Foliy kislotasi
Umumiy ma’lumotlar
Tizimli nomlanishi	Foliy kislotasi
An’anaviy nomlari	Foliy kislotasi, folatsin, folat, pteroilglutamin kislotasi, vitamin B9, vitamin Bc, vitamin M
Ratsional formulasi	C19H19N7O6
Fizik xossalari
Molyar massasi	441,4 g/mol
Termik xossalari
Erish
• harorati	250 °C
Kimyoviy xossalari
Kislota dissotsiatsiyasi konstantasi ${\displaystyle p{K}_a}$	2,3
Eruvchanligi
• suvda	0,0016 g/100 ml
Tasnifi
Ro‘yxatga olish CAS raqami	59-30-3
SMILES	C1=CC(=CC=C1C(=O)NC(CCC(=O)O) C(=O)O)NCC2=CN=C3C(=N2)C(=O)N=C(N3)N
Xavfsizligi
LD50	100—148 mg/kg
Zaharliligi	Ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiya 0,5 mg/m³
Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa.
Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Foliy kislotasi (lot. acidum folicum; kelib chiqishi lot. folium — «barg». Sinonimi: pteroilmonoglutamin kislotasi) — suvda eriydigan vitamin, u qon aylanish va immun tizimlarining o‘sishi va rivojlanishi uchunzarur. Kimyoviy nomi: N-{4[(2-amino-4-gidroksi-6-pteridil)-metil]-amino}-benzoil-L(+)-glutamin kislotasi.

Foliy kislotasi molekulasida bir dona glutamin kislotasiqoldig‘i bo‘ladi, konjugatsiyalangan shakllarida esa 2—7 ta qoldiq mavjud. Ular «foliy kislotalari», «folatlar» deb ataladi. Faqat foliy kislotasining o‘zi emas, balki uning di-, tri- va poliglutamatlar kabi hosilalari ham vitamin hisoblanadi. Ularning barchasi umumiy holda folatsin deb ataladi (eskirgan sinonimlari: vitamin B₉, vitamin B_c, vitamin M).

Odatda inson qon zardobida 6—20 ng/ml folat bo‘ladi. Organizmda folatsin yetishmasa, siydik bilan formiminoglutamin kislotasi^[ingl.] ajralishi 35 dan 450 mg/sutkagacha ortadi, shuningdek, urokinin kislotasiajralishi kuzatiladi. Foliy kislotasi yetishmovchiligi kattalarda megaloblast anemiya keltirib chiqarishi mumkin, foliy kislotasini homiladorlik davrida qabul qilish esa homilaning asab naychasi nuqsonlari rivojlanish xavfini kamaytiradi.

Biroq foliy kislotasining ortiqcha miqdori (vitamin qo‘shimchasi sifatida ko‘p iste’mol qilish) tabiiy killer hujayralarfaolligini pasaytirishi mumkin. Bu hujayralar viruslarga va o‘smalarga qarshi immun himoyada ishtirok etadi^{[ishonchli bo‘lmagan manba]}. 2005-yilda menopauzadan keyingi davrdagi sog‘lom ayollarning 78 % ida qon plazmasida parchalanmagan foliy kislotasi borligi aniqlangan. Foliy kislotasi ko‘pincha boshqa vitaminlar bilan birgalikda qo‘llanadi.

Hayvonlar va insonlar foliy kislotasini ovqatdan yoki ichak mikroflorasining uni sintez qilishi hisobiga oladi. Foliy kislotasi ko‘p miqdorda bargli yashil sabzavotlar, ayrim sitrus mevalari, dukkaklilar, non (dag‘al tortilgan undan tayyorlangan), xamirturush, jigartarkibida, shuningdek, asaltarkibida uchraydi. Ko‘plab mamlakatlarda qonunchilik un mahsulotlari ishlab chiqaruvchilaridan donni foliy kislotasi bilan boyitishni talab qiladi.

O‘simlik mahsulotlariga oshpazlik va issiqlik ishlovi berilganda ulardagi foliy kislotasining 80 — 95 % igacha parchalanadi. Go‘sht mahsulotlaridagi foliy kislotasi ovqat tayyorlash jarayonida nisbatan kamroq parchalanadi.

Aynan 1931-yilda tadqiqotchi ayol Lyusi Uills xamirturush ekstrakti qabul qilish homilador ayollardagi anemiyani davolashga yordam berishini ma’lum qildi. Bu kuzatuv 1930-yillarning oxirida olimlarni foliy kislotasini xamirturush tarkibidagi asosiy faol omil deb aniqlashga olib keldi. Foliy kislotasi ismaloq barglaridan 1941-yilda ajratib olingan. Uni ilk marta kimyoviy yo‘l bilan sintez qilgan olimlar guruhi rahbari Yellapragada Subbarao bo‘lgan; bu ish 1945-yilda amalga oshirilgan.

Foliy kislotasi yangi hujayralarning hosil bo‘lishi va sog‘lom saqlanishi uchun zarur. Shuning uchun u organizm tez rivojlanadigan davrlarda — homila rivojlanishining ilk bosqichlarida hamda erta bolalikda ayniqsa muhimdir. DNK replikatsiyasi foliy kislotasi ishtirokida kechadi. Bu jarayonning buzilishi saraton o‘smalari rivojlanish xavfini oshiradi. Foliy kislotasi yetishmovchiligidan birinchi navbatda suyak ko‘migizararlanadi, chunki unda hujayralar faol bo‘linadi. Suyak ko‘migida hosil bo‘ladigan qizil qon tanachalarining (eritrotsitlarning) boshlang‘ich hujayralari foliy kislotasi yetishmaganda kattalashib, megaloblastlar deb ataluvchi hujayralarga aylanadi (qarang: makrotsitoz) va bu holat megaloblast anemiyagaolib keladi. Foliy kislotasi homilador ayollar, ayniqsa homiladorlikning dastlabki bosqichida, shuningdek, erkaklarda normal spermatozoidlar ishlab chiqarilishi uchun zarur.

Foliy kislotasiga eng katta ehtiyoj hujayralari tez-tez bo‘linadigan va faol DNK sintezi^[ingl.] kechadigan to‘qimalarda kuzatiladi. Katta yoshdagi insonlarda bular qon hosil qiluvchi to‘qima, shilliq pardalar, jinsiy bezlar.

Foliy kislotasi bir qator fermentlarning kofermenti sifatida turli birikmalar biosintezida bir uglerodli guruhlarni tashiydi: metionin va timin biosintezida metil guruhini, serin biosintezida oksimetil guruhini, purin asoslari hosil bo‘lishida esa formil guruhini va hokazo. Foliy kislotasining asosiy faol qaytarilgan shakli — tetragidrofoliy (H₄-foliy) kislotasi bo‘lib, u digidrofolat reduktaza fermenti yordamida hosil bo‘ladi.

Foliy kislotasining yuqori dozalari B12 vitamini yetishmovchiligini yashirishi mumkin. Foliy kislotasi hujayralar tomonidan uning faol metabolitlari shaklida o‘zlashtiriladi. Bunday shakllardan biri — 5-metiltetragidrofolat. U to‘qimalarga oson tashiladi va o‘zlashtiriladi, bevosita folat aylanishiga qo‘shilib, qonda foliy kislotasining metabolizmga uchramagan mahsulotlari to‘planishining oldini oladi. 5-metiltetragidrofolat suvda eriydi va suvli muhitda kimyoviy jihatdan barqaror bo‘lib, bu uning biologik o‘zlashtirilishinioshiradi. Uning tavsiya etilgan iste’mol me’yori oddiy foliy kislotasinikidan yuqoriroq, shuning uchun me’yoridan ortiq qabul qilish xavfi past.

Foliy kislotasining so‘rilishi va organizmda ishlatilishi ovqat tarkibi hamda tayyorlash usuliga bog‘liq. O‘zlashtirilish darajasi sintetik foliy kislotasida oziq-ovqatdan olingan foliy kislotasiga nisbatan yuqoriroq. Ushbu omillar ta’sirini hisobga olish uchun tavsiya etilgan sutkalik me’yor «oziq-ovqat folat ekvivalenti» mikrogramlarida ifodalanadi. Rospotrebnadzor (Rossiya) kattalarga kuniga 400 mkg, bolalar va o‘smirlarga 50 dan 400 mkg/sutkagacha folat iste’mol qilishni tavsiya etadi. Homilador ayollar uchun qo‘shimcha 200 mkg, emizikli ayollar uchun esa 100 mkg tavsiya qilinadi. Oziq-ovqat bilan qabul qilingan 1 mkg tabiiy folat taxminan tabletkalar yoki oziq-ovqatga qo‘shilgan sintetik qo‘shimchalardagi 0,6 mkg folatga teng. 1988 va 1994 yillarda o‘tkazilgan ikki ilmiy tadqiqotga ko‘ra, katta yoshdagilarning aksariyati belgilangan me’yordan kam foliy kislotasi iste’mol qilgan. Ayrim mamlakatlarda XX asr oxiridan boshlab mahsulotlarni foliy kislotasi bilan majburiy boyitish joriy etilgan.

So‘nggi yillarda ko‘plab me’yorlar, jumladan foliy kislotasi birikmalariga oid me’yorlar qayta aniqlashtirildi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti folatlarga bo‘lgan tavsiya etilgan ehtiyoj miqdorini sezilarli darajada kamaytirdi.

JSST tomonidan tavsiya etilgan folat iste’mol me’yorlari:

Qo‘shimcha qo‘shilishi lozim bo‘lgan miqdorlar:

Rossiya Federatsiyasi me’yorlari (2008): fiziologik ehtiyojning yuqori chegarasi — 1000 mkg. Reproduktiv yoshdagi, akusherlik anamnezida asoratlari bo‘lmagan homilador ayollar uchun foliy kislotasining sutkalik iste’mol miqdori 400—600 mkg/sut, emizikli ayollar uchun esa 500 mkg/sut.

Tajribalarda hayvonlarning (masalan, jo‘jalarning) ozuqasida foliy kislotasi yetishmasa, ularning o‘sishi sekinlashishi va qon hosil bo‘lishi buzilishi aniqlangan. B9 vitamini tanqisligiga sut kislotasi bakteriyalarijuda sezgir: bu vitamin ular uchun o‘sishning almashtirib bo‘lmaydigan omilidir. Insonda B9 gipovitaminozikam uchraydi, chunki foliy kislotasi oshqozon-ichak yo‘llari mikroflorasi tomonidan sintezlanadi va odatda organizmga yetarli miqdorda kiradi. Biroq gipovitaminoz rivojlanganda insonda anemiya paydo bo‘ladi va ovqat hazm qilish buziladi.

Folatlarning so‘rilishiga javobgar bo‘lgan proton bilan bog‘langan folat tashuvchisinikodlovchi PCFT geni nuqsonida tug‘ma folat malabsorbsiyasi rivojlanadi.

Kam uchraydigan bosh miya folat yetishmovchiligi sindromi bo‘lgan bemorlarda markaziy asab tizimidagi folat darajasi pasayadi, qon zardobidagi daraja esa me’yorida bo‘lishi mumkin. Sindrom nevrologik va ruhiy buzilishlar bilan tavsiflanadi.

Foliy kislotasi gomotsisteinalmashinuviga ta’sir etib, uning qondagi miqdorini kamaytiradi. Folat tanqisligi, masalan, seliakiya, Kron kasalligitufayli so‘rilish buzilganda, gipergomotsisteinemiyaga olib keladi^[ingl.].

• Foliy kislotasi sikli: metabolik xarita — «Inson biologiyasi» sayti.
• Foliy kislotasi — Kompendium onlayn dori vositalari ma’lumotnomasidagi qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma