
Veb 2.0 (Tim O’Reylli ta’rifiga ko‘ra) — tarmoqdagi o‘zaro aloqalarni hisobga olgan holda tizimlarni loyihalash usuli. Tizimdan qancha ko‘p odam foydalansa, u shuncha yaxshilanadi. Veb 2.0 ning o‘ziga xos xususiyati — foydalanuvchilarni axborotni to‘ldirish va ko‘p marta tekshirishga jalb etishdir. Buning asosini tashkil qiladigan narsa — axborot materiallari.
Tim O’Reyllining ta’rifiga aniqlik kiritish zarur. «Yaxshilanadi» deyilganda, ko‘proq «to‘liqroq bo‘ladi» degan ma’no nazarda tutiladi. Ya’ni gap, odatda, axborot bilan to‘ldirish haqida ketadi, biroq bu axborotning ishonchliligi, haqqoniyligi va xolisligi masalalari ko‘rib chiqilmaydi.
Aslida, «Veb 2.0» atamasi foydalanuvchilarning o‘zlari faol rivojlantiradigan va takomillashtiradigan loyihalar hamda xizmatlarni anglatadi: bloglar, viki-loyihalar, ijtimoiy tarmoqlar va hokazo.
«Veb 2.0» atamasining paydo bo‘lishi odatda Tim O’Reyllining «Tim O’Reilly — What Is Web 2.0» nomli, 30-sentabr 2005-yilda chop etilgan maqolasi bilan bog‘lanadi. U rus tilida birinchi marta «Kompyuterra» jurnalining 37 (609) va 38 (610)-sonlarida, mos ravishda 14 va 19-oktabr 2005-yil sanalari bilan nashr qilingan; keyin «Kompyuterra online» saytida «Nima o‘zi…» sarlavhasi ostida e’lon qilingan.
Ushbu maqolada Tim O’Reylli umumiy tamoyillar atrofida birlashgan ko‘plab saytlarning paydo bo‘lishini internet hamjamiyati rivojlanishidagi umumiy tendensiya bilan bog‘ladi. Bu hodisani Veb 2.0 deb atab, uni «eski» Veb 1.0 dan farqladi.
Bu atamaning ma’nosi hanuz ko‘plab bahslarga sabab bo‘layotganiga qaramay, Veb 2.0 mavjudligini tan oladigan tadqiqotchilar ushbu hodisaning bir nechta asosiy jihatlarini ajratib ko‘rsatadi. Web 2.0 iborasini birinchi bo‘lib axborot texnologiyalari sohasiga ixtisoslashgan O’Reilly Media nashriyoti ishlatgan. Bu 2004-yilda sodir bo‘lgan. Biroz keyin nashriyot rahbari Timoti O’Reylli Web 2.0 ning ayrim tamoyillarini shakllantirdi. O‘tgan vaqt davomida Web 2.0 sohasi kengayib, Web 1.0 deb atalgan an’anaviy veb-xizmatlarni siqib chiqara boshladi.
Web 2.0 texnologiya ham, veb-dizaynning alohida uslubi ham emas. Uning mohiyatini Web 2.0 ni veb-resurslarni tashkil etish, amalga oshirish va qo‘llab-quvvatlashga kompleks yondashuv sifatida tushunish orqali ifodalash mumkin.
Tanqid
«Web 2.0» «Butunjahon o‘rgimchak to‘ri»ning yangi versiyasi emas, balki «Web 1.0» texnologiyalari va tushunchalaridan foydalanishning davomidir. Web 2.0 ning ko‘plab g‘oyalari Web 2.0 atamasi paydo bo‘lishidan ancha oldin tarmoqda mavjud edi. Masalan, Amazon.com sayti yaratilganidan buyon foydalanuvchilarga sharhlar va qo‘llanmalar yozish imkonini berib keladi (tashkil etilgan yili — 1995-yil).
Tim Berners-Li — Butunjahon o‘rgimchak to‘rining muallifi va yaratuvchisi, W3C konsorsiumi rahbari hamda 2006-yildan buyon Butunjahon o‘rgimchak to‘rini o‘rganishga doir jahondagi eng yirik tadqiqot loyihasiga boshchilik qilayotgan mutaxassis — Web 2.0 atamasini oddiy jargon deb atagan:
«Bu nimani anglatishini hech kim bilmaydi… Agar Web 2.0 deganda bloglar va vikilarni nazarda tutsangiz, demak, bu “foydalanuvchilar foydalanuvchilar uchun” degani. Ammo bu Web barcha odamlarni birlashtirish uchun mavjud, deyish bilan bir xil».
Tadqiqotchi Yevgeniy Morozov fikricha, «Web 2.0» iborasining yaratilishidan maqsad — dotkomlar pufagi inqirozi 2001-yilda sodir bo‘lgani bilan vebning rivojlanishi tugamaganini ko‘rsatish, inqirozni ortda qoldirib, undan omon chiqqan kompaniyalardan saboq olishga chaqirish edi.
Veb-xizmatlar
Veb-xizmatlar — veb orqali (ya’ni HTTP protokoli yordamida) foydalaniladigan dasturlardir. Ularda ma’lumotlar XML yoki JSON formatida almashinadi. Bunda dasturlarni loyihalashning eng keng tarqalgan uchta arxitektura uslubidan biri ishlatiladi: RPC, SOAP yoki REST. Natijada dasturiy ta’minot zarur funksiyani o‘zi yaratish o‘rniga veb-xizmatlardan foydalanishi mumkin (masalan, shaklga kiritilgan pochta manzilini tekshirish). Oddiy dinamik kutubxonalar bilan solishtirganda, bunday yondashuvning bir qancha afzalliklari bor:
- Veb-xizmat uni yaratgan kompaniyaning serverlarida joylashadi. Shu sababli foydalanuvchi istalgan vaqtda ma’lumotlarning eng yangi versiyasidan foydalana oladi va yangilanishlar yoki operatsiyani bajarish uchun zarur hisoblash quvvatlari haqida tashvishlanmaydi.
- HTTP va XML bilan ishlash vositalari har qanday zamonaviy dasturlash tilida mavjud. Shu tufayli veb-xizmatlar platformadan mustaqil.
AJAX
Asinxron JavaScript va XML — veb-ilovalar foydalanuvchi interfeyslarini yaratish usuli bo‘lib, unda veb-sahifa to‘liq qayta yuklanmaydi, balki foydalanuvchiga kerakli ma’lumotlar asinxron tarzda yuklab olinadi. Ajax texnologiyasi ayniqsa Google kompaniyasi undan o‘z saytlarida faol foydalana boshlaganidan keyin ommalashdi. Masalan, Gmail va Google Maps[manba 2316 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Ajax ko‘pincha Veb 2.0 ning sinonimi deb hisoblanadi, ammo bu mutlaqo noto‘g‘ri. Veb 2.0 hech qaysi bitta texnologiya yoki texnologiyalar to‘plamiga bog‘liq emas: 1998-yildayoq Flash 4 sahifani asinxron yangilash imkonini bergan.
Veb-sindikatsiya
Audio va videoaxborotni bir vaqtning o‘zida turli sahifalar yoki veb-saytlarda tarqatish. Bunda odatda RSS yoki Atom texnologiyalaridan foydalaniladi. Uning mohiyati materiallar sarlavhalari va ularga havolalarni tarqatishdan iborat (masalan, forumlardagi so‘nggi xabarlar va hokazolar). Dastlab bu texnologiya yangilik saytlarida va bloglarda qo‘llanilgan, ammo keyinchalik undan foydalanish sohasi kengaygan.
Meshap
Veb-meshap (so‘zma-so‘z «aralashtirish») — axborot manbai sifatida boshqa xizmatlardan to‘liq yoki qisman foydalanib, foydalanuvchiga yangi imkoniyatlarni taqdim etadigan xizmat. Natijada u boshqa veb-meshap xizmatlari uchun ham yangi axborot manbaiga aylanishi mumkin. Shu tariqa o‘zaro bog‘liq va integratsiyalashgan xizmatlar tarmog‘i vujudga keladi.
Masalan, xaritalari birlashtirilgan ko‘chmas mulk qidirish sayti — Google Maps xizmatidan foydalanish orqali yaratilgan qulayroq yangi xizmat bo‘lib, unda har bir foydalanuvchi sotuvga qo‘yilgan barcha uylarni darhol xaritada ko‘rishi mumkin.
Kalit belgilar (teglar)
Obyektni tavsiflovchi yoki uni muayyan toifaga kirituvchi kalit so‘zlar. Bular obyektning boshqa obyektlar orasidagi o‘rnini ko‘rsatish uchun unga biriktiriladigan belgilardir. Teglar bilan folksonomiya tushunchasi chambarchas bog‘liq. Bu atama Veb 2.0 xizmatlari kengayishi munosabati bilan, xususan, quyidagi saytlar tufayli keng muhokama qilina boshladi: Flickr, del.icio.us.
Tez paydo bo‘lib, keng tarqalayotgan bloglar ham ushbu konsepsiyaga — Veb 2.0 ga mos kelib, shunday ataladigan «tahrirlanadigan veb»ni (writable web) shakllantiradi.
Teglardan navigatsiya va toifalarga ajratish uchun foydalanishning bir misoli — teglar bulutlari.
Hujjatni kalit so‘zlar bilan belgilash hatto HTML (inglizcha keywords) yordamida ham mumkin. Biroq bu imkoniyatdan keng foydalanib, uni suiiste’mol qilish usulning ishonchliligini butunlay yo‘qqa chiqardi; xususan, quyidagi holat: qidiruv tizimlarini aldash uchun yaratiladigan qidiruv spami.
Saytning ijtimoiylashuvi
Hamjamiyat yaratish imkonini beruvchi texnologiyalardan foydalanish.
- «saytning ijtimoiylashuvi» tushunchasiga saytni individual sozlash hamda foydalanuvchi uchun shaxsiy hudud (shaxsiy fayllar, rasmlar, videolar, bloglar) yaratish imkoniyatlari kiradi. Bular foydalanuvchining o‘ziga xosligini his etishiga yordam beradi.
- Rag‘batlantirish, qo‘llab-quvvatlash va quyidagiga ishonish — «jamoaviy aql».
- Hamjamiyat shakllanishida raqobat elementi, obro‘ yoki karma katta ahamiyatga ega. Bular hamjamiyatning o‘zini o‘zi tartibga solishiga va foydalanuvchilarga saytda qatnashish uchun qo‘shimcha maqsadlar belgilashiga imkon beradi.
Veb 2.0 ilovalari odatda yakuniy foydalanuvchi bilan faolroq muloqot qiladi. Shunday qilib, foydalanuvchi ilovadan nafaqat foydalanadi, balki quyidagi faoliyatlarda ham ishtirok etadi:
- Podkasting.
- Blog yuritish.
- Teglar qo‘yish.
- RSS.
- ijtimoiy tarmoq (Facebook, masalan).
- Viki (Vikipediya, masalan).
Bloglar, vikilar va RSS ko‘pincha Veb 2.0 ning namunaviy ko‘rinishlari sifatida keltiriladi. Blog yoki viki o‘quvchisi fikr bildirish, viki bo‘lsa, mazmunini tahrirlash vositalariga ham ega bo‘ladi. Bu o‘qish va yozish mumkin bo‘lgan veb (Read/Write Web) deb ataladi.
Dizayn
Veb 2.0 tushunchasi dizaynda ham o‘z aksini topdi. Yumaloq shakllar, bo‘rtma yuzalarga taqlid qilish, zamonaviy yuqori toifali (hi-end) qurilmalar (masalan, pleyerlar)ning yaltiroq plastigiga xos akslarni tasvirlash keng tarqaldi. Umuman olganda, bunday saytlarning tashqi ko‘rinishi ko‘zga yoqimliroq tuyuladi. Ularning grafik elementlari sodda dizaynga nisbatan ko‘proq hajm egallaydi. Bu tendensiya qisman ayni davrda operatsion tizimlarning yuqorida aytilgan g‘oyalardan foydalanuvchi yangi versiyalari chiqishi bilan bog‘liq. Grafika bilan bir qatorda Veb 2.0 da matn mazmunining ahamiyatiga qarab shriftlarni, ayniqsa sarlavhalar shriftini sezilarli kattalashtirish odati ham paydo bo‘ldi. Bu rang-barang grafik bezak fonida sarlavhalarni aniqroq ko‘rsatish va matnga ko‘proq joy ajratish imkonini berdi.
Ammo bunday saytlarning bir-biriga o‘xshashligi yaqqol seziladi. So‘nggi paytlarda klassik Veb 2.0 dizaynining grafik ko‘rinishi eskirgan va ijodkorona emas deb hisoblanmoqda. Bu ayniqsa, axborotga boy saytlar yaratishning hozirgi yo‘nalishida ko‘zga tashlanadi: unda soddalik, nafislik, grafik ifoda va foydalanish qulayligi (usability). Sanab o‘tilgan xususiyatlar bu turdagi saytlarda asosiy ahamiyatga ega. O‘tmishga nazar tashlasak, Veb 2.0 bilan bog‘liq dizayn yo‘nalishlari 2020-yillarda umumiy nom bilan atala boshlagan — «Frutiger Aero».
Veb 2.0 ning kamchiliklari
- saytlarning uchinchi tomon kompaniyalari qarorlariga bog‘liqligi hamda xizmat sifati ko‘plab boshqa kompaniyalar ishining sifatiga bog‘liq bo‘lishi;
- mavjud infratuzilmaning murakkab hisoblash vazifalarini bajarishga sust moslashgani; bu muammo ayniqsa quyidagi dasturda yaqqol seziladi — brauzer;
- uchinchi tomon serverlarida saqlanadigan maxfiy ma’lumotlar buzg‘unchilar uchun zaifligi (foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlari o‘g‘irlangani va blog akkauntlari ommaviy buzilgani holatlari ma’lum);
- ijtimoiy ahamiyatga ega masalalar muhokama qilinadigan va taxallus yoki anonim tarzda qatnashishga ruxsat berilgan Veb 2.0 saytlarida tobora jiddiylashayotgan kamchiliklardan biri — «bema’ni axborot oqimi» (inglizcha BS-flooding) bilan to‘lib ketishdir.
Veb 2.0 davriga xos sayt bir qarashda interaktiv va qulay bo‘lib, uni oson sozlash mumkin. Biroq foydalanuvchilar, ularning afzalliklari va qiziqishlari, shaxsiy hayoti, faoliyati hamda do‘stlari doirasi haqida statistik ma’lumotlarni yig‘ish sayt egasiga hamjamiyatni manipulyatsiya qilish imkonini berishi mumkin. Eng pessimistik taxminlarga ko‘ra, ko‘plab Veb 2.0 saytlari boshqa zamonaviy texnologiyalar bilan birgalikda totalitar tizimning ilk namunasini shakllantirmoqda. Bu tizimning ramziy nomi — «Katta og‘a».
Veb 2.0 — uydirma sifatida
«Veb 2.0» atamasi ko‘pincha reklamada urfdagi ibora sifatida yoki mijozlar ko‘z o‘ngida loyiha qiymati hamda ishlab chiquvchilarning mavqeini sun’iy oshirish uchun ishlatiladi. Turli odamlar bu atamani mutlaqo turlicha tushunadi. Shu sababli mutaxassislar orasida unga katta shubha bilan qaraladi, chunki Veb 2.0 ning oddiy saytlardan prinsipial farqlarini topish qiyin.
Veb 2.0 konsepsiyasi O’Reilly Media nashriyoti va MediaLive International kompaniyasining qo‘shma g‘oyalar muhokamasi (brainstorming) davomida yuzaga kelgan. Vebning ilk rivojlantiruvchilaridan biri, O’Reilly vitse-prezidenti Deyl Dogerti (Dale Dougherty) veb inqirozdan yiroqligini ta’kidlagan bo‘lsa-da, yangi ilovalar va saytlar yomg‘irdan keyingi qo‘ziqorinlar kabi tez-tez paydo bo‘ladi va xuddi shunday tez-tez shovqinsiz yo‘qolib ketadi. Bu holat Veb 2.0 ning e’lon qilingan «ijtimoiyligi» va ochiqligiga qaramay sodir bo‘ladi, chunki ular faoliyatida hamjamiyatlar emas, balki aniq subyektiv talab va odatlarga ega bo‘lgan muayyan shaxslar — administratorlar hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
E’tirof
2006-yilda Time jurnali tomonidan yil odami sifatida «Sen» e’lon qilindi. Bu ko‘pincha anonim tarzda Vikipediya, YouTube, Myspace, Facebook, Linux operatsion tizimlari va ko‘plab boshqa saytlar uchun foydalanuvchi kontentini yaratgan millionlab odamlarning hissasini e’tirof etish edi.
Adabiyotlar
- Jeyms Governar, Dion Hinchkliff, Dueyn Nikall. Veb 2.0 arxitekturalari: tadbirkorlar va axborot arxitektorlari nimalarni bilishi kerak. — O’Reilly, 2009. — 276 bet. — ISBN 978-0596514433.
- Emi Shuen. Veb 2.0: strategiya bo‘yicha qo‘llanma. — O’Reilly, 2008. — 272 bet. — ISBN 978-0-596-52996-3.
- Bernd V. Virts va boshqalar. Biznes modellarini strategik rivojlantirish (ingliz tilida) // Long Range Planning. — 2010. — 43-jild, 2—3-sonlar. — B. 272—290. — ISSN 0024-6301. — doi:10.1016/j.lrp.2010.01.005. Arxivlangan: 5 noyabr 2012 yil.
- Jons, B. Veb 2.0 qahramonlari: 20 nafar Veb 2.0 yetakchisi bilan suhbatlar. — Wiley, 2008. — 273 bet. — ISBN 9780470241998.
Havolalar
- Web 2.0 | Ochiq tizimlar. MBBT | «Ochiq tizimlar» nashriyoti (rus tilida)
- Tim O’Reylli, «Veb 2.0 nima?» («Kompyuterra», 11-oktabr 2005-yil) (rus tilida)
- Tim O’Reylli: yangi voqelikka tomon harakat (suhbatdosh: Tim O’Reylli; Spiegel Online) (rus tilida)
- Web 1.0 va Web 2.0 o‘rtasidagi asosiy farqlar | Kormod | First Monday (ingliz tilida)
- Neyt Anderson, Tim Berners-Lining Web 2.0 haqida fikri: «bu nimani anglatishini hech kim bilmaydi», 2006, Ars Technica
- Pol Grem. Web 2.0 (ingliz tilida) (2005-yil noyabr). Murojaat qilingan sana: 13-mart 2024. Arxivlangan: 10-fevral 2024-yil.