Okean tubi relyefi

Okean chuqurliklarining o‘zgarishini ko‘rsatuvchi grafik

Okean (dengiz) tubi — litosfera plitasining aynan Jahon okeani suvlari qoplagan yuzasi.

Okean tubining relyefi

Suvosti relyefi materiklar relyefidan kam xilma-xil emas. Bu yerda tog‘ tizmalari, yoriqlar va vodiylar mavjud. Okean tubining asosiy qismlari — shelf, materik yonbag‘ri, okean tagi, chuqur suv novlari, o‘rta okean tizmalari, suvosti havzalari, okean platolari.

Materikning suvosti chekka qismi quyidagi qismlardan iborat: shelf (sayozlik), materik yonbag‘ri va materik etagi.

Materiklarni o‘rab turuvchi, kontinental sayozlik yoki shelf deb ataladigan platforma ancha notekis. Shelfning tashqi qismida qoyali bo‘rtmalar ko‘p uchraydi; shelf tashqi chekkasining (qirrasining) o‘rtacha chuqurligi taxminan 130 metrni tashkil etadi. Shelf relyefining shakllanishiga yalpi muzlik bosishi sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. O‘sha davrda quruqlikda katta muz massalari paydo bo‘lgan, okean sathi esa pasaygan. Natijada hozirgi shelf hududlarida daryo deltalari shakllangan va shelf yana suv ostida qolganidan keyin ham bu relyef shakllari saqlanib qolgan. Muzlik davrida materiklar chekkasida abraziya platformalari ham vujudga kelgan. Arxeologlar muzlik davrida quruqlik bo‘lgan shelf qismlaridan odamlarning kundalik turmush buyumlari va mamontlarning suyaklarini topishadi. Muzlik ta’siriga uchragan qirg‘oqlar yaqinidagi shelfda muzliklarning harakati natijasida chuqurliklar: botiqlar va tarmoqlanuvchi o‘yiqlar (novsimon pastliklar) hosil bo‘lgan. Bunday chuqurliklar Men shtati qirg‘oqlari, Norvegiya va Alyaska sohillari, Chili qirg‘oqlarining janubiy qismi hamda Avliyo Lavrentiy qo‘ltig‘ida uchraydi.

Agar materik yonbag‘ri haqida gapirsak, quyidagi xususiyatlarni ta’kidlash mumkin: birinchidan, u odatda shelf bilan aniq va yaqqol chegaraga ega; ikkinchidan, uni deyarli hamma joyda chuqur suvosti kanyonlari kesib o‘tadi. Yonbag‘irning pastki chegarasida Atlantika va Hind okeanlarida materik etagi deb ataladigan yuzalik joylashgan. Tinch okean chekkalari bo‘ylab esa materik etagi odatda mavjud emas.

Shelf bilan materik yonbag‘ri o‘rtasidagi chegara (shelf qirrasi), odatda, aniq ko‘rinadi. Materik yonbag‘rining o‘rtacha qiyalik burchagi 4° ga teng. Biroq ayrim joylarda yonbag‘ir juda tik bo‘lishi mumkin. Uning profili odatda zinapoyasimon: tik pog‘onalar gorizontal maydonlar bilan almashinib keladi. Materik yonbag‘rini, odatda, suvosti kanyonlari kesib o‘tadi. Kanyonlarning chuqurligi 300 m va undan ortiq bo‘ladi. Eng chuqur kanyon — Katta Bagama kanyoni. Uning chuqurligi 5 km. Ayrim yirik kanyonlar materik yonbag‘rining yorilishi natijasida paydo bo‘lgan. Ba’zi kanyonlar daryo vodiylarining suvosti davomi bo‘lsa-da, ularning aksariyati suv ostida shakllangan. Olimlarning fikricha, suv ostida paydo bo‘lgan kanyonlar loyqa oqimlar ta’sirida vujudga kelgan. Bunday oqimlar shelf chekkasida zilzilalar, sunamilar va quruqlikdan keladigan kuchli suv oqimlari natijasida hosil bo‘lib, katta tezlikka hamda kuchli yemirish xususiyatiga ega.

Materik yonbag‘ri bilan okean tagi o‘rtasidagi oraliq hududni egallagan materik etagining relyefi tepaliklardan iborat. Uning chuqurligi 3,5 km dan boshlanadi. Bu yerda loyqa oqimlar va ko‘chkilar hosil qilgan cho‘kindi jinslar to‘planmalari mavjud.

Okean tagi

Okean tagining chuqurligi 3,5 km dan 6 km gacha. Uning relyefi tekis (Atlantika okeanida keng tarqalgan) yoki tepalikli (Tinch okeanida ustunlik qiladi) bo‘ladi; tepaliklar ko‘pincha vulqon faoliyati natijasida paydo bo‘lgan. Odatda okean tagi ustki qismi bazaltlardan tashkil topgan asos va chuqur suv cho‘kindilari qoplamidan iborat. Bu cho‘kindilar qizil chuqur suv gillaridan, ohaktoshli biogen balchiqdan tashkil topadi.

Bu yerda suvosti tog‘lari ham bor, ulardan ba’zilari vulqon kelib chiqishiga ega.

Orollar, tog‘lar va o‘rta okean tizmalari

Vulqon kelib chiqishiga ega bo‘lgan suvosti okean tog‘lari to‘lqinlar ta’siridagi abraziya natijasida cho‘qqisi yassilangan bo‘lsa, ular guyotlar deb ataladi. Guyot cho‘qqilari okean sathidan 1—2 km chuqurlikda yoki suv yuzasidan atigi bir necha metr pastda joylashgan bo‘ladi. Tropik mintaqada okean tog‘lari cho‘qqilarida atollar hosil bo‘lishi mumkin. Tog‘lar suv yuzasidan baland ko‘tarilib, vulqon orollarini hosil qiladi.

O‘rta okean tizmalarining umumiy uzunligi 60 000 km dan ortadi. Tizmalar ko‘ndalang tektonik yoriqlar bilan ajralib turadi. O‘rta okean tizmalari kengligi bir necha yuz kilometr, balandligi esa taxminan 2—3 km bo‘lgan tog‘ tuzilmalaridir. Ular bir-biriga parallel bir nechta tog‘ qatorlaridan tashkil topgan. Yonbag‘irlari keng pog‘onalar bilan okean tagiga tomon pasayib boradi. Tizmalarning eng baland markaziy qismida, cho‘qqilar bo‘ylab, ularning tanasini rift daralari deb ataluvchi yoriqsimon vodiylar kesib o‘tadi. Rift daralari va rift zonalari geologik jihatdan nihoyatda qiziq: bu yerda seysmik faollik yuqori bo‘lib, har kuni 100 tagacha zilzila sodir bo‘ladi. Shuningdek, vulqon faolligi ham juda kuchli. Rift darasi devorlarida va unga tutash rift tog‘ qatorlarining cho‘qqilarida Yerning chuqur qatlamlariga xos tog‘ jinslari yer yuzasiga chiqib qolgan.

Suvosti tizmalarining yana bir turi — vulqon tizmalari. Ular suvosti vulqonlari zanjiridan iborat.

Okean tagida val deb ataladigan, yonbag‘irlari juda yotiq bo‘lgan keng va ulkan ko‘tarilmalar ham uchraydi. Vallar tizimi Tinch okean tagini bir nechta yirik havzalarga ajratadi: Shimoli-g‘arbiy, Shimoli-sharqiy, Mariana, Markaziy, Janubiy, Bellinsgauzen, Chili va Panama havzalari. Okean tagi tuzilishining yana bir xususiyati — yoriqlar zonalari. Bular tub relyefi murakkab tarzda parchalanib ketgan tor va nihoyatda uzun tasmalardir; ular ba’zan tik uzilma pog‘onalari, ba’zan tog‘ qirralari va chuqur novlar, ba’zan esa shunchaki murakkab bo‘laklangan relyef ko‘rinishida bo‘ladi.

Ayrim tog‘lar va tizmalarning cho‘qqilari dengiz sathidan baland ko‘tarilib, okean orollarini (Gavayi, Pasxa oroli, Avliyo Yelena oroli, Azor orollari) hosil qiladi; boshqalarining cho‘qqilari esa marjon tuzilmalari (marjon atollari).

Okean havzalari

O‘rta okean tizmalarining o‘qidan havzalar tomonga qarab okean tubi asta-sekin 2500 — 3000 metrdan 5500 — 6000 metrgacha pasayadi. Tizmalarning keskin parchalangan relyefi abissal havzalarning tekis yuzasi bilan almashinadi. Cho‘kindi qoplamining qalinligi tizmalar o‘qida noldan havzalar markazida 600—1000 metrgacha ortadi, cho‘kindi qatlamining pastki qismlari yoshi esa tobora qadimiylashib, yuqori yura davrigacha. Bazalt asosi o‘rta okean tizmalarining tor o‘q zonalarida lavaning oqib chiqishi hisobiga o‘sadi. Cho‘kindi materiallar asta-sekin notekisliklarni to‘ldirib, relyefni tekislaydi.

Katta maydonlarni egallagan abissal havzalarda temir-marganes konkretsiyalari keng tarqalgan. Ayrim materiklar (Afrika, Janubiy Amerika) chekkalari bo‘ylab fosforitlar hosil bo‘ladi. O‘rta okean tizmalarining o‘qi bo‘ylab, bazaltlarning yuzaga chiqishi bilan bir vaqtda, kuchli gidrotermal faollik kuzatiladi. Bu hodisa bazalt qatlamida sulfid rudalarining to‘planishi bilan bog‘liq. Foydali komponentlar dengiz suviga olib chiqiladi, keyin esa o‘rta okean tizmalari yaqinidagi botiqlarda metallga boy cho‘kindilar holida yig‘iladi (Bauers botig‘i — Tinch okeanida).

Suvosti kanyonlari

Dengiz tubini 300 metr va undan ortiq chuqurlikkacha kesib kirgan kanyonlar odatda tik yon devorlari, tor tubi va egri-bugri shakli bilan ajralib turadi. Ma’lum bo‘lgan eng chuqur suvosti kanyoni — Katta Bagama kanyoni — dengiz tubiga deyarli 5 km chuqurlikkacha kirib borgan. Quruqlikdagi shu nomli relyef shakllariga o‘xshash bo‘lishiga qaramay, suvosti kanyonlarining ko‘pchiligi okean sathi ostiga cho‘kkan qadimgi daryo vodiylari emas.

Chuqur suv novlari

Chuqur suv novlarining chuqurligi 7—11 km. Ular ayniqsa Tinch okeanida ko‘p. Eng chuqur Mariana novi (11 km) ham shu yerda joylashgan. Chuqur suv novlari Hind va Atlantika okeanlarida ham mavjud. Chuqur suv novlari okean po‘stining materik po‘sti ostiga kirib borishi natijasida hosil bo‘ladi.

Chuqur suv novlarida okean tubi keskin bukilib, 8000 — 10 000 metr chuqurlikkacha, ayrim joylarda esa bundan ham pastroqqa tushadi. Okean tomondan novlarga balandligi 500 metrgacha yetadigan chekka vallar tutashadi; ularning tuzilishi chiziqsimon vulqon tizmalari va ko‘plab suvosti tog‘lari bilan murakkablashgan. Bu tog‘larning ko‘pchiligi vulqon kelib chiqishiga ega bo‘lib, suvosti otilishlari natijasida vujudga kelgan.

Ikkinchi jahon urushidan keyin boshlangan keng ko‘lamli tadqiqotlar natijasida okean tubining chuqur qismlari relyefi haqida ko‘plab ma’lumotlar olindi. Eng katta chuqurliklar Tinch okeanining chuqur suv novlarida uchraydi. Eng chuqur nuqta — Chellenjer chuqurligi — Mariana botig‘i hududida, Tinch okeanining janubi-g‘arbida joylashgan.

Okean tubini tadqiq etish

Okean tubini o‘rganishda greyferlar, gidrolokatorlar va seysmik usullardan foydalanadigan kemalar yoki maxsus suvosti kemalari — batiskaflar qo‘llanadi. Okeanograflar ishining katta qismi suv yuzasidan, masalan, gidroakustik o‘lchashlar orqali amalga oshiriladi.

Shuningdek, okean tubida suvosti burg‘ilash ishlari olib borilib, natijada kern ustunlari — cho‘kindi jinslarning qadimgi davrlar iqlimi, o‘simlik va hayvonot dunyosi haqida ma’lumot beruvchi namunalari olinadi. Tadqiqotchilar imkon qadar uzunroq kern olishga intiladi, chunki bunda tarixning uzoqroq davri qamrab olinadi. Masalan, 1956-yilda 2-Sovet Antarktika ekspeditsiyasi davomida «Ob» dizel-elektr kemasidan Antarktida yaqinidagi dengizlarda suvosti burg‘ilash ishlari olib borilgan. Olingan kernlardan birining uzunligi 14,5 metr bo‘lgan (cho‘kindi to‘planish tezligi — taxminan 1 sm / 1000 yil).

Okean tubining biologiyasi

Dengiz tubining faqat kichik bir qismi o‘simliklar fotosintez qilishi uchun yetarli quyosh nuri tushadigan yorug‘lik zonasida joylashgan. Bu evfotik zona asosan ichki dengizlar va qirg‘oq bo‘ylab joylashgan hududlar bilan cheklanadi. Okean tubi gruntining yuzasida va ichki qatlamlarida yashovchi gidrobiontlar — suv organizmlari majmui bentos deb ataladi.

Adabiyotlar

  • Burkar J. Okean va dengizlar relyefi = Burkar J. Dengiz tubi geografiyasi (Géographie du Fond des Mers). Parij, 1949 / Fransuz tilidan qisqartirib tarjima qilganlar: Ye. V. Aleksandrova va V. V. Longinov; so‘zboshi va tahrir: geografiya fanlari doktori V. P. Zenkovich.. — M.: Xorijiy adabiyot nashriyoti, 1953. — 340 bet (muqovali nashr)

Havolalar