OLED monitor nima

Yaponiyadagi yorug‘lik diodli ekran

Yorug‘lik diodli ekran (LED screen, LED display) — vizual axborotni ko‘rsatish va uzatish qurilmasi (displey, monitor, televizor*); bunda har bir nuqta — piksel — bir yoki bir nechta yarimo‘tkazgichli yorug‘lik diodidan tashkil topadi (LED).

Tarixi

1970-yillarda Eastman Kodak kompaniyasida organik yorug‘lik diodi (OLED) ishlab chiqilgan. Hozirda OLED-displeylarni LG Electronics, Panasonic, Sony, Samsung, Toshiba, Hitachi, TCL Corporation va boshqa kompaniyalar ishlab chiqaradi.

1990-yillarning boshida Nagoya universitetida Xirosi Amano bilan birga ishlagan Isamu Akasaki hamda Syuji Nakamura (o‘sha paytda Yaponiyaning «Nichia Chemical Industries» korporatsiyasida tadqiqotchi bo‘lib ishlagan) ko‘k rangli yorug‘lik diodini (LED) ishlab chiqarish texnologiyasini ixtiro qildilar. Arzon ko‘k LEDni kashf etganliklari uchun ularning uchalasiga 2014-yilda fizika bo‘yicha Nobel mukofoti berildi. 1993-yilda Nichia ko‘k LEDlarni sanoat miqyosida ishlab chiqarishni, 1996-yilda esa oq rangli LEDlarni ishlab chiqarishni boshladi.

Ko‘k yorug‘lik diodi yashil va qizil diodlar bilan birlashtirilganda energiya samaradorligi yuqori bo‘lgan oq yorug‘lik hosil qiladi. Bu keyinchalik, jumladan, LED lampalar va LED yoritkichli ekranlarni yaratish imkonini berdi. 2003-yilda Cedar Electronics kompaniyasi dunyoda birinchi bo‘lib patentlangan texnologiya asosida LED modul ishlab chiqardi. Unda Nichia kristali dielektrik yelim yordamida to‘g‘ridan-to‘g‘ri alyuminiy taglikka Chip-On-Board (COB) texnologiyasi bo‘yicha o‘rnatildi.

Qo‘llanilishi

Bino ichida ishlatiladigan ekranlar

Bunday ekranlar konsert va sport zallariga, telestudiyalarga, yirik savdo markazlariga, konferensiya zallariga, vokzallar hamda aeroportlarga o‘rnatish uchun mo‘ljallangan. LED-ekran ishlayotganda axborotni uzatish va LED modullarni boshqarish boshqaruvchi kompyuterga ulangan kontrollerlar orqali amalga oshiriladi. Kompyuterga videoprotsessor platasi (yoki videoni yozib olish platasi) o‘rnatiladi. Uning kirishiga turli manbalardan videosignallar — oddiy televizion signal, videomagnitofon, DVD-pleyer, videokamera, boshqa kompyuter va hokazolardan keladigan signallar uzatilishi mumkin. Bundan tashqari, oldindan tayyorlangan videomateriallarni boshqaruvchi kompyuterning qattiq diskiga yozib qo‘yish va ularni avvaldan tuzilgan jadval bo‘yicha namoyish etish mumkin.

O‘ziga xos xususiyatlari:

  • Yuqori yangilanish chastotasi: 3840 Hz
  • Yorqinlik: 800—1200 kd/m²
  • Kichik piksel qadami: 1—5 mm.

Ko‘chada ishlatiladigan ekranlar

Tashqi muhitga mo‘ljallangan LED-ekran

LED-ekranlar tobora keng tarqalmoqda: ular yirik shaharlar ko‘chalarida reklama maqsadida, shuningdek, axborot ekranlari va yo‘l belgilari sifatida ko‘proq qo‘llanilmoqda. Reklama bozori rivojlanishi bo‘yicha mutaxassislar reklama texnologiyalari bozorida LED axborot ekranlarining ulushi yil sayin ortib boradi, degan fikrda. Darhaqiqat, to‘liq rangli dinamik LED tablolari mavjud vizual reklama texnologiyalarining asosiy afzalliklarini o‘zida birlashtiradi. Ularning yagona kamchiligi boshqa reklama texnologiyalariga nisbatan ancha qimmatligidir. Axborot uzatish va LED-ekranni boshqarish tamoyili bino ichidagi ekranlarnikidan farq qilmaydi. Biroq tashqi ekranlar chang va namlikdan yuqori darajada himoyalangani (odatda IP 65) hamda 3500 dan 7500 kd/m2 gacha yetadigan yuqori yorqinligi bilan ajralib turadi. Quyosh nuri ekranga qanchalik kuchli tushishiga qarab yanada yorqinroq uskuna qo‘llanadi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nuri ostida LED-ekranda axborotni sifatli namoyish qilish uchun yorqinlik kamida 6000 kd/m2 bo‘lishi kerak. Ekran yorqinligi uning yuzasiga perpendikulyar yo‘nalishda o‘lchanadi. Ko‘rish burchagi esa odatda yorqinlik maksimal qiymatining 50 %igacha kamayadigan nuqta bo‘yicha aniqlanadi. Ko‘rish burchagi ekran uchun juda muhim ko‘rsatkichdir.

O‘ziga xos xususiyatlari:

  • O‘rtacha yangilanish chastotasi: 1920 Hz
  • Yorqinlik: 3500-7500 kd/m²
  • Piksel qadami: 3—16 mm.

LED-televizorlar

Ehtimol, televizor uchun mo‘ljallangan birinchi haqiqiy LED-ekran 1977-yilda J. P. Mitchell tomonidan ishlab chiqilgan, namoyish etilgan va hujjatlarda tavsiflangan. 1977-yilgi model monoxrom bo‘lib, o‘sha davrdagi rangli televizorlar bilan raqobatlasha olmagan.

Faqat yetarli darajada yorqin rangli LEDlar yaratilgandan keyingina dastlabki rangli LED-televizorlar paydo bo‘ldi. Dunyodagi eng katta yorug‘lik diodli televizor[aniqlashtirish kerak] — yuqori aniqlikdagi model — 2009-yilda AQSHdagi «Kovboyz» stadionida, Arlington shahrida, o‘yin maydoni ustiga osib o‘rnatilgan. Uning o‘lchamlari — 49 × 22 metr, maydoni — 1078 kvadrat metr (bundan ham kattaroq LED-ekranlar mavjud, ammo ular televideniye uchun mo‘ljallanmagan).

Alohida yorug‘lik diodlaridan tuzilgan televizorlarning asosiy kamchiligi — katta o‘lchamidir. Displey yuz minglab yorug‘lik diodlaridan iborat bo‘lib, televizor uchun mos, mikroskopik o‘lchamli va narxi maqbul bo‘lgan yarimo‘tkazgichli yorug‘lik diodini yaratishning imkoni bo‘lmagan.

Savdoda ko‘pincha «LED-televizor» (LED TV) deb ataladigan televizorlarda suyuq kristalli ekranning yorug‘lik diodli orqa yoritishi mavjud bo‘ladi. Nomlari o‘xshash bo‘lsa-da, ular ushbu maqolada tasvirlangan yorug‘lik diodli ekranlar turiga kirmaydi.

OLED-televizorlar
XXI asrda organik yorug‘lik diodlari asosidagi displeylar (OLED) ishlab chiqarila boshlandi. Dastlab ular kichik o‘lchamli va qimmat bo‘lgan, ammo 2010-yillarda ommaviy ishlab chiqarila boshladi.

Yorug‘lik diodli ekranlar tasnifi

Alohida yorug‘lik diodlari asosida qurilgan LED-ekranlar tuzilish tamoyiliga ko‘ra ikki turga bo‘linadi: klasterli va matritsali.

Klasterli LED-ekranlar

Klasterli ekranlarda uchta yoki bir necha o‘nlab yorug‘lik diodidan iborat har bir piksel alohida, yorug‘likni tashqariga o‘tkazmaydigan korpusga joylanadi. Bu korpus germetiklovchi kompaund (quyma himoya materiali) bilan to‘ldiriladi. Bunday konstruktiv element klaster deb ataladi.

Ekranning axborot maydonini hosil qiluvchi klasterlar ekran old yuzasiga vintlar yordamida mahkamlanadi. Har bir klasterdan simlar dastasi chiqadi va u elektr ulagich orqali tegishli boshqaruv sxemasi (plata)ga ulanadi. To‘liq rangli LED-ekranlarni bunday usulda qurish tobora kamayib, uning o‘rnini texnologik jihatdan ilg‘orroq matritsali usul egallamoqda.

Matritsali LED-ekranlar

Bu holda klasterlar va boshqaruv platasi yagona qurilma — matritsa ko‘rinishida birlashtiriladi. Ya’ni boshqaruv platasiga yorug‘lik diodlari hamda kommutatsiya elektronikalari o‘rnatilib, ularning usti germetiklovchi kompaund bilan qoplanadi. Ekran o‘lchami va ekran aniqligiga qarab bir piksel tarkibidagi yorug‘lik diodlari soni uchtadan bir necha o‘ntagacha bo‘lishi mumkin. Pikseldagi turli rangdagi diodlar soni nisbatlari qo‘llaniladigan diodlar turiga qarab oq rang balansini saqlash uchun belgilanadi.

Afzalliklari va kamchiliklari

Yuqori yorqinlik

Boshqa texnologiyalar (masalan, mexanik aylanuvchi indikatorli tablo) bilan solishtirganda LED-ekranlar bir qator afzalliklarga ega:

  • Yuqori yorqinlik va kontrastlilik;
  • Ekranni juda katta o‘lchamlarda (kengligi va balandligi yuzlab metrgacha) yig‘ish imkoniyati;
  • Istalgan balandlik va kenglik nisbatini tanlash;
  • Ta’mirlashga qulayligi (ekranning bir qismi shikastlansa ham, ekran butunlay ishlamay qolmaydi);
  • Bunday videoekranlardan yil davomida ochiq havoda foydalanish mumkinligi;
  • Juda tez javob qaytarishi (javob vaqti 10 mks);
  • Tasvir sifati ko‘rish burchagiga bog‘liq emasligi;
  • Qalinligi 1 mm dan kam bo‘lishi va bukila olishi;
  • Keng ish harorati diapazoni (−40 dan +70 °C gacha).

Ularning kamchiliklari quyidagilar:

  • Ekran piksel donasining nisbatan katta bo‘lishi;
  • Ko‘pincha ekran aniqligining juda past bo‘lishi;
  • Mustaqil yig‘ishning murakkabligi;
  • Yuqori narx;
  • Ayrim LEDlarning tez-tez kuyib qolishi natijasida «o‘lik piksel» effekti yuzaga kelishi;
  • LED-monitorlar, mobil telefonlar va televizor ekranlaridan foydalanganda ko‘z to‘r pardasi qaytarib bo‘lmaydigan darajada shikastlanishi ehtimoli;
  • Ekranning namlikka sezgirligi.

Rekord o‘rnatgan ekranlar

inglizcha: Fremont Street Experience

Las-Vegas shahridagi Frimont-strit ko‘chasida uzunligi 460 m bo‘lgan Fremont Street Experience («Frimont-strit taassurotlari») LED-displeyi qurilgan.

Dunyodagi eng katta yorug‘lik diodli 3D-televizor Ginnesning rekordlar kitobiga kiritilgan. Uning ekran diagonali 7,11 metr bo‘lib, qurilma Ukrainadagi EKTA kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan. U UEFA Chempionlar ligasi final uchrashuvini Gyoteborg (Shvetsiya) klubida 28-may 2011-yili jonli efirda ko‘rsatishda ishlatilgan.

Eng katta OLED-ekran Dubaydagi The Dubai Mall savdo markazida joylashgan. Uni LG kompaniyasi 2017-yilda 820 ta egiluvchan organik yorug‘lik diodli paneldan yig‘gan. Ushbu ekran quyidagi nashrga rekord sifatida kiritilgan: «Ginnesning rekordlar kitobi».

Adabiyotlar

  • GOST R 52870—2007 «Jamoaviy foydalanish uchun axborotni aks ettirish vositalari. Axborotni vizual ko‘rsatishga qo‘yiladigan talablar va o‘lchash usullari»