Internet forumi

Veb-forum — internet xizmati (veb-xizmat) bo‘lib, internet foydalanuvchilarining (kamida ikki ishtirokchining) bitta yoki bir nechta mavzu yuzasidan muloqot qilishiga xizmat qiladi (bu forumning ixtisoslashuviga bog‘liq). U ijtimoiy tarmoqlarning bir shakli hisoblanadi.

Tushuncha

Forumning ishlash mohiyati foydalanuvchilar (forumga tashrif buyuruvchilar) tomonidan o‘z Mavzularini yaratish va keyinchalik shu mavzular ichida xabarlar joylashtirish orqali ularni muhokama qilishdan iborat. Alohida olingan har bir mavzu, mohiyatan, muayyan mavzuga bag‘ishlangan mehmonlar kitobivazifasini bajaradi. Foydalanuvchilar e’lon qilingan mavzuga izoh yozishi, shu mavzu bo‘yicha savollar berib, javob olishi, shuningdek, boshqa forum ishtirokchilarining savollariga javob berishi va ularga maslahat berishi mumkin. Mavzu doirasida so‘rovnomalar (ovoz berish jarayonlari) ham o‘tkazilishi mumkin, agar forumning dasturiy tizimi bunga imkon bersa. Savollar va javoblar forumning ma’lumotlar bazasida saqlanadi va keyinchalik forum ishtirokchilariga ham, sayt manzilini bilib yoki axborot qidirayotganda qidiruv tizimlari orqali forumga kirgan boshqa internet foydalanuvchilariga ham foydali bo‘lishi mumkin.

Forumlar mavzusi juda xilma-xil bo‘lib, hayotning barcha sohalarini qamrab olishi mumkin. Forumning yo‘nalishini uning egalari yoki ma’muriyati belgilaydi yoxud u ishtirokchilar tarkibiga bog‘liq bo‘ladi. Forumlar ixtisoslashgan, masalan, musiqa yoki uning ma’lum bir janriga bag‘ishlangan; yanada tor ixtisoslashgan, masalan, muayyan musiqiy guruh yoki ijrochiga bag‘ishlangan; yoki umumiy yo‘nalishdagi bo‘lishi mumkin. Oxirgi holatda foydalanuvchilar o‘zlari qiziqqan mavzularni tanlaydi. Forumlar mustaqil sayt sifatida ham, yirik veb-portallar tarkibida ham faoliyat yuritishi mumkin.

Tuzilishi va axborotni taqdim etish

Qulaylik uchun bir yo‘nalishdagi mavzular tegishli Bo‘limlarga birlashtiriladi. Shu tariqa veb-forumlarda eng keng tarqalgan iyerarxiya quyidagicha bo‘ladi: Bo‘limlar → Mavzular → xabarlar (postlar). Ko‘pincha bir nechta bo‘lim birlashtirilib, bunday yirik bo‘limlar «forumlar» deb ataladi. Bunday hollarda veb-forum bir nechta forumga bo‘linadi, ularning har biri esa o‘z navbatida bo‘limlardan iborat bo‘ladi. Mavzular to‘plamini shakllantirish usuliga ko‘ra, forumlarda mavzular ro‘yxati dinamik yoki doimiy bo‘lishi mumkin. Dinamik ro‘yxatli forumlarda oddiy ishtirokchilar forum yo‘nalishiga mos yangi mavzularni ochishi mumkin[aniqlashtirish kerak].

Xabarlar odatda «muallif — mavzu — mazmun — sana/vaqt» ko‘rinishida bo‘ladi. Xabar va unga berilgan barcha javoblar, keyingi izohlar bilan birga, «shoxobcha»ni (bu nom odatda daraxtsimon forumlarda qo‘llanadi) yoki «mavzu»ni tashkil etadi (shuningdek, «topik», «top» atamalari ingl. topicso‘zidan; «tred» atamasi ingl. thread so‘zidan olingan).

Foydalanuvchilarga xabarlarni ko‘rsatish uchun axborotni taqdim etishning (postlarni aks ettirishning) ikki turi mavjud:

  • Daraxtsimon — mavzudagi xabarlar ro‘yxati daraxt shaklidagi iyerarxiya bilan ko‘rsatiladi. Oldingi xabardan keyin joylashtirilgan har bir yangi xabar (undan iqtibos keltirish shart emas) alohida muhokama shoxobchasini boshlab berishi mumkin;
  • Chiziqli (yassi) — bir mavzudagi xabarlar kelib tushishiga qarab ketma-ket, bir-birining ostida e’lon qilinadi. Yangi xabarlar eng oxiriga (odatda pastga) joylashtiriladi; savol-javob o‘rtasidagi mazmuniy bog‘liqlik maxsus rasmiylashtirilgan iqtiboslar orqali aniqlanadi.

Shunga ko‘ra, forumlarning uchta asosiy tuzilishi mavjud:

  • daraxtsimon;
  • jadvalli;
  • universal (yoki gibrid).

Daraxtsimon — xabarlari qat’iy iyerarxiya hosil qiladigan forumlar. Bunday forumlarda muhokamani juda aniq olib borish mumkin: javob (xabar) yuborayotganda doimo kimga javob berayotganingiz ko‘rsatiladi, mavzudagi barcha xabarlar esa shu asosda iyerarxiya hosil qiladi. Buning afzalligi shundaki, kim kim bilan muloqot qilayotgani, kim kimga savol bergani yoki javob qaytarganini oson kuzatish mumkin. Shu bilan birga, bunday tuzilma ishtirokchiga o‘zi qiziqmagan muhokama shoxobchasini bemalol e’tiborsiz qoldirish imkonini beradi. Kamchiligi esa xabarlarni o‘qish uchun har safar «daraxt»dagi (xabarlar ro‘yxatidagi) sarlavhani bosish kerak bo‘lishidir. Bu noqulay va vaqt talab etadi. Bundan tashqari, foydalanuvchi qiziqarli narsa bo‘lmaydi deb biror shoxobchani e’tiborsiz qoldirsa, muhim xabarni ko‘rmay qolish xavfi ortadi.

Jadvalli — forum ishtirokchilarining javoblari (xabarlari) ma’lum tartibda tashkil etilgan forumlar. Mavzulardagi xabarlar tasma ko‘rinishida berilgani uchun bunday forumlar «tasmali forumlar» deb ham ataladi. Kim kimga javob berayotganini aniqlash uchun iqtibos keltirish, muallifga murojaat qilish kabi maxsus vositalardan foydalaniladi. Jadvalli forumlarning afzalliklariga muloqot qulayligi va buning natijasida ular juda ommalashganini kiritish mumkin. Forumdagi istalgan mavzuni bir marta bossangiz, unga oid barcha xabarlar (yoki deyarli barchasi — soni ko‘p bo‘lsa, sahifalarga ajratiladi) ko‘rsatiladi. Xabarlar va ko‘rishlar hisoblagichlari yordamida mavzuning ommabopligini aniqlash ham juda oson. Kamchiligi — xabarlarning tegishli mavzuga mos bo‘lib qolishini ta’minlash uchun ularni doimiy nazorat qilish zarur. Aks holda, mavzular fludga (mavzuga aloqasiz xabarlar oqimiga) yoki fleymga (keskin bahsga)aylanib ketishi, ya’ni mavzuga aloqasi bo‘lmagan xabarlar bilan to‘lib qolishi mumkin. Shuning uchun bunday forumlar mavzulardagi xabarlarni boshqaruvchi shaxslarsiz — moderatorlarsiz.

Universal — jadvalli va daraxtsimon forumlarning afzalliklarini birlashtirishga intiladigan yoki foydalanuvchilarga jadvalli ko‘rinishdan daraxtsimon ko‘rinishga va aksincha o‘tish orqali forum tuzilishini mustaqil tanlash imkonini beradigan forumlar. Afzalligi — foydalanishdagi erkinlik: o‘zingizga ma’qul rejimni tanlash mumkin. Kamchiligi — ba’zan mutlaqo yangi foydalanuvchilar uchun ishlatish murakkabligidir.

Ba’zi forum dasturlarida foydalanuvchi axborotni taqdim etishning u yoki bu turini tanlashi mumkin.
Daraxtsimon taqdim etish usuli tarixan birinchi bo‘lgan, hozir esa (uning ayrim kamchiliklaritufayli) juda kam qo‘llanadi va deyarli tarixda qolgan.

Xabarlarni uslubiy bezash uchun keng qo‘llanadigan belgilash tili — bbCode (BB-kodlar) ishlatiladi. Uning elementlar paneli grafik ko‘rinishdaodatda javob yozish oynasi yonida joylashadi. Ayni paytda ayrim forumlarda barcha foydalanuvchilarga yoki ularning bir qismiga HTML-kodlardan foydalanishga ruxsat beriladi. Shuningdek, smayliklar ham keng qo‘llanadi.

Kirish huquqlari va xulq-atvor qoidalari

Odatda forumga tashrif buyuruvchilarga ro‘yxatdan o‘tish taklif etiladi. Ko‘pincha foydalanuvchining o‘zi yoki forum ma’muriyati tasdiqlashi talab qilinadigan ro‘yxatdan o‘tish jarayonidan so‘ng tashrif buyuruvchi tizimga kirishimumkin. Natijada u forum va uning xizmatlaridan foydalanishda muayyan afzalliklar hamda qo‘shimcha imkoniyatlarga ega bo‘ladi. Keyin u o‘z profilini — ishtirokchi haqidagi ma’lumotlar sahifasini tahrirlashi, o‘zi haqida axborot berishi, avatarinio‘rnatishi va har bir xabariga avtomatik qo‘shiladigan imzoni ko‘rsatishi mumkin. Imzo oddiy matndan iborat bo‘lishi yoki grafik tasvirlarni, jumladan, yuzerbarlar (userbar) deb ataladigan grafik bezaklarni o‘z ichiga olishi mumkin.

Forumlarda xabarlarga kirish huquqlarini juda moslashuvchan tarzda cheklash mumkin. Ayrim forumlarda ro‘yxatdan o‘tmagan tashrif buyuruvchilar (mehmonlar) ham xabarlarni o‘qishi va yangilarini yozishi mumkin. Boshqalarida esa xabar yozish uchun avval ro‘yxatdan o‘tish kerak bo‘ladi; ro‘yxatdan o‘tish barcha xohlovchilar uchun ochiq bo‘lgan bu tur eng keng tarqalgan. Har ikkala turdagi forum ochiqdeb ataladi. Aralash variant ham uchraydi: ayrim mavzular barcha tashrif buyuruvchilarga, boshqalari esa faqat ro‘yxatdan o‘tgan ishtirokchilarga ochiq bo‘ladi. Ochiq forumlardan tashqari, yopiq forumlar ham mavjud. Ularga kirish huquqini forum ma’murlari har bir ishtirokchi uchun alohida belgilaydi (masalan, «taklifnoma (invite)» asosida). Amaliyotda forumning ayrim bo‘limlari hammaga ochiq, qolgan, «yashirin bo‘limlar» deb ataladigan qismlari esa faqat tanlangan ishtirokchilarga ochiq bo‘lishi ham tez-tez uchraydi.

Ko‘pchilik forum qoidalari dastlabki muhokama mavzusidan chetga chiqishni (offtop), shuningdek, flud va fleymni taqiqlaydi. Qoidalarga rioya qilinishini moderatorlar va administratorlar — muayyan bo‘lim yoki mavzudagi boshqalarning xabarlarini tahrirlash, ko‘chirish va o‘chirish, shuningdek, alohida ishtirokchi va tashrif buyuruvchilarning ularga kirish huquqini nazorat qilish vakolatiga ega shaxslar kuzatib boradi.

Biroq hozirgi vaqtda moderatorlar uchun insofsiz ishtirokchilarni aniqlash tobora qiyinlashmoqda. Veb-forumlardan internet-marketing agentliklari «kulrang» PR deb ataladigan strategiyalarni amalga oshirishda tobora ko‘proq foydalanmoqda. Ko‘pincha bunda go‘yoki oddiy foydalanuvchilar reklama qilinayotgan mahsulotni tavsiya etayotgandek ko‘rinadigan soxta muhokamalar e’lon qilinadi.

Ichki xizmatlar

Aksariyat forumlarda ro‘yxatdan o‘tgan foydalanuvchilarning o‘zaro shaxsiy yozishishi uchun elektron pochtaga o‘xshash xabar almashish tizimi mavjud.

Ko‘plab forumlarda yangi mavzu ochilayotganda unga ovoz berish yoki so‘rovnoma biriktirish mumkin. Bunda boshqa ishtirokchilar mavzuga alohida xabar yozmasdan ham ovoz berishi yoki mavzu sarlavhasida qo‘yilgan savolga javob qaytarishi mumkin.

Odatda forumda o‘z xabarlar bazasi bo‘yicha qidiruv funksiyasi bo‘ladi.

Veb-forumlarda, shuningdek, rolli o‘yinlaro‘tkazilishi mumkin. Ular forumdagi rolli o‘yinlar (FRO yoki inglizcha Forum Role Play Game — FRPG) deb ataladi.

Forum chatdan muhokama mavzularining alohida ajratilishi va real vaqt rejimidan tashqarida muloqot qilish mumkinligi bilan farq qiladi. Bu jiddiyroq muhokamalarni rag‘batlantiradi, chunki javob beruvchilarga javobini o‘ylab ko‘rish uchun ko‘proq vaqt beradi. Forumlar turli maslahatlashuvlar va texnik yordam xizmatlari ishida tez-tez qo‘llanadi.

Hozirgi vaqtda veb-forumlar NNTP va FIDO asosidagi yangiliklar guruhlarini deyarli butunlay siqib chiqargan va Butunjahon o‘rgimchak to‘ridamasalalarni muhokama qilishning eng ommabop usullaridan biriga aylangan. Ayni paytda forumlar bloglar va mikrobloglar (masalan, Twitter) bilan yonma-yon faoliyat yuritadi. Internetdagi ushbu ikki muloqot shakli ommaboplik jihatidan deyarli bir-biridan qolishmaydi.

Texnologiya

Veb-forumlarning ishlashi turli dasturiy mahsulotlar (server skriptlari) yordamida tashkil etiladi. Ular ko‘pincha muayyan turdagi forumlar uchun maxsus ishlab chiqiladi. Dasturchilar orasida bunday dasturiy ta’minot «forumdvigateli » deb ataladi.

Runetdagi yirik forumlar (5 milliondan ortiq xabarga ega) faoliyatida qo‘llanadigan ommabop dasturiy ta’minot:

Forum dasturiy ta’minoti O‘rnatishlar soni Ulushi
1 Invision Community 133 26,9 %
2 vBulletin 122 24,7 %
3 phpBB 104 21,1 %
4 Simple Machines Forum (SMF) 40 8,1 %
5 XenForo 20 4 %
Boshqa loyihalar va mustaqil ishlanmalar 75 15,2 %
Jami 494 100 %

Forum ishlashi uchun odatda ma’lumotlar bazasi kerak bo‘ladi; bunda ko‘pincha MySQL ishlatiladi.

Forum xizmatlari

Forum xizmati — veb-xizmatbo‘lib, istalgan tashqi foydalanuvchiga o‘z veb-forumini yaratish imkonini beradi.

Foydalanuvchi bunday xizmatning saytida (odatda veb-interfeysorqali) o‘z forumini ro‘yxatdan o‘tkazgach, forum faoliyatini ta’minlash (xabarlar, ishtirokchilar profillari va sozlamalarni saqlash) uchun xizmatning qattiq diskidan joy oladi. Shu bilan birga, u avtomatik ravishda o‘z forumining administratori bo‘ladi (ya’ni forum xizmatlarini xohlagancha sozlashi, ishtirokchilarga turli huquqlar berishi va hokazolarni amalga oshirishi mumkin). Forum uchun avtomatik ravishda domenyaratiladi; u, odatda, 3-darajali bo‘ladi.

Har bir xizmatning o‘z qoidalari va tuzilishi bor; ular turli dasturiy dvigatellarga asoslangan forumlarni taqdim etadi. Odatda bitta xizmatda aynan bir xil forum dvigateli ishlatiladi (garchi hozir bunday xizmatlar soni ortib bormoqda, manbadagi «преддного» so‘zi esa tushunarsiz berilgan). Biroq ma’lumotlarni saqlash uchun har bir forumga diskda alohida joy ajratiladi. Xizmatga qarab, har bir forumning alohida ma’lumotlar bazasibo‘lishi yoki barcha forumlar umumiy bazadan foydalanishi mumkin. Foydalanuvchi serverdagi skriptlarni (forum dvigatelini) tahrirlash huquqiga ega emas; u faqat xizmat taqdim etgan huquq va imkoniyatlardan foydalana oladi.

Xizmat egalari serverni saqlashi (shuningdek, faoliyatidan foyda olishi) kerak bo‘lgani uchun aksariyat bepul xizmatlarda forumlar tarkibiga turli reklamalarjoylashtiriladi. Bundan tashqari, loyiha egalari qoidalarni («Foydalanuvchi kelishuvi») belgilaydi va foydalanuvchi uning bandlariga rioya qilishi shart. Aks holda, uning forumi o‘chirilishi mumkin (xususan, server joylashgan davlat qonunlarini buzish taqiqlanadi; bunday qoidabuzarlik uchun xizmat ma’muriyati emas, foydalanuvchilar javobgar bo‘ladi).

Forum ro‘yxatdan o‘tkazilgach, unda ishtirokchilarni ro‘yxatdan o‘tkazish mumkin, mavzular yaratiladi va xabarlar yozila boshlaydi. Ayrim eskirgan forum dvigatellari foydalanuvchilarni ro‘yxatdan o‘tkazishni qo‘llab-quvvatlamaydi, ayrimlari esa ro‘yxatdan o‘tmasdan muhokamalarda qatnashishga ham ruxsat beradi.

Hozir rusiyzabon internetda 30 ga yaqin forum xizmati mavjud. Bundan tashqari, WAP-forum xizmatlari ham bo‘lib, ular maxsus ravishda WAP uchun optimallashtirilgan.

Forum xizmatlari orasida Runetdagi eng yirigi — MyBB.ru. U 2005-yilda tashkil etilgan va hozirgacha faoliyat yuritadi. Unda jami 500 mingdan ortiq faol forum joylashtirilgan.

Tarix

Veb-forumlarni tashkil etishga mo‘ljallangan dastlabki dasturiy ta’minotni 1994-yilda Butunjahon o‘rgimchak to‘ri konsorsiumi ishlab chiqqan.

XXI asr boshlariga kelib, ko‘plab saytlar, jumladan, yangiliklar saytlari ham o‘z veb-forumlarini yaratgan.

Forumlar keng tarqalishidan oldin saytlar haqidagi fikr-mulohazalarni yozish uchun «mehmonlar kitobi» deb ataladigan xizmatlar ishlatilgan. Auditoriyasi katta saytlarda bunday «kitoblar» fikr almashish maydoniga aylangan. 1990-yillarning oxirida Runetda bu holat jurnalist Anton Nosikning«Vecherniy Internet» sayti mehmonlar kitobida yuz bergan. U yirik ijtimoiy-siyosiy muloqot maydoniga aylangan. Natijada Nosikning mehmonlar kitobi auditoriyasi uning keyingi platformasi — «Jonli jurnal» (JJ) uchun asosiy auditoriyani shakllantirdi. Bu platforma keyinchalik Rossiyada ham, butun dunyoda ham juda ommalashdi. JJ xizmati mehmonlar kitoblari va forumlar g‘oyalarining keyingi rivojlanish bosqichi bo‘ldi. Tez orada bunday xizmatlar «blog» deb atala boshlandi. Mohiyatan, blog — foydalanuvchi kundaligida yozilgan har bir alohida qayd («post»).

Havolalar