
Kapillyarlik (lot. capillaris — «sochga o‘xshash»), kapillyar ko‘tarilish — suyuqlikning tor bo‘shliqda gravitatsiya kabi tashqi kuch yordamisiz yoki hatto unga qarshi yo‘nalishda oqishi jarayoni. Gravitatsiya kuchi maydonida (yoki g‘ovak namunalarni sentrifugalash kabi inertsiya kuchlari ta’sirida) suyuqlikning ko‘tarilishi kanallar suyuqlik bilan ho‘llanganda yuz beradi: masalan, shisha naychalarda, qumda, tuproqda va hokazolarda suv ko‘tariladi. Suyuqlik bilan ho‘llanmaydigan naycha va kanallarda esa, masalan, shisha naychadagi simobning sathi pasayadi.
Kapillyar effekt suyuqlik bilan qattiq jism yuzasi o‘rtasidagi molekulalararo o‘zaro ta’sir tufayli yuzaga keladi. Idish diametri yetarlicha kichik bo‘lsa, sirt tarangligi (u koheziya — suyuqlik molekulalari orasidagi o‘zaro tortishish tufayli yuzaga keladi) va adgeziya — suyuqlik bilan idish devorlari orasidagi tortishish — birgalikda suyuqlikning yuqoriga ko‘tarilishiga sabab bo‘ladi.
Ta’sir mexanizmi
Suyuqlikning g‘ovak muhitlarga kapillyar singishi ichi bo‘sh naychalardagi suyuqlik oqimi bilan bir xil dinamik mexanizmga ega, chunki har ikkala jarayonga ham qovushoqlik qarshilik ko‘rsatadi. Shu sababli bu hodisani namoyish etishda odatda ingichka kapillyar naychadan foydalaniladi. Naychaning pastki uchi suyuqlikka, masalan, suvga tushirilganda, naycha ichidagi suyuqlik botiq menisk. Adgeziya — suyuqlik bilan naycha devorlari orasidagi tortishish — suyuqlikni yuqoriga tortadi. Bu jarayon suyuqlik massasi shunchalik ortib, og‘irlik kuchi ushbu molekulalararo o‘zaro ta’sirlarni yenga boshlashi uchun yetarli bo‘lguncha davom etadi. Suyuqlik ustunining yuqori qismi bilan naycha orasidagi tutashish uzunligi (chekka bo‘ylab) naycha radiusiga proporsional. Suyuqlik ustunining og‘irligi esa, o‘z navbatida, naycha radiusining kvadratiga proporsional. Shuning uchun tor naychada suyuqlik keng naychadagiga qaraganda balandroq ko‘tariladi.
Tadqiqot tarixi
Kapillyarlik haqidagi dastlabki tavsifni qayd etgan kishi Leonardo da Vinchi.
1660-yilda Robert Boyl «qandaydir qiziquvchan fransuzlar» ingichka naychani suvga tushirganda, suv naycha ichida ma’lum balandlikka ko‘tarilishini aniqlagan holatni tasvirlab berdi. Shundan so‘ng Boyl naychani bir qadah vino ichiga tushirib, butun tizimni qisman vakuumga joylashtirgan tajribasini bayon qildi. U vakuum naychadagi suyuqlik balandligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmasligini aniqladi va suyuqlik atmosfera bosimi ta’sirida ko‘tarilmaydi, degan xulosaga keldi (masalan, simobli barometrlarda).
Kapillyarlik bo‘yicha tadqiqotlar 18-asrgacha davom etdi, biroq ularning aksariyati muvaffaqiyatsiz yakunlandi. Shunga qaramay, 1805-yilda Tomas Yang va Pyer-Simon Laplas kapillyarlikni birinchi bo‘lib muvaffaqiyatli tavsifladilar. Ular birgalikda Yang–Laplas tenglamasini (yana Laplas qonuni deb ham ataladi) keltirib chiqardilar. 1830-yilga kelib nemis matematigi Karl Fridrix Gauss kapillyar ta’sirni belgilovchi chegaraviy shartlarni (ya’ni suyuqlik va qattiq jism chegarasidagi shartlarni) aniqladi. 1871-yilda britaniyalik fizik Uilyam Tomson aniqlagan meniskning suyuqlikdagi to‘yingan bug‘ bosimiga ta’sirini ifodalovchi bog‘liqlik Kelvin tenglamasi nomi bilan ma’lum. Keyinchalik nemis fizigi Frans Ernst Neyman o‘zaro aralashmaydigan ikki suyuqlikning o‘zaro ta’sirini aniqladi.
Birinchi ilmiy ish Albert Eynshteynning Annalen der Physik jurnalida 1900-yilda chop etilgan bo‘lib, kapillyarlikka bag‘ishlangan edi.
Menisk balandligi

Kapillyardagi suyuqlik ustunining balandligi Juren formulasi bilan aniqlanadi.
bu yerda:
- — suyuqlikning sirt taranglik koeffitsiyenti,
- — suyuqlik ustunining ko‘tarilish balandligi,
- — kapillyar devorining suyuqlik bilan ho‘llanish burchagi,
- — erkin tushish tezlanishi,
- — suyuqlik zichligi,
- — kapillyar radiusi
Balandlik kapillyar radiusiga teskari proporsional bo‘lgani uchun, torroq idishlarda suyuqlik balandroq ko‘tarilishi mumkin. Xuddi shu tamoyilga ko‘ra, zichligi kichikroq suyuqlik yoki tortishish kuchi zaifroq bo‘lsa ham suyuqlikning ko‘tarilish balandligi ortadi.
Masalan, suv standart sharoitlarda, = 0.0728 Н/м, = 1000 кг/м3 va = 9.81 м/с2 bo‘lganda, kapillyarda ko‘tarilish balandligi quyidagicha bo‘ladi:
Shunga ko‘ra, shisha idish radiusi 2 metr bo‘lsa, suv atigi 0,007 mm ga ko‘tariladi. Biroq radius 2 sm bo‘lganda suv 0,7 mm ga, radius 0,2 mm bo‘lganda esa 70 mm ga ko‘tariladi.
Suyuqlikning g‘ovak muhitlarga singishi

Quruq g‘ovak muhit suyuqlik bilan tutashganda, u suyuqlikni shimib ola boshlaydi; shimish tezligi vaqt o‘tishi bilan kamayadi. Bug‘lanish hisobga olinsa, suyuqlikning singib kirish chegarasi muhitning harorati, namligi va o‘tkazuvchanligiga bog‘liq bo‘ladi. Bu jarayon bug‘lanish bilan cheklangan kapillyar singish deb ataladi. U qog‘oz yoki sochiqning suvni shimishi, betonning namlanishi kabi kundalik holatlarda keng kuzatiladi.
Ko‘ndalang kesim yuzasi doimiy bo‘lgan materialning kesim yuzasi A bo‘lsa, shimib olingan suyuqlik hajmi V t vaqtida quyidagiga teng:
bu yerda S — materialning suyuqlikni shimish qobiliyatini (sorptivligini) ifodalovchi kattalik[ingl.], o‘lchov birligi м·с−1/2 yoki мм·мин−1/2. Bu kattalik qurilish materiallarini tanlashda muhim ahamiyatga ega, chunki material ichida namlikning ko‘tarilish balandligi shu kattalikka bog‘liq. Ushbu formula gravitatsiya va bug‘lanish hisobga olinmaydigan holatni ifodalaydi. Ayrim materiallarning sorptivlik qiymatlari quyidagi jadvalda keltirilgan.
| Material | Sorptivlik (мм·мин−1/2) |
|---|---|
| Gazbeton | 0,50 |
| Gipsli suvoq | 3,50 |
| Loy g‘isht | 1,16 |
| Ohak qorishmasi | 0,70 |
| Beton g‘isht | 0,20 |
Namoyon bo‘lishiga misollar

Kapillyarlik hayvonlar va o‘simliklarning hayot faoliyati, turli kimyoviy jarayonlar hamda kundalik hodisalarning (masalan, kerosin lampasi piligiga kerosinning ko‘tarilishi yoki qo‘llarni sochiq bilan artish) amalga oshishiga imkon beradi. Biroq biologik obyektlarda suyuqlikning harakatlanishida kapillyar mexanizm yagona mexanizm emas (bunda muhim rolni osmos o‘ynaydi).
Kapillyar effekt tufayli ignasimon muz hosil bo‘ladi.
Shahar muhitida kapillyarlik beton va tosh terimida namlikning yuqoriga ko‘tarilishiga olib keladi, natijada qoplama qisman yemiriladi.
Qo‘llanilish sohalari
Kapillyar effektning amaliy qo‘llanilishlaridan biri — kapillyar sifondir. Ko‘pchilik sifonlar ichi bo‘sh naychadan iborat bo‘lsa, kapillyar sifon tolali materialdan (masalan, paxta yoki oddiy arqondan) tayyorlangan chilvir bo‘lagidan iborat. Chilvir suv bilan ho‘llangach, uning bir uchi suv solingan idishga, ikkinchi uchi esa qabul qiluvchi idishga joylashtiriladi. Suv solingan idish qabul qiluvchi idishdan balandroqda turishi kerak. Kapillyar effekt va og‘irlik kuchi tufayli suv idishdan qabul qiluvchi idishga sekin oqib o‘tadi. Ushbu qurilmadan uyda uzoq vaqt hech kim bo‘lmaganda xona o‘simliklarini sug‘orish uchun foydalanish mumkin.
Nam lattalar, gubkalar, sochiqlar, salfetkalar, kapillyar ruchkalar va zajigalkalar kapillyar effekt asosida ishlaydi.
Kapillyar effekt buzmasdan nazorat qilishda (kapillyar nazorat yoki penetrantlar yordamida nazorat qilish) tekshirilayotgan buyum yuzasiga chiqadigan nuqsonlarni aniqlash uchun qo‘llaniladi. Bu usul oddiy ko‘z bilan ko‘rinmaydigan, ochilish kengligi 1 mkm dan boshlanadigan yoriqlarni aniqlash imkonini beradi.
Shuningdek, u qog‘oz xromatografiyasi usulida qo‘llaniladi.
Sanoat va tibbiyotda kapillyarlik tobora ko‘proq qog‘oz asosidagi mikrofluidika sohasida qo‘llanilmoqda[ingl.].
Adabiyotlar
- Proxorenko P. P. Ultratovushli kapillyar effekt / P. P. Proxorenko, N. V. Dejkunov, G. E. Konovalov; V. V. Klubovich tahriri ostida. 135 b. Minsk: «Fan va texnika», 1981.
- Tuklilik (volosnost) // Brokxauz va Efron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
Havolalar
- Gorin Yu. V. Ixtirochilik masalalarini hal etishda foydalanish uchun fizik effektlar va hodisalar ko‘rsatkichi (TRIZ vositasi) // Bob. 1.2. Suyuqliklarning sirt tarangligi. Kapillyarlik.
- Kapillyar hodisalar, video