

Ekologik ta’sir — loyihalash, o‘qitish, ishga tushirish va undan foydalanish bosqichlarida sun’iy intellekt bilan bog‘liq ekologik oqibatlar majmui bo‘lib, quyidagilarni qamrab oladi: issiqxona gazlari chiqindilari[ingl.], jumladan, ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari va hisoblash uskunalarini elektr energiyasi bilan ta’minlash bilan bog‘liq chiqindilar; bevosita va bilvosita suv iste’moli; uskunalarni ishlab chiqarish hamda foydali qazilmalarni qazib olishning moddiy oqibatlari; shuningdek, elektron chiqindilarning hosil bo‘lishi.
Sun’iy intellektning ekologik oqibatlarini baholash qiyin bo‘lishi mumkin, chunki natijalar ta’sir qanday o‘lchanishiga, jumladan, faqat modelning hisoblash amallari yoki ma’lumotlarni qayta ishlash markazining qo‘shimcha energiya sarflari, ishlatilmay turgan quvvatlar, uskunalar ishlab chiqarilishi va mahalliy elektr ta’minoti manbalari ham hisobga olinishiga bog‘liq.
Bu masalalarga e’tibor kuchaygani sari hukumatlar va tartibga soluvchi organlar ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari uchun hisobot berish talablarini, energiya samaradorligi standartlarini va sun’iy intellekt bilan bog‘liq resurslardan foydalanish shaffofligini oshirishga qaratilgan kengroq choralarni tobora ko‘proq ko‘rib chiqmoqda.
Uglerod izi va energiya iste’moli
Sun’iy intellekt bilan bog‘liq energiya iste’moli bir necha bosqichda yuzaga keladi. Bularga modelni o‘qitish, nozik sozlash, inferens (inference), ma’lumotlarni saqlash, tarmoq orqali aloqa hamda sovitish va elektr energiyasini o‘zgartirish tizimlari kabi yordamchi infratuzilma kiradi.
Alohida foydalanuvchi darajasi

Sun’iy intellektga yuborilgan bitta so‘rov uchun e’lon qilingan energiya sarfi baholari model, vazifa va o‘lchash usuliga qarab sezilarli farq qiladi. 2024-yilgi ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency konferensiyasida taqdim etilgan qiyosiy tadqiqot vazifa turlari orasida katta tafovutlar borligini aniqladi: ayrim matnli vazifalar nisbatan oz energiya talab qilgan bo‘lsa, tasvir yaratish tadqiqotdagi sinovlarda ancha ko‘p energiya sarflagan. Oddiy tasniflash vazifalari har bir so‘rovga o‘rtacha 0,002-0,007 Vt·soat sarflagan (bu taxminan 9 % zaryadga teng bo‘lib, smartfon batareyasi uchun 1000 ta so‘rov hisobida olingan). Matn yaratish va qisqacha bayon qilish vazifalarining har biri bitta so‘rovga taxminan 0,05 Vt·soat talab qilgan; tasvir yaratishning o‘rtacha sarfi bitta so‘rov uchun 2,91 Vt·soatni tashkil etgan. Tadqiqotdagi eng kam samarali tasvir yaratish modeli bitta tasvir uchun 11,49 Vt·soat energiya ishlatgan (bu taxminan smartfon batareyasi quvvatining yarmiga teng).
Ishlab chiquvchilarning o‘zlari tomonidan amaldagi xizmat ko‘rsatish muhitida o‘tkazilgan o‘lchovlar ham e’lon qilingan. Google kompaniyasining 2025-yilda Gemini yordamchisi faoliyatiga bag‘ishlangan tadqiqotida mualliflar qo‘llagan hisoblash usuli asosida bitta so‘rovga to‘g‘ri keladigan energiya iste’moli, chiqindilar va suv sarfining median baholari keltirilgan. Unda hisobga olinadigan jarayonlar chegarasi turlicha belgilansa, natijalar ham jiddiy farqlanishi ta’kidlangan. Tadqiqotga ko‘ra, matnli so‘rov uchun median energiya sarfi taxminan 0,24 Vt·soat bo‘lgan; bu televizorni to‘qqiz soniya tomosha qilish uchun zarur energiyaga deyarli teng. Mualliflar, shuningdek, dasturiy ta’minot va infratuzilmani takomillashtirish natijasida o‘z metodikasi doirasida bir yil ichida odatiy so‘rovning energiya sarfi 33 baravar, uglerod chiqindilari esa 44 baravar kamayganini bildirgan.
Tadqiqotchilar Michigan universitetida turli LLaMA 3.1 modellarining energiya sarfini o‘lchagan; bu modellarni 2024-yilda Meta kompaniyasi chiqargan. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, kichikroq til modellari (8 milliard parametrli) bitta javob uchun taxminan 114 joul (0,03167 Vt·soat), yirikroq modellar (405 milliard parametrli) esa bitta javob uchun 6700 joulgacha (1,861 Vt·soat) energiya ishlatadi. Bu, mos ravishda, mikroto‘lqinli pechni taxminan soniyaning o‘ndan bir qismi va sakkiz soniya ishlatish uchun zarur energiyaga teng.
Muayyan vazifalarni bajarishda sun’iy intellekt tizimlari bilan inson mehnatini qiyoslash turlicha natijalar bergan. Bunday qiyoslashlar natija sifati, ish hajmi va hisobga olinadigan tizim chegaralari haqidagi farazlarga hamon kuchli darajada bog‘liq. 2024-yilda Scientific Reports jurnalida chop etilgan tadqiqotda mualliflar qabul qilgan farazlarga ko‘ra, ayrim sun’iy intellekt tizimlarining hisoblangan uglerod chiqindilari yozuvchi va rassom-illyustratorlarnikidan 130—2900 baravar kam bo‘lgani ko‘rsatilgan. Keyinroq Scientific Reports jurnalida nashr etilgan maqolada dasturlash vazifalari bo‘yicha buning aksi kuzatilgan: uning farazlariga ko‘ra, baholangan sun’iy intellekt tizimi tadqiqotda ishlatilgan sinovlarni bajarishda inson dasturchilarga nisbatan 5-19 baravar ko‘p chiqindi hosil qilgan.
Tizim darajasi
Energiya iste’moli va samaradorlik

Sun’iy intellektning energiya talabchanligi faqat model arxitekturasiga emas, balki uskunalar va ular joylashgan obyekt samaradorligiga ham bog‘liq. Ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari operatorlari odatda energiya sarfi samaradorligi (Power usage effectiveness) (PUE) ko‘rsatkichini e’lon qiladi. U obyektning jami energiya iste’moli bilan axborot texnologiyalari uskunalarining energiya iste’moli o‘rtasidagi nisbatni o‘lchaydi; PUE qiymati qanchalik past bo‘lsa, sovitish va boshqa yordamchi infratuzilmaga qo‘shimcha energiya sarfi shunchalik kam bo‘ladi.
Operatorlar, shuningdek, uskunalar samaradorligi, sovitish tizimlari va elektr ta’minoti manbalariga oid ko‘rsatkichlar hamda amaliy tadqiqotlarni e’lon qilishi mumkin. O‘zining 2024-yilgi ekologik hisobotida Google (kompaniya) 2023-yilda kompaniyaning jami issiqxona gazlari chiqindilari o‘tgan yilga nisbatan 13 % ga oshganini, bunga asosan ma’lumotlarni qayta ishlash markazlarida energiya iste’moli va ta’minot zanjiri bilan bog‘liq chiqindilar ko‘payishi sabab bo‘lganini bildirgan. Shu bilan birga, kompaniya o‘z obyektlarida PUE ko‘rsatkichi sohadagi o‘rtacha qiymatdan pastligini ham ma’lum qilgan.
Xalqaro energetika agentligi ham ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari hozircha jahon elektr energiyasi iste’molining nisbatan kichik ulushini tashkil etishini, biroq talab ma’lum hududlarda jamlangani sababli ularning mahalliy ta’siri ancha yaqqol sezilishi mumkinligini qayd etadi.
Uglerod izi
Tizim darajasida sun’iy intellekt ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari va ular bilan bog‘liq infratuzilmaning elektr energiyasiga bo‘lgan talabini oshiradi. Xalqaro energetika agentligi hisob-kitoblariga ko‘ra, 2024-yilda ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari qariyb 415 TVt·soat elektr energiyasi iste’mol qilgan. Bu jahon elektr energiyasi iste’molining taxminan 1,5 % ini tashkil etadi. Agentlik 2030-yilga borib ushbu markazlarning elektr energiyasi iste’moli taxminan 945 TVt·soatgacha yetishi mumkinligini prognoz qilgan. Bunda sun’iy intellekt boshqa raqamli xizmatlar bilan bir qatorda o‘sishning asosiy omili deb ko‘rsatilgan.
Sun’iy intellekt tizimlarining uglerod izi ko‘p jihatdan elektr energiyasi manbalari, uskunalar samaradorligi, ulardan foydalanish darajasi va hisob-kitobga qaysi bosqichlar kiritilishiga bog‘liq. Yirik modellarni o‘qitish ko‘p elektr energiyasi talab qilishi mumkin. Biroq butun hayotiy sikl davomida yuzaga keladigan jami ta’sir model qanchalik keng joriy etilganiga va o‘qitish tugagach bajariladigan inferens (inference) amallari hajmiga ham bog‘liq.
Ilg‘or modellarni ishlab chiqish bo‘yicha dastlabki tadqiqotlar ayrim tizimlarni o‘qitishga sarflangan hisoblash quvvati tarixan tez ortganini ko‘rsatgan. Biroq keyingi tendensiyalar model dizaynidagi o‘zgarishlar, uskunalar rivoji va samaradorlikning oshishiga bog‘liq bo‘lgan.
Uskunalar ishlab chiqarish va infratuzilma obyektlarini qurish singari bilvosita yoki mahsulot va obyektlarda mujassamlashgan ekologik ta’sirlarni hisobga oladigan usullar sun’iy intellekt bilan bog‘liq chiqindilar bahosini sezilarli darajada o‘zgartirishi mumkin.
Ayrim kompaniyalarning qarorlari va strategiyalari
Yirik texnologiya kompaniyalari sun’iy intellekt va bulutli infratuzilmadan foydalanish kengayishi ularning barqaror rivojlanish maqsadlari, elektr energiyasiga talab va resurslar iste’moliga ta’sir qilayotganini bildiradi. Masalan, Google 2024-yilgi ekologik hisobotida 2023-yildagi chiqindilar o‘sishining bir qismini ma’lumotlarni qayta ishlash markazlarida energiya iste’moli ortishi va ta’minot zanjiridagi chiqindilar ko‘payishi bilan bog‘lagan.
Bulutli hisoblash va sun’iy intellekt sohasidagi kompaniyalar atrof-muhitga ta’sirni kamaytirish choralarini ham e’lon qilgan. Ular orasida samaraliroq uskunalarga sarmoya kiritish, uglerod chiqindisi kam bo‘lgan elektr energiyasini xarid qilish, muqobil sovitish tizimlarini joriy etish va suv resurslarini oqilona boshqarish dasturlari bor. Bunday oshkor etilgan ma’lumotlarning batafsilligi, o‘zaro qiyoslash imkoniyati va mustaqil tekshiruv darajasi kompaniya hamda yurisdiksiyaga qarab farq qiladi.
Suvdan foydalanish
Ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari suvni bevosita sovitish uchun ham, bilvosita elektr energiyasini ishlab chiqarish jarayonida ham iste’mol qilishi mumkin; bu mahalliy energetika balansiga bog‘liq.
Ma’lumotlarni qayta ishlash markazlarining suvdan foydalanish haqidagi ochiq hisobotlari ko‘pincha bir xil yondashuvga asoslanmagan, bu esa operatorlar va hududlarni qiyoslashni qiyinlashtiradi.
Operatsion hisobotlarni standartlashtirish uchun The Green Grid tashkiloti suvdan foydalanish samaradorligi (WUE) ko‘rsatkichini taklif qilgan. U obyektning yillik suv iste’molini AT uskunalari iste’mol qilgan energiya miqdoriga bo‘lish orqali aniqlanadi. WUE ko‘rsatkichining o‘zi mahalliy suv tanqisligi darajasini, suv manbalarining barqarorligini yoki suv resurslariga barcha bilvosita ta’sirlarni aks ettirmaydi. Sun’iy intellekt tizimlarining suvdan foydalanishi haqidagi tadqiqotlar, shuningdek, quyidagi tushunchalarni farqlaydi: suv olish va suv iste’moli.
Sun’iy intellektning suv iste’moliga bag‘ishlangan tadqiqotlar uning suv izini bevosita kuzatish qiyinligini va bu ko‘rsatkich joylashuv, sovitish tizimi tuzilishi hamda elektr energiyasi manbasiga qarab sezilarli o‘zgarishini ko‘rsatadi. 2025-yilda Communications of the ACM jurnalida chop etilgan maqola sun’iy intellektning suv izini baholash usullarini umumlashtirib, suv olish va suv iste’moli o‘rtasidagi farqni ajratish muhimligini ta’kidladi.
Li va uning hamkasblari o‘z maqolasida ko‘rib chiqilgan ssenariylarga ko‘ra, sun’iy intellekt bilan bog‘liq global suv olish hajmi 2027-yilda 4,2-6,6 mlrd kub metrga yetishi mumkinligini baholadi. Misol tariqasida GPT-3 modelini ko‘rib chiqish mumkin: uni OpenAI kompaniyasi 2020-yilda chiqargan. Tadqiqotchilar ushbu modelni AQSHdagi Microsoft ma’lumotlarni qayta ishlash markazlarida o‘qitish bevosita markazlarning o‘zida taxminan 700 000 litr suv, markazdan tashqarida elektr energiyasi ishlab chiqarishga sarflanadigan suvni ham qo‘shganda esa jami 5,4 mln litr suv talab qilgan bo‘lishi mumkinligini hisoblab chiqdi. Ularning hisob-kitoblariga ko‘ra, o‘rtacha uzunlikdagi 10-50 ta GPT-3 javobini yaratish model ishlatilgan vaqt va joyga qarab taxminan 500 ml suv iste’mol qilishi mumkin. Alohida so‘rovlar bo‘yicha e’lon qilingan baholar ham tizim va hisoblash usuliga qarab farqlanadi: Google kompaniyasining 2025-yilda Gemini yordamchisi so‘rovlariga xizmat ko‘rsatishga bag‘ishlangan tadqiqotida o‘z metodikasi doirasida bitta matnli so‘rovga median suv sarfi taxminan 0,26 ml ekani xabar qilingan.
Ma’lumotlarni qayta ishlash markazlarining suv iste’moli qanchalik muhim ekani ularning joylashuviga kuchli bog‘liq bo‘lishi mumkin. AQSHdagi bunday markazlar bo‘yicha tadqiqot serverlarning bevosita suv izining beshdan biri suv tanqisligi o‘rtacha yoki yuqori darajada bo‘lgan suv yig‘ilish havzalariga to‘g‘ri kelishini ko‘rsatgan. Serverlarning qariyb yarmi esa suv tanqis hududlarda joylashgan elektr stansiyalaridan to‘liq yoki qisman elektr olgan. Reuters agentligining 2025-yilgi xabarida Verisk Maplecroft va NatureFinance ma’lumotlariga tayanib, o‘rtacha hajmdagi odatiy ma’lumotlarni qayta ishlash markazi sovitish uchun kuniga taxminan 1,4 mln litr suv ishlatishi aytilgan. Shuningdek, barcha rejalashtirilgan ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari ishga tushirilsa, Finiks shahrida yillik suv tanqisligi darajasi 32 % ga ortishi mumkinligi xabar qilingan.
Oldingi ishlab chiqarish bosqichlarida, xususan, yarimo‘tkazgichlar ishlab chiqarishda, katta miqdorda o‘ta toza suv ishlatiladi.
Elektron chiqindilar
Sun’iy intellekt tizimlari maxsus hisoblash uskunalariga tayanadi. Serverlar va hisoblash tezlatkichlarini tez-tez almashtirish elektron chiqindilar hajmining ortishiga hissa qo‘shishi mumkin. Global E-waste Monitor 2024 hisobotiga ko‘ra, 2022-yilda dunyoda taxminan 62 million tonna elektron chiqindi hosil bo‘lgan. Hisobotda ko‘rib chiqilgan ssenariylarga ko‘ra, 2030-yilga borib bu miqdor 82 million tonnagacha ko‘payishi mumkin. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ham elektron chiqindilarni tobora jiddiylashib borayotgan ekologik va jamoat salomatligi muammosi deb hisoblaydi.
2024-yilda Nature Computational Science jurnalida chop etilgan tadqiqot mualliflari o‘zlari ko‘rib chiqqan ssenariylarda generativ sun’iy intellekt 2030-yilgacha qo‘shimcha 1,2 milliondan 5 million tonnagacha elektron chiqindi hosil qilishi mumkinligini hisoblagan. Eng yuqori baholi ssenariylarda bu 2030-yilga prognoz qilingan jahon elektron chiqindilarining 12 % igacha yetishi mumkin. Mualliflar, shuningdek, aylanma iqtisodiyot tamoyillarini generativ sun’iy intellektning butun qiymat yaratish zanjiri bo‘ylab qo‘llash u bilan bog‘liq elektron chiqindilar hosil bo‘lishini 16-86 % ga kamaytirishi mumkinligini hisoblagan.
Foydali qazilmalarni qazib olish
Sun’iy intellekt uskunalari metallar, minerallar va sanoat tarkibiy qismlarining murakkab ta’minot zanjirlariga bog‘liq. UNCTAD raqamli infratuzilmaning kengayishi xomashyoga talabni oshirishini, uni qazib olish, qayta ishlash va mahsulot ishlab chiqarish bilan bog‘liq ekologik hamda ijtimoiy-iqtisodiy xavotirlarni kuchaytirishini ma’lum qilgan.
Sun’iy intellekt tizimlarida ishlatiladigan maxsus mikrosxemalar muhim strategik minerallar va boshqa materiallar ta’minot zanjirlariga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ularni qazib olish va qayta ishlash atrof-muhitga hamda jamiyatga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi ehtimoli bor. Bunday oqibatlar faqat sun’iy intellektga xos emas, ammo u bilan bog‘liq uskunalarga talab ortgani sari kuchayishi mumkin.
Ijtimoiy ta’sir va ekologik adolat
Sun’iy intellekt bilan bog‘liq infratuzilmaning ekologik oqibatlari hamma joyda bir xil taqsimlanmagan. AQSHdagi ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari bo‘yicha tadqiqotlar ularning ekologik izi hududlar kesimida farq qilishini hamda mahalliy energiya tizimlari xususiyatlari, suv resurslarining mavjudligi va avvaldan mavjud ekologik yuklamalar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatgan. Ushbu tadqiqotda serverlarning bevosita suv izining beshdan biri suv tanqisligi o‘rtacha yoki yuqori darajada bo‘lgan suv yig‘ilish havzalariga to‘g‘ri kelgani, serverlarning qariyb yarmi esa suv tanqis hududlarda joylashgan elektr stansiyalaridan to‘liq yoki qisman elektr energiyasi olgani aniqlangan.
Sun’iy intellekt obyektlari va ularga xizmat qiluvchi energetika infratuzilmasi joylashgan aholi hududlarida havoning mahalliy ifloslanishi, ruxsatnomalar berilishi va elektr tarmoqlariga tushadigan yuk bo‘yicha ham xavotirlar bildirilgan. 2025-yilda inson huquqlari va ekologiya tashkilotlari xAI kompaniyasining Memfis hududidagi obyektiga oid ruxsatnomalarga e’tiroz bildirgan. Ularning fikricha, havo ifloslanishining salbiy oqibatlari tarixan noqulay sharoitdagi mahallalarga nomutanosib darajada tushishi mumkin. Bu nizo tartibga soluvchi idoralar tekshiruvi va sud ishlariga sabab bo‘lgan.
Iqlim muammolariga yechimlar
Sun’iy intellektning ekologik iziga oid xavotirlarga qaramay, undan tabiatni muhofaza qilish va iqlimga oid vazifalarda, jumladan, ob-havoni prognoz qilish, Yerni kuzatish hamda transport va energetika tizimlarini optimallashtirishda foydalaniladi.
Ob-havo prognozi sohasida taqrizdan o‘tgan tadqiqotlar ayrim sun’iy intellektga asoslangan prognozlash tizimlari muayyan baholash usullarida yuqori natijalarga erishganini ko‘rsatgan. 2023-yilda Nature jurnalida Pangu-Weather tizimiga bag‘ishlangan maqolada mualliflar o‘tkazgan baholash doirasida o‘rta muddatli prognozlar aniqligi ob-havoni sonli prognozlashning yetakchi tizimlaridan biriga nisbatan yuqori bo‘lgani aytilgan. Sun’iy intellekt ekstremal ob-havo hodisalarini o‘rganish va iqlim hodisalarini modellashtirishda ham qo‘llanadi.
Sun’iy intellektni ekologik oqibatlarni yumshatishga qaratilgan optimallashtirish uchun ham qo‘llash taklif etilmoqda. Masalan, Google’ning Green Light loyihasi yo‘l harakati ma’lumotlari va mashinali o‘rganishdan foydalanib, chorrahalarda transport vositalarining to‘xtashi va qayta tezlanishini hamda ular bilan bog‘liq chiqindilarni kamaytirish maqsadida svetoforlar siklini sozlash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqadi.
Sun’iy intellekt keng miqyosda oxir-oqibat sof ekologik foyda keltiradimi, degan savol ochiqligicha qolmoqda. Chunki bu uning qanday joriy etilishi, qaytish samarasi (rebound effect), infratuzilmaga qo‘shimcha talab va elektr ta’minoti hamda sovitish tizimlarining qanchalik dekarbonizatsiya qilinishiga bog‘liq.
Ekologik tadqiqotlarda sun’iy intellektdan foydalanish atrofidagi bahslar
Sun’iy intellekt ilovalarining atrof-muhitga keltirishi mumkin bo‘lgan foydasi va sun’iy intellekt tizimlarini kengaytirishning ekologik xarajatlari o‘rtasidagi nisbat haqida munozaralar davom etmoqda. Bu muhokamalar shaffoflik, samaradorlik, qaytish samarasi (rebound effect) hamda sun’iy intellekt bilan bog‘liq infratuzilmaning o‘sishi ayrim ilovalar beradigan ekologik foydani qay darajada yo‘qqa chiqarishi mumkinligi masalalarini qamrab oladi.
Sharhlar
- ↑
- Забор воды (water withdrawal) означает изъятие пресной воды из подземных или поверхностных источников на временной или постоянной основе.
- Потребление воды (water consumption) обычно определяется как забор воды за вычетом её возврата в окружающую среду, например воды, испарившейся или иным образом выведенной из непосредственного водного цикла.