
Kartografik proyeksiya — Yer (yoki boshqa osmon jismi, kengroq maʼnoda esa istalgan egri sirt) yuzasini xarita tekisligida aks ettirishning matematik jihatdan belgilangan usuli.
Proyeksiyalarning mohiyati shundaki, osmon jismining shakli (Yer uchun — geoid, soddalashtirish maqsadida odatda aylanish ellipsoidi deb qabul qilinadi) tekislikka yoyib bo‘lmaydigan sirt bo‘lgani sababli, u tekislikka yoyish mumkin bo‘lgan boshqa geometrik shakl bilan almashtiriladi. Bunda ellipsoiddagi to‘r — parallellar va meridianlar to‘ri — boshqa sirtga ko‘chiriladi. Ellipsoid o‘rniga qanday geometrik shakl olinganiga qarab, bu to‘rning ko‘rinishi ham turlicha bo‘ladi.
Proyeksiya istalgan nuqtaning geografik koordinatalari (kengligi va uzunligi ) bilan xaritadagi to‘g‘ri burchakli koordinatalari ( va ) o‘rtasida yagona moslikni belgilaydi. Proyeksiyalar tenglamasi umumiy ko‘rinishda juda sodda ifodalanadi: ; .
Funksiyalarning muayyan ko‘rinishlari — va — ko‘pincha ancha murakkab matematik bog‘lanishlar orqali ifodalanadi. Bunday funksiyalar cheksiz ko‘p bo‘lgani uchun kartografik proyeksiyalarning xilma-xilligi ham deyarli cheklanmagan.
Muayyan kartografik proyeksiyaning qo‘llanishi xaritaning vazifasi, xaritaga tushirilayotgan hududning shakli va joylashuviga bog‘liq.
Buzilishlar
Har qanday kartografik proyeksiyani yaratishdagi asosiy aksioma shundan iboratki, Yer sharining (ellipsoid yoki globusning) sferik sirtini aslo xarita tekisligiga buzilishlarsiz yoyib bo‘lmaydi. Muqarrar ravishda deformatsiyalar, yaʼni siqilishlar va cho‘zilishlar yuzaga keladi; ularning miqdori va yo‘nalishi turlicha bo‘ladi.
Har qanday proyeksiyada buzilishlar mavjud bo‘lib, ular to‘rt turga bo‘linadi:
- uzunliklarning buzilishi
- burchaklarning buzilishi
- maydonlarning buzilishi
- shakllarning buzilishi
Turli xaritalarda buzilishlar darajasi ham turlicha bo‘ladi: yirik masshtabli xaritalarda ular deyarli sezilmaydi, mayda masshtabli xaritalarda esa juda katta bo‘lishi mumkin.
Uzunliklarning buzilishi
Uzunliklarning buzilishi — boshqa barcha buzilishlar mantiqan kelib chiqadigan asosiy buzilish turidir. Buning sababi ellipsoid (yoki shar) sirtini burmalarsiz yoki uzilishlarsiz tekislikka yoyib bo‘lmasligidir. Uzunliklarning buzilishi tekislikdagi tasvir masshtabining o‘zgarmas emasligini bildiradi: masshtab nuqtadan nuqtaga, hatto ayni bir nuqtada yo‘nalishga qarab ham o‘zgaradi.
Bu xaritada masshtabning 2 turi mavjudligini anglatadi:
- Bosh masshtab — xaritada ko‘rsatiladigan masshtab. Aslida u xarita tuzish uchun tekislikka yoyilgan boshlang‘ich ellipsoidning masshtabidir.
- Xususiy masshtab — xaritada bunday masshtablar cheksiz ko‘p; ular nuqtadan nuqtaga o‘zgaradi, hatto bitta nuqtada turli yo‘nalishlarda turlicha bo‘lishi mumkin.
Xususiy masshtablarni yaqqol ko‘rsatish uchun buzilishlar ellipsi tushunchasi kiritiladi.
Maydonlarning buzilishi
Maydonlarning buzilishi uzunliklarning buzilishidan mantiqan kelib chiqadi. Maydonlarning buzilishi buzilishlar ellipsi maydonining ellipsoiddagi boshlang‘ich maydondan og‘ishi bilan baholanadi.
Burchaklarning buzilishi
Burchaklarning buzilishi uzunliklarning buzilishidan mantiqan kelib chiqadi. Xaritadagi burchaklar buzilishi xaritadagi yo‘nalishlar orasidagi burchaklar bilan ellipsoid yuzasidagi mos yo‘nalishlar orasidagi burchaklarning farqi orqali baholanadi.
Shakllarning buzilishi
Shakllarning buzilishi — ellipsoidning cho‘zilganligini grafik tasvirlashdir.
Proyeksiyalarni buzilish xususiyatiga ko‘ra tasniflash
Buzilish xususiyatiga ko‘ra proyeksiyalar 4 guruhga bo‘linadi:
- teng burchakli proyeksiyalar,
- teng maydonli proyeksiyalar,
- teng masofali proyeksiyalar,
- ixtiyoriy proyeksiyalar.
Teng burchakli proyeksiyalar

Teng burchakli proyeksiyalar — burchaklar buzilmaydigan proyeksiyalardir. Ular navigatsiya masalalarini hal qilishda juda qulay. Masshtab faqat nuqtaning joylashuviga bog‘liq, yo‘nalishga esa bog‘liq emas. Joydagi burchak xaritadagi burchakka doimo teng bo‘ladi, joydagi to‘g‘ri chiziq xaritada ham to‘g‘ri chiziq sifatida tasvirlanadi. Bunday proyeksiyaning asosiy namunasi silindrik Merkator proyeksiyasi (1569-yil) bo‘lib, u hozir ham dengiz navigatsiyasi xaritalarida qo‘llanadi.
Teng maydonli proyeksiyalar

Teng maydonli proyeksiyalarda maydonlar buzilmaydi, biroq burchaklar va shakllar kuchli buziladi (yuqori geografik kengliklarda materiklar yassilanib ko‘rinadi). Bunday proyeksiyalarda iqtisodiy, tuproqshunoslik va boshqa mayda masshtabli xaritalar tuziladi.
Ixtiyoriy proyeksiyalar
Ixtiyoriy proyeksiyalarda ham burchaklar, ham maydonlar buziladi, ammo bu buzilishlar maydonlari yoki burchaklari saqlanadigan proyeksiyalardagiga qaraganda ancha kamroq bo‘ladi. Shu sababli ular eng ko‘p qo‘llanadi.
Ixtiyoriy proyeksiyalarning xususiy holati — teng masofali proyeksiyalar; ularda tanlangan ayrim yo‘nalishlar bo‘ylab masofalar saqlanadi. Masalan, to‘g‘ri azimutal proyeksiyada qutbdan boshlab o‘lchangan masofalar to‘g‘ri aks ettiriladi.
| Proyeksiya turi | Afzalliklari | Kamchiliklari | Izoh |
|---|---|---|---|
| Teng maydonli proyeksiyalar | Maydonlarni buzilishsiz saqlaydi | Burchaklar va shakllar sezilarli darajada buziladi, ayniqsa katta hududlarda bu yaqqol ko‘rinadi. | Obyektlar maydonini o‘lchash uchun qulay. |
| Teng burchakli proyeksiyalar | Konturlar burchaklari va shakllarini buzilishsiz saqlaydi | Maydonlar sezilarli darajada buziladi. | Yo‘nalishlarni aniqlash va azimut bo‘yicha marshrutlar tuzish uchun qulay. |
| Teng masofali proyeksiyalar | Ularda asosiy yo‘nalishlardan biri bo‘ylab masofalar buzilmaydi | Maydonlar va burchaklar buziladi, ammo bu buzilishlar go‘yo o‘zaro muvozanatlashadi. | Shunga ko‘ra ular meridianlar bo‘yicha (meridianlar bo‘ylab masshtab buzilmaydi) va parallellar bo‘yicha (parallel bo‘ylab masshtab o‘zgarmaydi). |
| Ixtiyoriy proyeksiyalar | Proyeksiya tuzishda har bir alohida holat uchun buzilishlarning eng maqbul taqsimotini tanlash va muayyan murosaga erishish mumkin. | Maydonlar ham, burchaklar (shakllar) ham turli nisbatlarda buziladi. | Masalan, xaritaning markaziy qismida buzilishlar eng kam bo‘lgan proyeksiyani tanlash va cho‘zilishdan kelib chiqadigan barcha buzilishlarni chetlarga yo‘naltirish mumkin. |
Ellipsoid yoki shardan xaritaga o‘tishda foydalaniladigan yordamchi sirt turiga ko‘ra proyeksiyalarni tasniflash
Silindrik proyeksiyalar
To‘g‘ri silindrik proyeksiyalarda parallellar va meridianlar bir-biriga perpendikulyar bo‘lgan, har biri parallel to‘g‘ri chiziqlardan tashkil topgan ikki guruh sifatida tasvirlanadi. Shu tariqa silindrik proyeksiyalarning to‘g‘ri burchakli to‘ri hosil bo‘ladi.
Meridianlar orasidagi masofalar geografik uzunliklar farqiga proporsional bo‘ladi. Parallellar orasidagi masofalar tanlangan tasvirlash xususiyatiga yoki Yer sirtidagi nuqtalarni silindrning yon sirtiga proyeksiyalash usuliga bog‘liq. Proyeksiyalar taʼrifidan ularning meridian va parallellar to‘ri ortogonal ekani kelib chiqadi. Silindrik proyeksiyalarni uchi cheksizlikda joylashgan konusga mos keluvchi konussimon proyeksiyalarning xususiy holati deb qarash mumkin.
Tasvirning xususiyatlariga ko‘ra proyeksiyalar burchaklari saqlanadigan, maydonlari saqlanadigan va ixtiyoriy bo‘lishi mumkin. Tasvirlanayotgan hududning joylashuviga qarab to‘g‘ri, qiya va ko‘ndalang silindrik proyeksiyalar qo‘llanadi. Qiya va ko‘ndalang proyeksiyalarda meridianlar hamda parallellar turli egri chiziqlar ko‘rinishida tasvirlanadi, biroq qiya koordinatalar tizimining qutbi joylashgan proyeksiyaning o‘rta meridiani doimo to‘g‘ri chiziq bo‘ladi.
Silindrik proyeksiyalarni hosil qilishning turli usullari mavjud. Ulardan eng ko‘rgazmalisi Yer sirtini silindrning yon sirtiga proyeksiyalash, so‘ng esa bu sirtni tekislikka yoyishdir. Silindr Yer shariga urinma yoki uni kesib o‘tuvchi bo‘lishi mumkin. Birinchi holatda uzunliklar ekvator bo‘ylab, ikkinchi holatda esa ekvatorga nisbatan simmetrik bo‘lgan ikkita standart parallel bo‘ylab saqlanadi.
Silindrik proyeksiyalar yirik va mayda masshtabli, umumgeografik xaritalardan tortib maxsus xaritalargacha bo‘lgan turli xaritalarni tuzishda ishlatiladi. Masalan, aviatsiya yo‘nalishlarining parvoz xaritalari ko‘pincha qiya va ko‘ndalang silindrik, burchaklari saqlanadigan proyeksiyalarda (shar uchun) tuziladi.
To‘g‘ri silindrik proyeksiyalarda Yer sirtining xarita kesimi chizig‘i bo‘ylab joylashgan bir xil qismlari xaritaning sharqiy va g‘arbiy chetlarida bir xil tasvirlanadi (xaritada takrorlangan qismlar). Bu kenglik mintaqalari bo‘yicha (masalan, o‘simliklar va yog‘inlar xaritalarida) yoki meridian yo‘nalishidagi zonalar bo‘yicha (masalan, vaqt mintaqalari xaritalarida) maʼlumotlarni o‘qishni qulaylashtiradi.
Qiya silindrik proyeksiyalarda qiya tizim qutbining geografik kengligi qutbiy kengliklarga yaqin bo‘lsa, geografik to‘r Yerning sharsimonligini tasavvur qilish imkonini beradi. Qutb kengligi kamaygani sari parallellarning egriligi ortadi, uzunligi esa qisqaradi; shu sababli buzilishlar ham kamayadi (sharsimonlik effekti). To‘g‘ri proyeksiyalarda qutb ekvator uzunligiga teng bo‘lgan to‘g‘ri chiziq sifatida tasvirlanadi, ammo ularning ayrimlarida (Merkator proyeksiyasi, Uetch proyeksiyasi) qutbni tasvirlashning imkoni yo‘q. Qiya va ko‘ndalang proyeksiyalarda qutb nuqta sifatida ko‘rsatiladi. Tasvirlanadigan tasmaning kengligi 4,5° gacha bo‘lsa, urinma silindrdan foydalanish mumkin; tasma kengayganda esa kesuvchi silindrni qo‘llash, yaʼni reduksiya koeffitsiyentini kiritish kerak.
Konussimon proyeksiyalar
Buzilish xususiyatiga ko‘ra konussimon proyeksiyalar turlicha bo‘lishi mumkin. Eng keng tarqalganlari burchaklari saqlanadigan va teng masofali proyeksiyalar. Konussimon proyeksiyalarning hosil bo‘lishini Yer sirtini Yer shariga nisbatan maʼlum tarzda yo‘naltirilgan konusning yon sirtiga proyeksiyalash deb tasavvur qilish mumkin (ellipsoid).
To‘g‘ri konussimon proyeksiyalarda Yer shari bilan konusning o‘qlari ustma-ust tushadi. Bunda urinma yoki kesuvchi konus tanlanadi.
Proyeksiyalashdan so‘ng konusning yon sirti uning yasovchilaridan biri bo‘ylab kesilib, tekislikka yoyiladi. Chiziqli perspektiva usuli bilan proyeksiyalanganda buzilish xususiyatlariga ko‘ra oraliq xossalarga ega bo‘lgan perspektiv konussimon proyeksiyalar hosil bo‘ladi.
Tasvirlanayotgan hududning o‘lchamlariga qarab, konussimon proyeksiyalarda uzunliklari buzilmaydigan bitta yoki ikkita parallel tanlanadi. Geografik kenglik bo‘yicha hudud uncha katta bo‘lmaganda bitta parallel (urinma), hudud katta kenglikni egallaganda esa masshtabning birdan og‘ishini kamaytirish uchun ikkita parallel (kesuvchi) olinadi. Adabiyotlarda ular standart parallellar deb ataladi.
Azimutal proyeksiyalar
Azimutal proyeksiyalarda parallellar konsentrik aylanalar, meridianlar esa markazdan tarqaluvchi to‘g‘ri chiziqlar dastasi sifatida tasvirlanadi
Proyeksiyadagi meridianlar orasidagi burchaklar geografik uzunliklarning mos farqlariga teng. Parallellar orasidagi masofalar tanlangan tasvirlash xususiyati (burchaklar saqlanishi yoki boshqa xususiyat) yoxud Yer sirtidagi nuqtalarni tasvir tekisligiga proyeksiyalash usuli bilan belgilanadi. Azimutal proyeksiyalarning normal to‘ri ortogonal bo‘ladi. Ularni konussimon proyeksiyalarning xususiy holati deb qarash mumkin.
To‘g‘ri, qiya va ko‘ndalang azimutal proyeksiyalar qo‘llanadi. Ularning turi proyeksiyaning markaziy nuqtasi kengligiga bog‘liq bo‘lib, bu nuqta hududning joylashuviga qarab tanlanadi. Qiya va ko‘ndalang proyeksiyalarda meridianlar va parallellar egri chiziqlar sifatida tasvirlanadi; faqat proyeksiyaning markaziy nuqtasi yotgan o‘rta meridian bundan mustasno. Ko‘ndalang proyeksiyalarda ekvator ham to‘g‘ri chiziq bo‘lib, u ikkinchi simmetriya o‘qini tashkil etadi.
Buzilish xususiyatiga qarab azimutal proyeksiyalar burchaklari saqlanadigan, maydonlari saqlanadigan va oraliq xossalarga ega turlarga bo‘linadi. Proyeksiyada uzunlik masshtabi bitta nuqtada yoki parallellardan biri bo‘ylab (yaʼni almukantarat (альмукантарат) bo‘ylab) saqlanishi mumkin. Birinchi holatda tasvir tekisligi urinma, ikkinchi holatda esa kesuvchi deb olinadi. To‘g‘ri proyeksiyalar uchun formulalar xaritaning masshtabiga qarab ellipsoid yoki shar sirti uchun, qiya va ko‘ndalang proyeksiyalar uchun esa faqat shar sirti uchun beriladi.
Burchaklari saqlanadigan azimutal proyeksiya stereografik proyeksiya deb ham ataladi. U Yer yuzasining maʼlum bir qo‘zg‘almas nuqtasidan Yer sirtining qarama-qarshi nuqtasiga urinma bo‘lgan tekislik tomon nurlar o‘tkazish orqali hosil qilinadi.
Azimutal proyeksiyaning alohida turi — gnomonik proyeksiya. U Yer markazidan Yer sirtiga urinma bo‘lgan muayyan tekislik tomon nurlar o‘tkazish orqali hosil qilinadi. Gnomonik proyeksiya maydonlarni ham, burchaklarni ham saqlamaydi, biroq unda istalgan ikki nuqta orasidagi eng qisqa yo‘l (yaʼni katta aylana yoyi) har doim to‘g‘ri chiziq sifatida tasvirlanadi. Shunga muvofiq, unda meridianlar va ekvator ham to‘g‘ri chiziqlar bilan ko‘rsatiladi.
Psevdokonussimon proyeksiyalar
Psevdokonussimon proyeksiyalarda parallellar konsentrik aylanalar yoylari tarzida, meridianlardan biri — o‘rta meridian — to‘g‘ri chiziq, qolganlari esa unga nisbatan simmetrik egri chiziqlar ko‘rinishida tasvirlanadi.
Psevdokonussimon proyeksiyaga misol — maydonlari saqlanadigan psevdokonussimon Bonne proyeksiyasi.
Psevdosilindrik proyeksiyalar
Psevdosilindrik proyeksiyalarda barcha parallellar o‘zaro parallel to‘g‘ri chiziqlar sifatida, o‘rta meridian esa parallellarga perpendikulyar to‘g‘ri chiziq, qolgan meridianlar esa egri chiziqlar sifatida tasvirlanadi. Bunda o‘rta meridian proyeksiyaning simmetriya o‘qi hisoblanadi.
Polikonussimon proyeksiyalar
Polikonussimon proyeksiyalarda ekvator to‘g‘ri chiziq, qolgan parallellar esa markazlari turlicha bo‘lgan aylanalar yoylari shaklida tasvirlanadi. Meridianlar ekvatorga perpendikulyar bo‘lgan markaziy to‘g‘ri meridianga nisbatan simmetrik egri chiziqlar ko‘rinishida tasvirlanadi.
Yuqorida sanalganlardan tashqari, bu turlarning hech biriga kirmaydigan boshqa proyeksiyalar ham mavjud.
Adabiyotlar
- Berlyant A. M. Kartografiya lug‘ati. — M.: Nauchnıy mir, 2005. — 424 bet — ISBN 5-89176-309-5.
Havolalar
- Kartografik proyeksiyalar // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1969—1978. // KSE
- Kartografik proyeksiyalar. Matematik jihati. Arxivlangan 16-may 2020-yilda.
- Kartografik proyeksiyalar (USGS xarita proyeksiyalari posteri)