Zilzila magnitudasi

Zilzila magnitudasi (lotincha magnitudo — «ahamiyat, salmoq, yiriklik, kattalik» so‘zidan) — zilzila chog‘ida seysmik to‘lqinlar shaklida ajralib chiqadigan energiyani tavsiflovchi kattalik. Magnitudaning dastlabki shkalasini amerikalik seysmolog Charlz Rixter 1935-yilda taklif qilgan. Shu bois kundalik nutqda magnituda qiymati odatda Rixter shkalasi bo‘yicha ifodalanadi.

Zilzila magnitudasi va zilzila intensivligini ballarda baholash shkalasi

Rixter shkalasida shartli birliklar (1 dan 9,5 gacha) — magnitudalar qo‘llanadi. Ular seysmograf qayd etgan tebranishlar asosida hisoblanadi. Bu shkalani ko‘pincha zilzila intensivligini ballarda baholash shkalasi (7 yoki 12 ballik tizim) bilan chalkashtirishadi. Intensivlik yerosti silkinishining tashqi belgilariga (odamlarga, buyumlarga, binolarga va tabiiy obyektlarga ta’siriga) asoslanadi. Zilzila sodir bo‘lganda, avvalo, seysmogrammalar asosida aniqlanadigan uning magnitudasi ma’lum bo‘ladi, intensivligi esa oqibatlari haqida ma’lumot to‘plangandan keyingina, ya’ni ma’lum vaqt o‘tgach aniqlanadi.

To‘g‘ri qo‘llanishi: «magnitudasi 6,0 bo‘lgan zilzila».

Noto‘g‘ri (ilgari ishlatilgan) ifoda: «Rixter shkalasi bo‘yicha kuchi 6 ball bo‘lgan zilzila».

Noto‘g‘ri qo‘llanishi: «magnitudasi 6 ball bo‘lgan zilzila», «Rixter shkalasi bo‘yicha kuchi 6 magnituda bo‘lgan zilzila».

Rixter shkalasi

Rixter zilzilaning epitsentrdagi kuchini baholashda standart Vud — Anderson seysmografi ignasi siljishining o‘nlik logarifmi ishlatilishini taklif qilgan. Mikrometrlarda o‘lchanadigan igna siljishi A bilan belgilanadi. Bunda standart seysmograf epitsentrdan ko‘pi bilan 600 km masofada joylashgan bo‘ladi: ML=lg⁡A+f, bu yerda f — epitsentrgacha bo‘lgan masofaga qarab jadvaldan aniqlanadigan tuzatish funksiyasi. Zilzila energiyasi taxminan quyidagi ifodaga proporsional: A3/2, ya’ni magnitudaning 1,0 ga ortishi tebranish amplitudasining 10 baravar, energiyaning esa taxminan 32 baravar ortishiga mos keladi.

Bu shkalada bir nechta jiddiy kamchiliklar mavjud edi:

  • Rixter o‘z shkalasini darajalashda zilzila o‘chog‘i sayoz bo‘lishi bilan ajralib turadigan Janubiy Kaliforniyadagi kichik va o‘rtacha zilzilalardan foydalangan.
  • Qo‘llangan asbob-uskunalarning cheklovlari sababli Rixter shkalasi taxminan 6,8 qiymat bilan cheklangan edi.
  • Taklif etilgan o‘lchash usuli faqat sirt to‘lqinlarini hisobga olgan, holbuki chuqur o‘choqli zilzilalarda energiyaning sezilarli qismi hajmiy to‘lqinlar shaklida ajralib chiqadi.

Keyingi bir necha o‘n yillik davomida Rixter shkalasi takomillashtirilib, yangi kuzatuv natijalariga moslashtirildi. Hozir uning bir nechta hosila shkalalari mavjud. Ulardan eng muhimlari quyidagilar:

Hajmiy to‘lqinlar magnitudasi
mb=lg⁡(A/T)+Q(D,h),

bu yerda A — yer tebranishlarining amplitudasi (mikrometrlarda), T — to‘lqin davri (soniyalarda), Q — epitsentrgacha bo‘lgan masofa D va zilzila o‘chog‘ining chuqurligi h.

Sirt to‘lqinlari magnitudasi[ingl.]
Ms=lg⁡(A/T)+1,66lg⁡D+3,30.

Bu shkalalar eng kuchli zilzilalarni baholashda yaxshi natija bermaydi: M ~ 8 bo‘lganda shkalada to‘yinish hodisasi kuzatiladi.

Seysmik moment va Kanamori shkalasi

Aynan 1977-yilda seysmolog Xiro Kanamori (Kaliforniya texnologiya instituti olimi) zilzilalar intensivligini baholashning tubdan yangi usulini taklif qildi. Ushbu usulning asosi — seysmik moment.

Zilzilaning seysmik momenti quyidagicha aniqlanadi:

M0=μSu,

bu yerda

μ — siljish moduli — tog‘ jinslari uchun taxminan 30 GPa,
S — geologik yoriqlar kuzatilgan maydon,
u — yoriqlar bo‘ylab o‘rtacha siljish.

Shunday qilib, SI birliklar tizimida seysmik momentning o‘lchov birligi Па⋅м2⋅м = Н⋅м.

Kanamori bo‘yicha magnituda quyidagicha aniqlanadi:

MW=23(lg⁡M0−9,1),

bu yerda M0 — N⋅m da ifodalangan seysmik moment.

Kanamori shkalasi 3<M<7 sharoitida oldingi shkalalar bilan yaxshi mos keladi va yirik zilzilalarni baholash uchun qulayroqdir.

Zilzila energiyasi

Ma’lum ma’noda, zilzila magnitudasini o‘lchashning turli usullari «ideal» energiya shkalasiga yaqinlashishga urinishdir:

M=23(lg⁡E−4,8),

bu yerda E — zilzila energiyasi, joullarda.

Yerosti yadro portlashi vaqtida ajraladigan seysmik energiya, agar portlash quvvati 1 megatonna (4,184·1015 J) bo‘lsa, magnitudasi taxminan 6 bo‘lgan zilzilaga tengdir. Ta’kidlash kerakki, hatto eng kuchli seysmik ta’sir ko‘rsatadigan yerosti yadro portlashida ham, yadro zaryadi katta chuqurlikdagi qattiq tog‘ jinslarida joylashgan ixcham yerosti inshootiga o‘rnatilganda (kamufletli (камуфлетный) portlash), portlashning umumiy energiyasidan faqat kichik qismi (taxminan bir foizi) qayd etiladigan seysmik tebranishlarga aylanadi. Yer yuzasidagi, ayniqsa havodagi yadro portlashida esa bu ulush yanada kichik bo‘ladi. Boshqa sharoitlar bir xil bo‘lganda, yadro portlashida ajraladigan energiyaning 1000 baravar o‘zgarishi magnitudani ikki birlikka o‘zgartiradi. Masalan, energiya ajralishi 1 kt bo‘lgan yerosti portlashi taxminan 4 magnitudali zilzilaga tengdir.

Turli magnitudali zilzilalarning takrorlanish chastotasi

Bir yil davomida Yer yuzida taxminan quyidagi miqdorda zilzilalar sodir bo‘ladi:

  • 1 ta — magnitudasi 8,0 va undan yuqori bo‘lgan zilzila;
  • 10 ta — magnitudasi 7,0—7,9 bo‘lgan zilzila;
  • 100 ta — magnitudasi 6,0—6,9 bo‘lgan zilzila;
  • 1000 ta — magnitudasi 5,0—5,9 bo‘lgan zilzila.

Zamonaviy kuzatuvlar tarixidagi eng kuchli zilzila Chilida 1960-yilda sodir bo‘lgan. Kanamori shkalasi bo‘yicha uning magnitudasi 9,5 ga teng edi.

Havolalar