Rossiyadan tashqaridagi harbiy okruglar shtablarida saqlangan SSSRning butun hududiga oid maxfiy xaritalar erkin savdoga chiqa boshladi. Chunki, masalan, Ukraina, Belarus va boshqa postsovet davlatlari rahbariyati milliy qonunchiligi va aynan shu masalani tartibga soluvchi tegishli davlatlararo kelishuvlar mavjud emasligi sababli o‘zlari uchun chet el hisoblangan hududlarning xaritalariga nisbatan maxfiylik rejimiga rioya qilishga majbur emas edi.
Xaritalarning maxfiyligi muammosi 2005-yil fevralda Google Maps loyihasi ishga tushirilishi bilan keskin namoyon bo‘ldi. Ushbu xizmat har kimga yuqori aniqlikdagi (bir necha metrgacha) rangli kosmik tasvirlardan foydalanish imkonini beradi. Holbuki, Rossiyada aniqligi 10 metrdan yuqori bo‘lgan har qanday kosmik tasvir maxfiy hisoblanib, uni maxfiylikdan chiqarish uchun FSBga murojaat qilish talab etilgan [manba 3419 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Boshqa mamlakatlarda bu muammo hududiy emas, balki alohida obyektlarga nisbatan maxfiylikni qo‘llash orqali hal qilingan. Obyektga asoslangan maxfiylikda jangovar harakatlar hududlari, harbiy bazalar va poligonlar, harbiy kemalar turargohlari kabi aniq belgilangan obyektlarning yirik masshtabli topografik xaritalari va tasvirlarini erkin tarqatish taqiqlanadi. Shu maqsadda maxfiylik belgisi bo‘lmagan va ochiq foydalanishga mo‘ljallangan istalgan masshtabdagi topografik xaritalar hamda planlarni yaratish usuli ishlab chiqilgan.
Topografik xaritalarning varaqlarga bo‘linishi va nomenklaturasi
Xaritalarni muayyan tizim bo‘yicha varaqlarga ajratish varaqlarga bo‘lish (razgrafka). Nomenklatura — xarita varaqlarini belgilash tizimidir.
Xaritalarni varaqlarga bo‘lish va nomlashga Xalqaro dunyo xaritasining 1:1 000 000 masshtabli tizimi asos bo‘ladi: uning varaqlari parallellar bo‘yicha 4° li qatorlarni, meridianlar bo‘yicha 6° li ustunlarni tashkil etadi. Ustunlar 180° meridiandan boshlab raqamlanadi. Qatorlar ekvatordan janub va shimolga qarab lotin alifbosining A harfidan boshlab bosh harflar bilan belgilanadi. Ustunlar g‘arbdan sharqqa arab raqamlari bilan raqamlanadi. Birinchi ustun 180° meridiandan boshlanadi.
1:1 000 000 masshtabli varaq nomenklaturasi qator harfi va ustun raqamidan iborat. Janubiy yarimshar xaritasi uchun nomenklaturadan keyin «Ю. П.» yoziladi.
Yirikroq masshtabli topografik xaritalarning nomenklaturasi va varaqlarga bo‘linishi quyidagicha tuziladi. 1:1 000 000 masshtabli xaritaning har bir varag‘i 4 ta 1:500 000 masshtabli xarita varag‘iga (rus alifbosining bosh harflari А, Б, В, Г bilan belgilanadi), yoki 36 ta 1:200 000 masshtabli xarita varag‘iga (rim raqamlari I, II … XXXVI bilan belgilanadi), yoxud 144 ta 1:100 000 masshtabli xarita varag‘iga (1 dan 144 gacha arab raqamlari bilan belgilanadi) ajratiladi.
1:1 000 000 masshtabli varaqni 1:300 000 masshtabli xaritalarga bo‘lish uchun 1:1 000 000 masshtabli varaq 9 qismga ajratiladi. Bu qismlar rim raqamlari (I—IX) bilan belgilanib, nomenklaturaning oldiga yoziladi. 1:100 000 masshtabli varaq (kenglik bo‘yicha 20″ va uzunlik bo‘yicha 30″) meridianlar va parallellar yordamida 4 ta 1:50 000 masshtabli varaqqa ajratiladi; ular rus alifbosining bosh harflari А, Б, В, Г bilan belgilanadi. 1:50 000 masshtabli varaq 4 ta 1:25 000 masshtabli varaqqa (rus alifbosining kichik а, б, в, г harflari bilan belgilanadi) ajratiladi. 1:25 000 masshtabli xarita esa 4 ta 1:10 000 masshtabli varaqqa (1, 2, 3, 4 arab raqamlari bilan belgilanadi) bo‘linadi. 1:10 000 masshtabli xarita nomenklaturasi namunasi: [N-37-4-Б-а-3].
Xaritalar nomenklaturasi
Xaritalar nomenklaturasi — xaritaning alohida varaqlarini belgilash tizimi. Varaqlarga bo‘lishning ikki turi mavjud: to‘g‘ri to‘rtburchakli va xalqaro.
To‘g‘ri to‘rtburchakli bo‘lishda mamlakatning kartografik tasviri oddiy usulda to‘g‘ri to‘rtburchak shaklidagi varaqlarga ajratiladi.
Xalqaro tizimda varaqlarning chegaralari 1:1 000 000 masshtabli xaritaning kengligi 4° va uzunligi 6° bo‘lgan meridian va parallel chiziqlari bilan belgilanadi. Bu tizimda shimoliy va janubiy yarimsharlar raqamlar bilan belgilangan 60 ta ustunga va lotin alifbosi harflari bilan belgilangan 22 ta qatorga bo‘linadi.
1:500 000 masshtabli xarita varag‘i 1/4 qism bo‘lib, u 1:1 000 000 masshtabli varaqqa to‘g‘ri keladi va rus alifbosining А, Б, В, Г harflari bilan belgilanadi. 1:200 000 masshtabli varaqlar 1/36 qismni tashkil etadi (1:1 000 000 masshtabli varaqqa nisbatan) va rim raqamlari bilan belgilanadi. 1:100 000 masshtabli varaqlar esa 1/144 qismini tashkil etadi (1:1 000 000 masshtabli varaqqa nisbatan) va, arab raqamlari bilan belgilanadi.
Bu tizimning kamchiligi — geografik kenglikka qarab xarita varaqlarining shimoliy va janubiy ramkalari o‘lchamlari o‘zgarishidir. Ekvatordan uzoqlashgan sari varaqlar meridianlar bo‘ylab cho‘zilgan tobora tor yo‘laklar shaklini oladi. Shu sababli 60° dan 76° gacha shimoliy va janubiy kengliklarda barcha masshtabdagi topografik xaritalar uzunlik bo‘yicha juftlangan, 76° dan 84° gacha esa uzunlik bo‘yicha to‘rtlangan varaqlar ko‘rinishida bo‘ladi.
Juftlangan, uchtalangan va to‘rtlangan varaqlar nomenklaturasida barcha alohida varaqlarning belgilari keltiriladi.
Joy planlarining topografik xaritalardan farqlari
| Joy plani | Topografik xarita | |
|---|---|---|
| Masshtab va ramkalar | Istalgan qulay ramka, ko‘pincha 40х40 sm yoki 50х50 sm o‘lchamda. Masshtabi 1:5000 yoki undan yirik. | Topografik xaritalar nomenklaturasiga muvofiq. Masshtabi 1:10000 yoki undan kichik. |
| Koordinatalar | U geografik koordinatalarga bog‘lanmagan; shimol yo‘nalishi faqat strelka yoki xaritaning yuqori tomoni bilan ko‘rsatiladi. Shu sababli plan yuqori aniqlikda o‘q otish uchun yaroqsiz. Planar koordinatalar tizimiga bog‘langan, kilometrli to‘r mavjud. | Gradusli va kilometrli to‘r mavjud; istalgan obyektning aniq geografik koordinatalarini bilish mumkin. |
| Maxfiylik | Geografik koordinatalarga bog‘lanmagani sababli maxfiy emas. Biroq muhandislik kommunikatsiyalari, yer uchastkalari va boshqalarning sxemalari xizmat doirasida foydalanish uchun mo‘ljallangan. | Yaqin vaqtgacha topografik xaritalar maxfiy hisoblangan. Eng yirik 1:50000 masshtabli xaritalar qismlarga bo‘lib maxfiylikdan chiqarilmoqda. |
| Batafsillik darajasi | Hatto alohida daraxtlargacha ko‘plab mahalliy mo‘ljallar ko‘rsatiladi. | Yillar o‘tishi bilan yo‘qolib ketmaydigan, masalan, binolar kabi mo‘ljallardan foydalanishga harakat qilinadi. |
| Syomka usuli | Asboblar yordamida. | Aerofotosyomka. |
Topografik plan
Topografik plan yoki muhandislik-topografik plan (lotincha planum — tekislik) — yer sirtining egriligi hisobga olinmaydigan cheklangan hududning ortogonal proyeksiyada yirik masshtabda tekislikka tushirilgan kartografik tasviri yoki yirik masshtabli chizmasi. Topografik plan bir qator ishlar (topografik syomka) natijasida yaratiladi. U shartli belgilar yordamida 1:10 000 va undan yirik masshtablarda tasvirlanib, barcha nuqtalar va yo‘nalishlarda masshtabni saqlaydi. Plan raqamli, grafik va boshqa shakllarda tuzilishi yoki yangilanishi mumkin. Planlarda vaziyat elementlari (obyektlarning o‘zaro joylashuvi va konturlari) hamda hudud relyefi (shu jumladan oqimlar, suv havzalari va akvatoriyalar tubidan o‘tuvchi asosiy yoki yordamchi gorizontallar ko‘rinishida) albatta aks ettiriladi. Topografik planda rejalashtirish elementlari, geodezik tayanch punktlari (nuqtalari), mavjud binolar, yer osti, yer usti va yerdan balanddagi inshootlar ularning texnik xususiyatlari bilan ko‘rsatiladi. Planlardan kommunal va favqulodda xizmatlar, qishloq xo‘jaligi, loyihalash va qurilishda foydalaniladi. Ular nuqtalarning tekislikdagi hamda balandlik bo‘yicha o‘rnini aniqlashga imkon beradi.
Kichikroq masshtabli topografik planlar yoki xaritalar maydoni 20 km² dan ortiq bo‘lgan alohida mahalliy kartografiyalash hududlarini qamrab olishi mumkin. Bunday hudud mamlakatning borish qiyin bo‘lgan joylarida ham, aholi zich yashaydigan joylarida ham joylashishi mumkin. Koordinatalar tizimi, odatda, umumdavlat tizimiga bog‘langan bo‘ladi. Kichikroq masshtabli planlarni (1:2000 — 1:10000) yaratishning asosiy usuli aerofototopografik syomkadir. Bu usul aerofotosyomka, dala topografik-geodezik ishlari va kameral fotogrammetrik ishlarni o‘z ichiga oladi. Konturli, aralash va stereofotogrammetrik aerofototopografik syomka farqlanadi. Konturli aerofototopografik syomkada aerosuratlar faqat xaritaning planli qismini tuzish uchun ishlatiladi; plan (xarita)ning balandlik qismi aks ettirilmaydi. Aralash aerofototopografik syomkada plan (xarita)ning kontur qismi aerosuratlar asosida tuziladi, relyef esa yer usti topografik syomkasi natijalariga ko‘ra tushiriladi. Dala topografik-geodezik ishlari aerosuratlardagi alohida yer nuqtalari (tanib olish belgilari) koordinatalarini aniqlash va aerosuratlarni talqin etishdan iborat. Bunda yirik masshtabli plandagi koordinatalar bilan joyda o‘lchangan koordinatalar orasidagi tafovut imkon qadar kamaytiriladi. Koordinatalar tizimi faqat umumyer ellipsoid tizimi (В, L, H) bo‘lishi mumkin. Umumyer ellipsoid (В, L, H) koordinatalar tizimi qo‘llanganda Gauss–Kryugerning zonal proyeksiyasida 6 gradusli zonalardan foydalaniladi. Varaq nomenklaturasi 10:000 masshtabli varaq nomenklaturasi va qavs ichida berilgan 1:5000 masshtabli varaq raqamidan tuziladi (М-38-39(255)); 1:2000 masshtabli varaq nomenklaturasi esa 1:5000 masshtabli varaq nomenklaturasi va (а,б,..., д) harflardan tuziladi — М-38-39(255-д). Varaqlar trapetsiyasimon bo‘linishga ega. 60-paralleldan shimolda planlar juftlanadi. Kichikroq masshtabli planlar (1:2000 — 1:10000) umumiy ko‘rinish beradi. Ularda hududning, odatda shaharlar va yaqin atrofdagi aholi punktlarining o‘rganilganlik darajasi aks etadi. Ular ko‘chalar va obyektlarni ko‘rsatib, hududdagi mavjud narsalar haqida umumiy tasavvur beruvchi hisob-ma’lumotnoma materiali hamda mavjud barcha materiallardan foydalanish uchun yo‘riq vazifasini bajaradi. Shunga ko‘ra, tasvirlangan hudud «temiryo‘l stansiyasi plani», «shahar plani», «kon plani», «trassa plani» va hokazo deb nomlanadi. .
Yirik masshtabli topografik planlar maydoni 20 km² dan kichik bo‘lgan alohida mahalliy kartografiyalash hududlarini qamrab olishi mumkin. Bunday hudud mamlakatning borish qiyin bo‘lgan joylarida ham, aholi zich yashaydigan joylarida ham joylashishi mumkin. 1:2 000, 1:1 000 va 1:500 masshtabli planlarda uzluksiz nomenklatura mavjud emas; ular istalgan 1:5 000 masshtabli varaqqa, jumladan shahar, aholi punktlari va sanoat korxonalari uchun tuziladigan murakkab shaklli topografik planlarning istalgan varag‘iga bog‘lanishi mumkin. Ular to‘g‘ri to‘rtburchakli varaqlarga bo‘linadi. Koordinatalar tizimi, odatda, umumdavlat tizimiga bog‘lanmaydi. 1:2000 masshtabli varaqlarni (koordinatalarni) bo‘lish tizimi ish dasturida belgilanadi. Fazoviy to‘g‘ri burchakli X, Y, Z koordinatalar tizimi shartli mahalliy koordinatalar tizimi sifatida qabul qilinadi. 1:1000 va 1:500 masshtabli topografik planlar doimo ortogonal proyeksiyada, ya’ni fazoviy to‘g‘ri burchakli koordinatalar tizimida tuziladi. Bu tizim cheklangan hudud uchun belgilanadi. 1:500 masshtabli topografik planlar faqat asbobli usullarda (menzula, taxeometr, teodolit, fototeodolit yoki lidar yordamida) bajarilgan topografik syomkalar asosida yaratiladi. Planlarda to‘g‘ri to‘rtburchakli bo‘linish va koordinatalar tizimi qo‘llanadi, ya’ni varaq ramkalari meridian va parallellarga mos kelmaydi. Shu sababli planlar 4,5×4,5 km dan katta yer uchastkalari uchun tuzilmasligi kerak. Varaq ramkalarining o‘lchamlari 1:5000 masshtabda 40×40 sm, 1:2000, 1:1000 va 1:500 masshtablarda esa 50×50 sm bo‘ladi. Yirik masshtabli planlarni varaqlarga bo‘lishda arab raqamlari bilan belgilanadigan 1:5000 masshtabli varaq asos qilib olinadi. Unga 4 ta 1:2000 masshtabli varaq mos keladi. Ularning har biri 1:5000 masshtabli varaq raqamiga rus alifbosining dastlabki to‘rtta bosh harfidan biri (А, Б, В, Г) qo‘shish orqali belgilanadi, masalan, 4-Б. Bu Gauss–Kryuger zonal tizimidagi 3 gradusli zonaga mos keladi. 1:2000 masshtabli varaqqa 4 ta 1:1000 masshtabli varaq (rim raqamlari I, II, III, IV bilan belgilanadi) va 16 ta 1:500 masshtabli varaq (arab raqamlari 1, 2, 3, 4, 5, …, 16 bilan belgilanadi) mos keladi. 1:1000 va 1:500 masshtabli varaqlar nomenklaturasi 1:2000 masshtabli varaq nomenklaturasi hamda 1:1000 varaq uchun tegishli rim raqami yoki 1:500 varaq uchun arab raqamidan tuziladi. Masalan: 4-Б-IV yoki 1:500 uchun 4-Б-16. 1:5000, 1:2000 va 1:1000 masshtabli topografik planlar yanada yirik masshtabdagi topografik syomkalar asosida xarita tuzish yo‘li bilan yaratiladi. 1:5000, 1:2000, 1:1000 va undan yirik masshtablardagi, relyef kesimi 1.0 m bo‘lgan syomkaning asosiy usullari stereotopografik hamda aralash aerotopografik syomka bo‘lib, ular DGPS va lidar tizimlaridan foydalanadi. Keyin geodezik koordinatalarni (B,L,H) mahalliy (X,Y,Z) koordinatalarga aylantirish bo‘yicha barcha zarur o‘zgartirishlar bajariladi. Odatda, 1:5000 masshtabli planlarda relyef kesimi 1 m olinadi. Eng ko‘p ishlatiladigan planlar — 1:2000, 1:1000 va 1:500 masshtabli, relyef kesimi 0,5 m bo‘lgan planlardir. Ayrim hollarda barcha masshtablardagi (1:5000-1:200) planlar 0,25 kesim bilan ishlatiladi. Relyef xususiyatiga qarab ayrim hollarda 5 m, 2 m kesim ham qo‘llanadi va 0,1 m. Ayrim vaziyatlarda (jumladan, aerofotosyomka yoki yer usti hudud syomkasi materiallari bo‘lmaganda, iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bo‘lmaganda, kichik maydonlarda va hokazo) geometrik nivelirlash va asbobli syomka usullari: .
- Taxeometrik syomka — vertikal va gorizontal burchaklar hamda masofalarni, ya’ni chiziqlar uzunliklari va balandlik farqlarini o‘lchash, shuningdek qutbiy koordinatalarni aniqlash orqali bajariladigan topografik syomka.
- Teodolit syomkasi — gorizontal va vertikal burchaklarni o‘lchash, ya’ni 2 tekislikda qutbiy koordinatalarni aniqlash orqali bajariladigan geodezik syomka.
Shuningdek, 1:500 masshtabdagi syomka aniqligini ta’minlovchi fotoapparatlar, sun’iy yo‘ldosh va skanerlash tizimlari bilan jihozlangan uchuvchisiz komplekslarda syomka qilish imkoniyatlarini ham hisobga olish kerak.
1:5000 masshtabli plan
1:5000 masshtab asosan quyidagilar uchun mo‘ljallangan:
- yirik bosh rejalarni, jumladan dengiz portlari rejalarini ishlab chiqish;
- yirik, katta va o‘rta shaharlar qurilishining I navbati loyihalari;
- maydoni 1000 ga dan ortiq sanoat hududlarini rejalashtirish;
- murakkab transport uzellarini loyihalash;
- sanoat va konchilik korxonalarini loyihalash;
- foydali qazilma konlarini batafsil qidirish;
- gidrouzellar va magistral kanallar qurilishi.
Germaniyada bu masshtabdagi xarita tayanch xarita hisoblanadi. Uning asosida kichikroq masshtabdagi barcha topografik xaritalar, jumladan 1:25 000 masshtabli asosiy topografik xarita (TK 25) yaratiladi.
1:2000 masshtabli plan
1:2000 masshtab asosan quyidagilar uchun mo‘ljallangan:
- kichik shaharlar, qishloq aholi punktlari va shaharcha tipidagi posyolkalarning bosh rejalarini ishlab chiqish;
- rudniklar, shaxtalar va karyerlarning ijro planlarini tuzish;
- alohida gidrotexnika inshootlarini loyihalash;
- issiqlik elektr stansiyalari, suv olish inshootlari va to‘suvchi dambalarni loyihalash;
- tog‘li hududlarda temiryo‘l va avtomobil yo‘llarining texnik loyihalarini, tekislik yoki tepalikli hududlarda ularning ishchi chizmalarini tuzish;
- temiryo‘l uzelini rekonstruksiya qilish;
- quvur tarmoqlari, nasos va kompressor stansiyalarining ishchi chizmalarini tayyorlash.
1:1000 masshtabli plan
1:1000 masshtab ko‘pincha quyidagilar uchun mo‘ljallangan:
- vertikal rejalashtirish;
- ko‘kalamzorlashtirish;
- beton to‘g‘onlar, gidroelektr stansiya binolari va shlyuz kameralarini loyihalash;
- temiryo‘l stansiyalarini qayta qurish loyihalarini ishlab chiqish;
- simob, qalay va volframni qidirish hamda ularning zaxiralarini hisoblash;
- beton poydevorlardagi bosimli quvurlar, akveduklar va ombor bazalari maydonlarini loyihalash;
- murakkab muhandislik-qidiruv ishlari.
1:500 masshtabli plan
1:500 masshtab quyidagilar uchun mo‘ljallangan:
- qurilish uchastkasining bosh rejasini tuzish va zich yer osti kommunikatsiyalari tarmog‘i mavjud ko‘p qavatli kapital qurilishning chizmalarini ishlab chiqish;
- sanoat korxonalari qurilishi;
- vertikal rejalashtirish;
- sutkalik tartibga solish havzalarining bosh uzel to‘g‘onlari, muvozanat shaxtalari, bosimli quvurlar, gidroelektr stansiya binolari, tunnel portallari va shaxtalarning kirish shtreklariga oid ishchi chizmalarni tayyorlash.
1:200 masshtabli plan
Ayrim hollarda — sanoat korxonalarida, yer osti kommunikatsiyalari zich joylashgan yirik shaharlarning ayrim ko‘cha uchastkalari va chorrahalarida qo‘llanadi. Relyef kesimi balandligi 0,5 m dan oshmasligi kerak.
Topografik planlarning (joy planlarining) alohida turlari
Ko‘pincha «mutaxassislar» topografik planni geodezik asos (geopodosnova) deb atashadi yoki aksincha. Aslida, bu tushunchalar o‘zaro ma’nodosh, ammo ayrim farqlari bor. Geodezik asos bir vaqtning o‘zida bir nechta «topografik plan»ni o‘z ichiga olishi mumkin. Bu muayyan obyekt hududining barcha tasvirlari uchun umumiy nomdir. Geodezik asosda mavjud barcha yer osti kommunikatsiyalari albatta ko‘rsatiladi. Topografik planda esa ular faqat zarur bo‘lganda aks ettiriladi. Yerlarni melioratsiya qilish maqsadlarida ham ayrim o‘ziga xos jihatlar mavjud.
Joy plani — topografik xaritaning bir turi bo‘lib, kichik hududning yirik masshtabli chizmasidir. Planlardan sayyohlar, kommunal va favqulodda xizmatlar, qishloq xo‘jaligi xodimlari hamda hududda mo‘ljal olish va joyni o‘rganish kerak bo‘lgan boshqa sohalarda foydalaniladi. Planlar yordamida bolalarga azimut bo‘yicha harakatlanish, hududda mo‘ljal olish hamda topografik syomkaning asoslari o‘rgatiladi. Planlar masshtabi shunchalik yirikki, Yerning sharsimonligi hisobga olinmaydi. Planlar topografik (planli-balandlik) yoki konturli (planli) syomka natijalariga ko‘ra tuziladi. Relyef aks ettirilgan-etilmaganiga qarab ular planli-balandlik va konturli planlarga bo‘linadi.
- Shaharning kundalik foydalanish xaritasi.
- Sport xaritasi — sportcha mo‘ljal olish.
Konturli plan
Konturli xaritalar (planlar) — faqat vaziyat elementlari ko‘rsatiladigan, gorizontal (planli, konturli) syomka natijasida yaratiladigan xarita yoki planlardir.
Hududning konturli planini tuzishda, asosan, quyidagi syomka usullari qo‘llanadi:
- qutbiy usul (qutbiy koordinatalar usuli, qutbiy yo‘nalishlar usuli);
- perpendikulyarlar usuli (ordinatalar, to‘g‘ri burchakli koordinatalar);
- bipolyar koordinatalar usuli (kesishmalar);
- o‘lchashlar usuli (stvorlar);
- aylanib chiqish usuli.
Geodezik asos (geopodosnova)
Geodezik asos hujjatlarni tayyorlashda masshtabiga qarab turli maqsadlarda ishlatilishi mumkin. Tasvirlangan obyektlarning batafsillik darajasiga qarab geodezik asos chizmasi yoki topografik plan quyidagi yirik masshtablardan birida bajariladi: 1:5000, 1:2000, 1:1000 yoki 1:500. Kichikroq masshtabli topografik planlar odatda xaritalar deb ataladi. Bunda 1:1000 va 1:500 masshtabli planlar asosan yer osti kommunikatsiyalarini hisobga olish uchun mo‘ljallangan. 1:500 va 1:2000 masshtabli topografik-geodezik syomka ko‘p qavatli binolar qurilgan yirik shaharlar hududida bajariladi, 1:1000 va 1:5000 masshtablar esa qurilish bo‘lmagan yoki bir qavatli binolar joylashgan hududlarni syomka qilishda ishlatiladi.
Hududning planda qanday tasvirlanishiga qarab geodezik asos grafik yoki raqamli shaklda taqdim etilishi mumkin. Birinchi holatda chizmalar nomenklatura varaqlari yoki yig‘ma planlar doirasida tuziladi. Ikkinchi holatda esa topografik syomka paytida muhandislik-geodezik uskunalar yordamida olingan ma’lumotlar asosida yer yuzasining ko‘plab nuqtalari fazoviy koordinatalarini kompyuter yordamida yagona tizimga birlashtirib, hududning raqamli modeli yaratiladi. O‘z navbatida, raqamli hudud modeli binolar va inshootlar, kommunikatsiyalar, relyef, gidrografiya, tuproq hamda o‘simlik qoplamining mustaqil modellarini ajratib olishga imkon beradi.
Yer osti kommunikatsiyalari plani
Yer osti kommunikatsiyalari planida (geodezik asosda) quyidagi yer osti kommunikatsiyalari ko‘rsatiladi:
Aerofototopografik planlar
1:200 dan tashqari, istalgan masshtabdagi aerofototopografik syomka usulida yaratilgan planlar.
Hududning konturli planini tuzishda, asosan, quyidagi syomka usullari qo‘llanadi:
- stereotopografik syomka;
- aralash stereotopografik syomka;
- aralash aerofototopografik syomka.
Davlat (uzluksiz) planlari
Davlat topografik planidagi balandlik belgilari quyidagi talabga javob berishi kerak: kamida 5 ta balandlik belgisi plandagi har 1 kv. dm yuzaga aniqlanib yozilishi kerak. 1-yanvar 2017-yildan davlat koordinatalar tizimida yangi fazoviy ma’lumotlar yaratishni nazarda tutuvchi barcha geodezik va kartografik ishlar faqat ГСК-2011 tizimida bajarilishi kerak. Biroq 1-yanvar 2017-yildan keyin CК-95 va СК-42 tizimlarining amal qilish muddati uzaytirilgan va ГСК-2011 tizimiga o‘tish davom ettirilmoqda.
Eslatmalar
- 1 Asosiy masshtablar qatori — 1:5000, 1:2000, 1:1000 va 1:500 — asosan SSSRda amalda qo‘llangan.
- 2 Rossiyada masofadan zondlashning yangi usullari (ДЗЗ) paydo bo‘lganidan keyin 1:5000
- 3 Piketlarning balandliklari 0.1 m gacha yaxlitlanib hisoblanadi va yoziladi.
- 4 Piketlar balandliklarini yozish aniqligi texnik topshiriqda belgilanadi.
Havolalar
- Golubchikov Yu. Zulmatga burkangan hududlar. Nezavisimaya gazeta. Murojaat sanasi: 14-yanvar 2017-yil. Arxivlangan 15-yanvar 2017-yil.