Termostat nima

Laboratoriya termostati[inglizcha] mikroorganizmlarni oziqa muhitlarida yetishtirish uchun
Avtomobil termostat klapani
Ochiq termostat Honeywell

Termostat (qadimgi yunoncha θέρμη — issiqlik va qadimgi yunoncha στατός — turgan, harakatsiz) — doimiy haroratni saqlab turishga mo‘ljallangan qurilma. Haroratni saqlash harorat rostlagichlaridan foydalanish yoki fazaviy o‘tish orqali ta’minlanadi (masalan, muzning erishi). Issiqlik yoki sovuq yo‘qotilishini kamaytirish uchun termostatlar, odatda, issiqlik izolyatsiyasi bilan qoplanadi, ammo bu har doim ham shunday emas. Yozda umuman issiqlik izolyatsiyasi bo‘lmaydigan avtomobil dvigatellari yaxshi ma’lum; ularda mumli termostatlar (serezin asosida) yordamida doimiy harorat saqlanadi. Termostatning yana bir misoli — sovutgich.

Termodinamikada termostat deb ko‘pincha shunday katta issiqlik sig‘imiga ega bo‘lgan tizimga aytiladiki, unga uzatiladigan issiqlik uning haroratini o‘zgartirmaydi.

Tasnifi

Termostatlarni ish harorati oralig‘iga ko‘ra tasniflash mumkin:

  • Yuqori haroratli termostatlar (300—1200 °C);
  • O‘rta haroratli termostatlar (60—500 °C);
  • Past haroratli termostatlar (−60 °C dan past (200 K)) — kriostatlar.

Elektr termostatlarni ishlash prinsipiga ko‘ra tasniflash mumkin:

  • Mexanik, bimetall termostatlar (harorat o‘zgarishi bimetall plastinkaning shakli o‘zgarishi orqali qayd etiladi; u kontaktlar guruhi bilan mexanik bog‘langan);
  • Elektron termostatlar (haroratni o‘lchash uchun datchik (ko‘pincha termojuft) yoki harorat datchigiga ega raqamli mikrosxemadan foydalaniladi; ulardan kelgan signal mikrokontroller tomonidan qayta ishlanadi);
  • Boshqa turlar: harorat o‘zgarishi suyuqlik hajmining, materialning nurlanish xususiyatlarining va hokazolarning o‘zgarishi orqali ham qayd etilishi mumkin.

Termostatlarni ishchi muhitiga (issiqlik tashuvchiga) ko‘ra tasniflash mumkin:

Termostatlarni haroratni saqlash aniqligiga ko‘ra tasniflash mumkin:

  • 5—10 daraja va undan ham yomon aniqlik, odatda, aralashtirishsiz, tabiiy konveksiya hisobiga ta’minlanadi;
  • 1—2 daraja (havoli termostatlar uchun yaxshi issiqlik barqarorligi, suyuqlikli termostatlar uchun esa juda o‘rtacha), odatda, aralashtirish orqali ta’minlanadi;
  • 0,1 daraja (havoli termostatlarda juda yaxshi issiqlik barqarorligi, suyuqlikli termostatlarda esa eng yaxshi namunalari darajasidagi o‘rtacha barqarorlik);
  • 0,01 daraja (odatda, maxsus konstruksiyali suyuqlikli termostatlarda erishiladi), ventilyatorli havoli termostatda esa bunday aniqlikka amalda erishib bo‘lmaydi.

Termostatlarni qo‘llanish sohasi va usuliga ko‘ra tasniflash mumkin:

  • Sanoat termostatlari;
    • sirtga o‘rnatiladigan termostatlar;
    • botiriladigan termostatlar;
  • Xona termostatlari.

Ishlash prinsipi

Termostatdagi haroratni termometr yordamida tekshirish

Termostatlarning ishlash usullarini ikkita asosiy turga ajratish mumkin:

  1. Termostatni to‘ldirib turgan issiqlik tashuvchining harorati doimiy saqlanadi. Bunda tadqiq qilinayotgan jism issiqlik tashuvchi bilan kontaktda bo‘ladi va uning haroratiga ega bo‘ladi. Issiqlik tashuvchi sifatida, odatda, havo, spirt (−110 dan 60 °C gacha), suv (10—95 °C), moy (−10 — +300 °C) va boshqalar.
  2. Tadqiq qilinayotgan jism adiabatik sharoitda (issiqlik tashuvchisi mavjud bo‘lmagan holda) doimiy haroratda saqlanadi. Issiqlik maxsus issiqlik kaliti (past haroratli termostatlarda) yordamida kiritiladi yoki chiqariladi yoxud tadqiq qilinayotgan jism joylashtiriladigan massiv metall blok va harorat rostlagichi bilan jihozlangan elektr pechlardan foydalaniladi (yuqori haroratli termostatlarda).