Magnit maydon sirkulyatsiyasi haqidagi teorema — fundamental teoremalardan biri bo‘lib, klassik elektrodinamikasohasiga tegishlidir; uni Andre-Mari Amper[manba 2037 kundan beri ko‘rsatilmagan] 1826-yilda ta’riflagan[manba 2037 kundan beri ko‘rsatilmagan]. 1861-yilda Jeyms Maksvell bu teoremani gidrodinamikabilan o‘xshashliklarga tayanib qayta keltirib chiqardi va umumlashtirdi (quyiga qarang). Teoremaning umumlashtirilgan mazmunini ifodalovchi tenglama Maksvell tenglamalariqatoriga kiradi. (O‘zgarmas elektr maydonlar holatida, ya’ni magnetostatikada Amper dastlab ta’riflagan va maqolaning boshida keltirilgan teorema o‘zining dastlabki ko‘rinishida o‘rinli bo‘ladi; umumiy holatda esa o‘ng tomonga elektr maydon kuchlanganligining vaqt bo‘yicha hosilasini o‘z ichiga olgan had qo‘shilishi kerak — quyiga qarang.) Teorema quyidagicha ta’riflanadi:
|
Bu teorema, ayniqsa, xorijiy yoki tarjima adabiyotlarda Amper teoremasi yoki Amperning sirkulyatsiya qonuni (inglizcha Amperning kontur bo‘ylab sirkulyatsiya qonuni (Ampère’s circuital law)) deb ham ataladi. So‘nggi nomlanish Amper qonunining Bio — Savar — Laplas qonunigaqaraganda fundamentalroq ekanini nazarda tutadi. Bunda Bio — Savar — Laplas qonuni uning natijasi sifatida qaraladi (bu, umuman olganda, elektrodinamikaning zamonaviy bayon etilishiga mos keladi).
Klassik elektrodinamikaning umumiy holatida formulaning o‘ng tomoniga elektr maydonning vaqt bo‘yicha hosilasini o‘z ichiga olgan had qo‘shilishi kerak (qarang: Maksvell tenglamalari, shuningdek, quyidagi «Umumlashtirish» bo‘limi). Shu tarzda to‘ldirilgan ifoda Maksvellning to‘rtinchi tenglamasining integral shaklidir.
Matematik ifodalanishi
Matematik ifodalanishda aynan magnetostatika uchun teorema quyidagi ko‘rinishga ega:
- .
Bu yerda — magnit induksiyasi vektori, — tok zichligi, — yorug‘lik tezligi (vakuumda); chap tomonda ixtiyoriy yopiq kontur bo‘ylab, o‘ng tomonda esa shu kontur bilan chegaralangan ixtiyoriy sirt bo‘yicha integrallash bajariladi. Bu ko‘rinish integral shakl deb ataladi, chunki unda integrallashamali aniq ifodalangan. Teoremani differensial shaklda ham yozish mumkin:
- .
Integral va differensial shakllarning ekvivalentligi Stoks teoremasidan kelib chiqadi.
Yuqorida keltirilgan shakl vakuum uchun o‘rinli. Uni muhit (modda) uchun qo‘llaganda, faqat deganda umuman barcha toklar, shu jumladan moddada oqadigan «mikroskopik» toklar ham nazarda tutilsa, to‘g‘ri bo‘ladi. Bunda molekula o‘lchamiga yaqin sohalarda oqadigan «mikroskopik» toklar (qarang: diamagnetiklar) hamda magnit momentlariga ega mikrozarralar ham hisobga olinadi (masalan, «Ferromagnetiklar»).
Shu sababli moddada uning magnit xossalarini e’tibordan chetda qoldirib bo‘lmasa, ko‘pincha to‘liq tokdan magnitlanish tokini ajratib ko‘rsatish qulay bo‘ladi (qarang: bog‘langan toklar). Bunda magnitlanish toki magnitlanganlik kattaligi orqali ifodalanib, magnit maydon kuchlanganligi vektori kiritiladi:
- .
Shunda sirkulyatsiya teoremasi quyidagicha yoziladi:
Bu yerda (yuqoridagi formuladagi dan farqli ravishda) faqat erkin deb ataladigan toklar nazarda tutiladi; ulardan magnitlanish toki chiqarib tashlangan (bu amaliy jihatdan qulay, chunki — bu odatda moddaning magnitlanishi bilan bog‘liq bo‘lmagan, mohiyatan makroskopik toklar bo‘lib, ularni bevosita o‘lchash, odatda, unchalik qiyin emas).
Dinamik holatda , ya’ni klassik elektrodinamikaning umumiy holatida — maydonlar vaqt o‘tishi bilan o‘zgarganda (muhitlarda esa ularning qutblanishi ham o‘zgarganda) — umumlashtirilgan teorema quyidagi hadni ham o‘z ichiga oladi: . Yuqorida aytilganlarning barchasi dielektrik qutblanishining o‘zgarishi bilan bog‘liq mikroskopik toklarga ham taalluqlidir. Toklarning bu qismi u holda quyidagi hadda hisobga olinadi: .
Umumlashtirish
Teoremaning eng muhim fundamental umumlashtirilishi Maksvellning to‘rtinchi tenglamasidir. Uning integral shakli yuqorida keltirilgan magnetostatik formula dinamik holatga bevosita umumlashtirilgan ko‘rinishidir. Vakuum uchun:
muhit uchun:
- .
(Ko‘rib turganimizdek, formulalar yuqoridagilaridan faqat o‘ng tomonda elektr maydon o‘zgarish tezligini ifodalovchi qo‘shimcha had mavjudligi bilan farqlanadi.)
Bu tenglamaning differensial shakli:
(Gauss birliklar tizimida, mos ravishda vakuum va muhit uchun) ham magnit maydon sirkulyatsiyasi haqidagi teoremaning umumlashtirilgan ko‘rinishi sifatida qaralishi mumkin, chunki u, albatta, integral shakl bilan chambarchas bog‘liq.
Amaliy ahamiyati

Sirkulyatsiya teoremasi magnetostatika sohasida taxminan Gauss teoremasi ning elektrostatikasohasidagi o‘rni bilan bir xil ahamiyatga ega. Xususan, masala muayyan simmetriyaga ega bo‘lganda, u berilgan toklar asosida butun fazodagi magnit maydon kattaligini oson topish imkonini beradi. Masalan, tok o‘tayotgan cheksiz uzun to‘g‘ri chiziqli o‘tkazgichning magnit maydonini Bio — Savar — Laplas qonuni yordamida hisoblash uchun murakkab, natijasi darhol ayon bo‘lmagan integralni hisoblash talab etiladi. Sirkulyatsiya teoremasi esa (masalaning o‘q simmetriyasini hisobga olganda) javobni darhol topishga imkon beradi:
- .
Sirkulyatsiya teoremasining isboti

Agar magnit maydon sirkulyatsiyasi haqidagi teorema aksioma sifatida qabul qilinmasa, uni Bio — Savar — Laplas qonuniyordamida isbotlash mumkin. Magnit maydonni nuqtada hosil qiluvchi, fazoda egri chiziq bilan ifodalangan cheksiz uzun tokli simni ko‘rib chiqamiz. Bio — Savar — Laplas qonuniga ko‘ra, simning radius-vektori bilan aniqlangan tok elementi nuqtada quyidagi elementar maydonni hosil qiladi:
- .
Yuqoridagi barcha formulalarda bo‘lgani kabi, bu yerda ham Gauss birliklar tizimi qo‘llanilgan; SI tizimida o‘rniga ( — magnit doimiysi).
Magnit maydonning nuqtadagi to‘liq induksiyasi elementar maydonni butun egri chiziq bo‘ylab tok yo‘nalishida integrallash orqali topiladi:
- .
Hosil bo‘lgan integral egri chiziqli integrallarningikki turidan birortasiga ham kirmaydi. U vektor kattalikni aniqlaydi, holbuki har qanday egri chiziqli integral skalyar kattalikdir. Shunga qaramay, uni qandaydir usul bilan (masalan, vektorning har bir komponentini alohida integrallab) hisoblash mumkin deb faraz qilaylik. Endi hosil bo‘lgan induksiya vektorining qandaydir yopiq kontur bo‘ylab sirkulyatsiyasini topamiz. Bu kontur tokli simni o‘rab oladi.
Ta’rifga ko‘ra, vektor funksiyaning sirkulyatsiyasi — bu funksiyaning yopiq kontur bo‘ylab musbat aylanib chiqish yo‘nalishida olingan ikkinchi tur egri chiziqli integralidir . Kontur bilan chegaralangan sirt normalining musbat yo‘nalishi o‘qi bilan o‘tkir burchak hosil qiladigan yo‘nalish deb olamiz. Shunda konturni musbat yo‘nalishda aylanib chiqish normalga nisbatan parma (o‘ng vint) qoidasi bilan belgilanadi. Shuningdek, tokni o‘rab turgan kontur normalining musbat yo‘nalishi bo‘ylab oqayotgan tokni musbat deb hisoblaymiz.
Sirkulyatsiya quyidagi ko‘rinishda bo‘ladi:
- .
Integrallar ostida vektorlarning aralash ko‘paytmasi paydo bo‘ladi. Uni antisimmetriya xossasiga ko‘ra quyidagicha yozish mumkin:
- .
U holda:
- .
Vektor ko‘paytmaning moduli shu vektorlardan tuzilgan parallelogramm yuzasiga teng, uning yo‘nalishi esa parallelogramm tekisligiga perpendikulyardir. Mazkur vektor ko‘paytmani elementar vektor yuza elementi deb qarash mumkin: . U vektori ikki karrali egri chiziqli integrallash davomida hosil qiladigan sirtga tegishli, bunda va orasidagi burchak o‘tkirdir. Bu sirt tokli simni o‘rab oluvchi silindrik sirt bo‘lib, uning kesimi sirkulyatsiya konturi bo‘ladi. Shunda ikki karrali egri chiziqli integralni mazkur sirt bo‘yicha ikkinchi tur sirt integraliga almashtirish mumkin va sirkulyatsiya quyidagi ko‘rinishni oladi:
- .
Agar integrallash sirtini torayib boruvchi sirt deb olsak, sirt integrali shu sirt uchun fazoviy burchakni ifodalashini ko‘rish oson. Integrallash sirtini shartli ravishda cheksizlikda yopiq deb hisoblash mumkin. Bu holda vektor integrallash davomida doimo sirt ichida joylashganligi sababli fazoviy burchak to‘liq bo‘ladi, ya’ni steradianga teng. Demak, sirkulyatsiya quyidagiga teng:
- .
Agar kontur tokli simni o‘rab olmaganida, vektor integrallash jarayonida hech qachon butunlay integrallash sirtining ichida joylashmagan bo‘lardi. Bunday holda fazoviy burchak ham, maydon sirkulyatsiyasi ham nolga teng bo‘lardi: .
Fazoviy burchak haqidagi so‘nggi ikki fikr, mohiyatan, zaryad maydoni kuchlanganligi vektorining istalgan yopiq sirt orqali oqimi haqidagi Gauss teoremasining mazmunini ifodalaydi va mustaqil isbotlanishi mumkin.
Agar tok teskari yo‘nalishda oqsa, va vektorlar orasidagi burchak o‘tmas bo‘lib qoladi (normal sirt ichkarisiga yo‘naladi) va sirkulyatsiya ishorasi teskarisiga o‘zgaradi. Bu tokning avvalgi yo‘nalishda, ammo manfiy kuch bilan oqishiga teng kuchlidir.
Bir necha tokli o‘tkazgich hosil qilgan maydon holatida magnit maydonning superpozitsiya xossasi va egri chiziqli integralning additivlik xossasini hisobga olish kerak: vektorlar superpozitsiyasining sirkulyatsiyasi shu vektorlar sirkulyatsiyalarining skalyar yig‘indisiga teng.