| Ruby | |
|---|---|
| | |
| Til turi | dasturlash tili |
| Paydo bo‘lgan yil | 1995 |
| Muallif | Yukixiro Matsumoto |
| Fayl kengaytmasi fayllari |
.rb yoki .rbw |
| Chiqarilgan sana | |
| Tiplash tizimi | qat’iy, dinamik (o‘rdaksimon tiplash) |
| Asosiy amalga oshirilishlari | Ruby MRI[ingl.], JRuby, Rubinius |
| Ta’sirlangan tillar | Ada, Dylan, Perl, Python, Smalltalk, C++, CLU, Eiffel, Lisp, BASIC, Lua va Emacs |
| Ta’sir ko‘rsatgan tillar | Raku, Groovy, Crystal |
| Litsenziya | Ruby litsenziyasi[tahrirlash], GNU GPL 2 va BSDning 2 bandli litsenziyasi |
| Veb-sayt | ruby-lang.org (ingl.) |
| Operatsion tizim | Windows, Linux, BSD[tahrirlash] va macOS |
Ruby (ingl. ruby — yoqut, talaffuzi ['ru:bɪ] — rubi) — dinamik, reflektiv, interpretatsiyalanuvchi yuqori darajali dasturlash tili. Bu til operatsion tizimdan mustaqil ko‘p oqimlilikni, qat’iy dinamik tiplashni, avtomatik xotira tozalash tizimini va boshqa ko‘plab imkoniyatlarni qo‘llab-quvvatlaydi. Sintaksis jihatidan u Perl va Eiffel, obyektga yo‘naltirilgan yondashuvi jihatidan esa Smalltalk tiliga yaqin. Tilning ayrim xususiyatlari, shuningdek, Python, Lisp, Dylan hamda CLU.
Krossplatformali til interpretatori butunlay erkin dasturiy ta’minot hisoblanadi.
Yaratilish va rivojlanish tarixi
Ruby yaratuvchisi — Yukixiro Matsumoto (Matz) — dasturlash tillariga talabalik davridayoq qiziqqan, biroq yangi til yaratish g‘oyasi keyinroq paydo bo‘lgan. Ruby ustida ish 23-fevral 1993-yilda boshlanib, 1995-yilda ommaga taqdim etilgan.
Til nomi Perl tilidan ilhomlanib tanlangan. Ruby sintaksisi va semantikasining ko‘plab xususiyatlari undan olingan: ingl. pearl — «marvarid», ruby — «yoqut».
Matsumotoga Rubyni yaratishda ilhom bergan manbalardan biri «Bobil-17» ilmiy-fantastik romani bo‘lib, u Sepir–Uorf gipotezasiga asoslangan.
Tilni yaratishdan maqsad «chinakam obyektga yo‘naltirilgan», yaratish va rivojlantirish oson bo‘lgan interpretatsiyalanuvchi dasturlash tilini yaratish edi. Muallifning xatidan:
Ruby 24-fevral 1993-yilda dunyoga keldi. O‘sha kuni hamkasbim bilan obyektga yo‘naltirilgan skript tilining mavjud bo‘lishi mumkinligi haqida suhbatlashgan edim. Men Perlni (Perl4 ni, Perl5 emas) bilardim, ammo uni yoqtirmasdim — unda qandaydir o‘yinchoq tilga xos jihat bor edi (hozir ham bor). Obyektga yo‘naltirilgan interpretatsiyalanuvchi til esa istiqbolli ko‘rinardi. O‘sha paytda Pythonni ham bilardim. Lekin uni ham yoqtirmasdim, chunki uni chinakam obyektga yo‘naltirilgan til deb hisoblamasdim. Uning obyektga yo‘naltirilgan imkoniyatlari tilga keyinchalik qo‘shilgandek tuyulardi. Tillarga o‘ch, obyektga yo‘naltirilgan dasturlashning o‘n besh yillik ishqibozi sifatida men haqiqiy obyektga yo‘naltirilgan, foydalanish uchun qulay til bo‘lishini juda-juda istardim. Bunday tilni izladim, ammo topolmadim.
Shunda uni o‘zim yaratishga qaror qildim. Interpretator ishga tushgunicha bir necha oy o‘tdi. Tilimga o‘zim istagan imkoniyatlarni — iteratorlarni, istisnolarni qayta ishlashni, xotirani avtomatik tozalashni qo‘shdim. Keyin Perl imkoniyatlarini qayta tartiblab, ularni kutubxona sinflari sifatida amalga oshirdim. 1995-yil dekabrida Ruby 0.95 ni Yaponiyadagi yangiliklar guruhlarida e’lon qildim. O‘shandan buyon veb-saytlar va pochta tarqatma ro‘yxatlari paydo bo‘ldi. Bu ro‘yxatlarda qizg‘in munozaralar kechadi. Eng qadimgi ro‘yxatda hozir 14 789 ta xabar bor.
Yaponiyada Ruby 1995-yilda ommaga ochiq ilk versiyasi chiqqanidan boshlab mashhur bo‘ldi, ammo hujjatlarning faqat yapon tilida mavjudligi uning kengroq tarqalishiga to‘sqinlik qildi. Faqat 1997-yilda Ruby haqida inglizcha tavsif paydo bo‘ldi, 1998-yilda esa «ruby-talk» forumi ochildi. Shu tariqa tilning dunyoning boshqa qismlarida tanilishi ortdi. 2000-yillar boshida ingliz tilida bir nechta kitob chop etildi va bu Rubyning G‘arbiy Yevropa hamda Amerikada ommalashishiga yordam berdi. 2003-yilda Ruby 1.8.0 chiqarildi, 2005-yilda esa Rubyda yozilgan Ruby on Rails veb-freymvorki paydo bo‘ldi. U yordamida odatiy veb-ilovalarni yaratish osonligi tufayli tezda e’tirof etildi. Unda Ruby nafaqat freymvorkning o‘zi yozilgan til, balki yechimlarni ifodalash tili hamdir (xususan, Ruby kodi kiritilgan HTML shablonlaridan foydalaniladi).
O‘sha vaqtda Ruby hamda Ruby on Rails uchun asosiy muammo unumdorlik edi: asl interpretator tezlik bo‘yicha raqobatchi tillardan ham, muqobil amalga oshirishlardan ham ortda qolardi; ilovalarning ko‘lamini kengaytirish esa ularning xotiraga yuqori talabi bilan cheklanardi. 2000-yillarning ikkinchi yarmida tilni rivojlantirish ikki yo‘nalishga ajraldi: 1.8.* tarmog‘ini qo‘llab-quvvatlash bilan bir vaqtda 1.9.* tajriba tarmog‘i ishlab chiqila boshlandi. Unda til muallifi oldingi versiyalar bilan muvofiqlikni saqlash tamoyilidan chekinib, Ruby 2.0 ga tayyorgarlik ko‘rish maqsadida jiddiy o‘zgarishlar kiritdi. Natijada Ruby 1.9.1 2009-yilda va Rails 3.0 2010-yilda chiqarilgach, vaziyat sezilarli o‘zgardi: asl interpretator tezligi bir necha baravar oshib, .NET hamda JVM platformalari uchun muqobil amalga oshirishlar tezligiga deyarli tenglashdi. Tildagi o‘zgarishlar ilgari ko‘p tanqid qilingan ayrim kamchiliklarni bartaraf etdi. TIOBE reytingi va indeed.com ma’lumotlariga ko‘ra, 2009–2012-yillar davomida Rubyga qiziqish uch baravardan ko‘proq oshgan. Rossiyada Ruby haqidagi kitoblarning rus tiliga rasmiy tarjimalari 2011-yilda ilk bor nashr qilindi va shundan buyon muntazam chop etilmoqda. Bu rusiyzabon mutaxassislar orasida tilga qiziqish ortayotganidan dalolat sifatida baholanishi mumkin.
Ruby 2.0 ning barqaror versiyasi 2013-yil fevralida chiqdi. 24-fevral 2014-yilda Ruby dasturlash tili e’lon qilinganiga 21 yil to‘ldi. Ishlab chiquvchilar bu sanani Ruby 2.1 uchun Ruby 2.1.1 deb nomlangan tuzatishlar to‘plamini chiqarish bilan nishonlashga qaror qildilar. 2018-yil oxirida Ruby 2.6 chiqarilib, unda JIT-kompilyatsiya.
Hozirda[qachon?] Ruby ko‘pchilik Linux distributivlari tarkibiga kiradi, Mac OS X bilan birga yetkazib beriladi va boshqa operatsion tizimlar foydalanuvchilariga ham taqdim etiladi. Ruby bilan bog‘liq asosiy loyihalardan biri hamon faol rivojlanayotgan Ruby on Rails hisoblanadi, ammo Rubyning qo‘llanish sohasi ancha keng: unda turli maqsadlardagi ko‘plab ilovalar yaratiladi. Bundan tashqari, ayniqsa Linuxda, ilovalarni avtomatlashtirish va sozlash hamda tizimni boshqarish utilitalarini yozish uchun skript tili sifatida foydalaniladi.
2020-yilda Ruby 3.0 chiqdi. Uning maqsadi «Ruby 3x3» tashabbusini amalga oshirish (Ruby 3 ni Ruby 2.0 dan uch baravar tezroq qilish) edi. Ichki JIT-kompilyator, statik tip tekshiruvi vositalari (RBS, TypeProf) va aktor modeliga asoslangan parallellik mexanizmi (Ractors) paydo bo‘ldi.
Falsafa
Matsumoto, obyektga yo‘naltirilgan dasturlash ishqibozi sifatida, Perldan kuchliroq va Python tilidan ko‘ra ko‘proq obyektga yo‘naltirilgan til yaratishni orzu qilgan. Rubyning asosiy vazifasi — bajarilish tezligidan ko‘ra ishlab chiqish vaqti, tushunarlilik hamda soddalik muhimroq bo‘lgan masalalarni hal qilish uchun oddiy, shu bilan birga tushunarli dasturlar yaratishdir.
Ruby tuzilishi va unda dasturlash tamoyillari ba’zan «Ruby yo‘li» (ingl. Ruby Way) atamasi bilan ifodalanadi. Umuman, «Ruby yo‘li» aniq ta’rifga ega emas, bu atama ba’zan tanqidiy ma’noda ham ishlatiladi. Uning qoidalari nisbatan ixcham shaklda Xel Fultonning «Ruby tilida dasturlash» hamda Xel Fulton va Andre Arkening «Ruby yo‘li» kitoblarida bayon etilgan.
- Til kompyuter uchun emas, inson uchun.
- Dasturni yaratishda dasturchi uchun qulaylik va mehnat sarfini kamaytirish, uni kompyuter tezroq va sifatliroq bajarishi mumkin bo‘lgan kundalik ishlardan ozod qilish ustuvor hisoblanadi. Ayniqsa matnlarni qayta ishlash va tizimni boshqarish kabi odatiy ishlarga e’tibor qaratilgan; til bu vazifalarga juda moslashtirilgan. Mashina imkoniyatlariga yo‘naltirilgan, tezroq ishlaydigan tillardan farqli ravishda, Ruby insonga eng yaqin til bo‘lishga intiladi. Kompyuter bilan bog‘liq har qanday ish odamlar tomonidan va odamlar uchun bajariladi, shuning uchun birinchi navbatda inson sarflaydigan kuchni hisobga olish kerak.
- Oddiy, ammo haddan tashqari sodda emas.
- Soddalashtirish foydali, biroq u o‘z-o‘zidan maqsadga aylanib, yakuniy natijaga zarar yetkazadigan chegaradan oshmasligi kerak.
- eng kam kutilmaganlik tamoyili
- Dastur dasturchi kutganidek ishlashi kerak. Ammo Ruby nuqtayi nazaridan bu til bilan ilk tanishganda emas, balki uni chuqur o‘rganganda kutilmagan holatlarning eng kam bo‘lishini anglatadi. Matsumotoning o‘zi ishlab chiqishdan maqsad dasturlash paytida o‘zi uchun kutilmagan holatlarni kamaytirish bo‘lganini ta’kidlaydi. Til tarqalgach, u dasturchilarning fikrlashi o‘xshashligini va ko‘pchilik uchun «eng kam kutilmaganlik» tamoyili uning tamoyiliga mos kelishini hayrat bilan bilib olgan.
- Ortogonallik muhim, ammo tabiiylik undan ham muhim.
- Qulaylik tug‘dirsa, ortiqchalik ham maqbul. Ruby bir natijaga turli yo‘llar bilan erishish imkonini berish borasida Perl dasturlash tili g‘oyasini meros qilib olgan. Odamlar turlicha, erkin bo‘lishlari uchun ularda tanlash imkoni bo‘lishi kerak. «Imkon bo‘lsa, ko‘p yo‘llarni taqdim etishni afzal bilaman, lekin foydalanuvchilarni eng yaxshi yo‘lni tanlashga undashga yoki yo‘naltirishga ham harakat qilaman».
- Unumdorlikning quliga aylanmaslik.
- Muayyan vaziyatda unumdorlik qabul qilib bo‘lmaydigan darajada past bo‘lsa, buni tuzatish kerak. Unumdorlik boshidanoq muhimligi ma’lum bo‘lsa, dastur shu talabni hisobga olib loyihalanishi lozim. Ammo unumdorlik hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lmagan hollarda nafis yechimni samaradorlikdan ustun qo‘yish kerak.
- Dastur ishlayotganda o‘zgarishlardan qo‘rqmaslik.
- Tilda dastur ish jarayonida o‘z kodini o‘zgartirishigacha imkon beradigan dinamik vositalar mavjud. Ular samarali dasturlash uchun juda foydali. Bunday imkoniyatlar evaziga unumdorlikning bir oz pasayishi aksariyat hollarda mutlaqo maqbuldir.
- Oddiy va qat’iy qoidalarga amal qilish, ammo maydakashlikka berilmaslik.
- «Rubyda biz “haddan tashqari talabchan izchillik”ni emas, balki sodda qoidalar to‘plamiga qat’iy rioya etilishini ko‘ramiz». Qoidalar va kelishuvlar (xususan, tilda qabul qilingan nomlash qoidalari) dasturni tushunishni yengillashtirish uchun kerak. Agar muayyan holatda qoidadan chekinish mantiqiy va tushunarli bo‘lsa, bunga yo‘l qo‘yish mumkin.
- «Bunga qarshi kurashish shart emas».
- Ruby qanday yaratilgan bo‘lsa, shundayligicha qabul qilinadi. Dasturchi Ruby o‘zi o‘rgangan boshqa til bilan bir xil ishlashini kutmasligi kerak. U boshqa tillar ta’sirida shakllangan tasavvurlari va odatlariga amal qilishi mumkin («Eng kam kutilmaganlik tamoyili»ga qarang), ammo kutganlari amalga oshmasa, buni qabul qilib, tilning mavjud xususiyatlaridan foydalanishi lozim.
Semantika
Ruby to‘liq obyektga yo‘naltirilgan tildir. Unda barcha ma’lumotlar obyektlar hisoblanadi, primitiv tiplarga ega bo‘lgan boshqa ko‘plab tillardan farqli ravishda. Har bir funksiya — metoddir.
Rubyda istalgan konstruksiya qiymat qaytaradi. Masalan:
# Условный оператор возвращает значение выбранной ветви
puts( if 5 > 3 then "Одно" else "Другое" end ) #=> Одно
# Операция присваивания возвращает присвоенное значение
puts( var = 5 ) #=> 5
Ruby obyektni birgalikda ishlatish orqali chaqirish (call-by-sharing) usulidan foydalanadi, garchi Ruby hamjamiyatida ko‘pincha havola orqali chaqirish usulidan foydalaniladi deb aytilsa-da. Keng tarqalgan gibrid dasturlash tillariga o‘rgangan dasturchi uchun bunday yechimning ayrim oqibatlari kutilmagan ko‘rinishi mumkin. Masalan:
a = "abcdefg" # => "abcdefg" - переменная a инициализирована новой строкой.
b = a # => "abcdefg" - переменная b получает ссылку на ТУ ЖЕ строку.
a[3] = 'R' # => "abcRefg" - строка, присвоенная a, изменяется.
b # => "abcRefg" - при изменении a неявно изменилось и b, так как они ссылаются на ОДИН объект.
# Однако:
x = 10 # => 10 - переменная x инициализирована числом 10.
y = x # => 10 - переменная y получает ссылку на то же значение.
x += 5 # => 15 - операция += создаёт НОВОЕ целое значение 15, которое и записывается в x,
y # => 10 поэтому изменение x не отражается на y
Qiymat tayinlash mexanizmi barcha obyektlar uchun bir xil ishlaydi, Object Pascal kabi tillardan farqli ravishda, ularda qiymat tayinlash qiymat nusxasini yoki qiymatga havola nusxasini olishni anglatishi mumkin.
Ruby ko‘p martalik vorislikni qo‘llab-quvvatlamaydi, ammo uning o‘rniga kuchli miksinlar (mixin) mexanizmi mavjud. Barcha sinflar (bevosita yoki boshqa sinflar orqali) Object sinfidan kelib chiqqan. Shuning uchun har qanday obyekt unda belgilangan metodlardan (masalan, class, to_s, nil?) foydalanishi mumkin. Protseduraviy uslub ham qo‘llab-quvvatlanadi, biroq barcha global protseduralar yashirin tarzda Object.
Ruby ko‘p paradigmali til hisoblanadi: u protseduraviy uslubni (sinflardan tashqarida funksiyalar va o‘zgaruvchilarni belgilash), obyektga yo‘naltirilgan uslubni (hamma narsa — obyekt), funksional (anonim funksiyalarni, qamrovli funksiyalarni (closure), barcha ko‘rsatmalarning qiymat qaytarishini va funksiyaning so‘nggi hisoblangan qiymatni qaytarishini) qo‘llab-quvvatlaydi. Shuningdek, refleksiya, metadasturlash, tiplar haqidagi ma’lumotlarni dastur bajarilayotgan vaqtda olish (qarang: ma’lumotlar tipini dinamik aniqlash).
Ruby imkoniyatlari
- Qisqa va sodda sintaksisga ega; u qisman Ada, Eiffel va Python ta’sirida yaratilgan.
- istisnolarni Java va Python uslubida qayta ishlash imkonini beradi.
- operatorlarni qayta belgilashga imkon beradi; aslida ular metodlardir.
- To‘liq obyektga yo‘naltirilgan dasturlash tili. Rubydagi barcha ma’lumotlar Smalltalk nuqtayi nazaridagi obyektlar hisoblanadi. Masalan, «1» soni
Integersinfining nusxasidir. Faqat boshqaruv konstruksiyalari bundan mustasno: ular Smalltalkdan farqli ravishda Rubyda obyekt emas. Dastur ishlayotgan vaqtda sinfga, hatto ma’lum bir obyekt nusxasiga metod qo‘shish ham mumkin. - ko‘p martalik vorislikni qo‘llab-quvvatlamaydi, lekin uning o‘rnida modullar mexanizmiga asoslangan «miksinlar» tushunchasidan foydalanish mumkin.
- Avtomatik xotira tozalash mexanizmiga ega. U Rubyning barcha obyektlari, shu jumladan tashqi kutubxonalar uchun ham ishlaydi.
- Ruby uchun C tilida kengaytmalar yaratish juda oson. Bu qisman avtomatik xotira tozalash mexanizmi, qisman esa sodda va qulay API.
- qamrovli funksiyalarni (closure) o‘zgaruvchilarga to‘liq bog‘lash imkonini qo‘llab-quvvatlaydi.
- kod bloklarini qo‘llab-quvvatlaydi (kod
{…}yokido…endichiga yoziladi). Bloklardan metodlarda foydalanish yoki ularni qamrovli funksiyalarga aylantirish mumkin. - Rubyda butun sonlar o‘z qiymatiga qarab avtomatik ravishda
Fixnum(32 bitli) vaBignum(32 bitdan kattaroq) tiplari o‘rtasida aylantiriladi. Bu butun sonlar bilan istalgancha katta aniqlikda matematik hisoblashlarni bajarish imkonini beradi. - O‘zgaruvchilarni oldindan e’lon qilish shart emas. Biroq interpretator uchun ularga dastlab nil bo‘sh qiymatini berish ma’qul (shunda interpretator identifikator metod nomi emas, o‘zgaruvchi ekanini biladi).
- Ruby tilining o‘zida ko‘plab loyihalash andozalari mavjud. Masalan, «yagona nusxa» (singleton) andozasini bitta muayyan obyektga zarur metodlarni qo‘shish orqali amalga oshirish mumkin (lekin bu majburiy emas; quyiga qarang).
- Operatsion tizim ruxsat bersa, kengaytmalarni dinamik yuklay oladi.operatsion tizim.
- Operatsion tizimdan mustaqil ravishda majburiy uzib qo‘yilmaydigan ko‘p oqimlilikni.
- qo‘llab-quvvatlaydi. Ko‘plab platformalarga ko‘chirilgan. Linuxda ishlab chiqilgan bo‘lsa-da, Unix, DOS, Microsoft Windows turli versiyalarida (xususan, Win32), Mac OS, BeOS, OS/2 va hokazolarda ham ishlaydi.
Sintaksis
Izohlar
Bir qatorli izohlar # belgisidan boshlanadi. Ko‘p qatorli izohlar ham qo‘llab-quvvatlanadi:
x = 10 # Строчный комментарий начинается со знака # и продолжается до конца текущей строки
=begin
Всё, что находится между =begin и =end, является комментарием.
Ограничители такого комментария обязательно должны быть записаны с начала строки.
=end
Alifbo va kalit so‘zlar
Ruby katta-kichik harflarni farqlaydigan tildir: identifikatorlarda bosh va kichik harflar turlicha hisoblanadi. Ikki istisnodan tashqari, barcha kalit so‘zlar kichik harflar bilan yoziladi.
2.0 versiyasigacha til 7 bitli kodlashdagi ko‘plab belgilaridan foydalangan — ASCII. 2.0 versiyadan boshlab Unicode qo‘llab-quvvatlanadi, dastlabki kod fayllari sukut bo‘yicha UTF-8 kodlashidan foydalanadi. Unicode tizimidagi barcha harflardan identifikatorlarda ingliz harflari bilan bir qatorda foydalanish mumkin. Unicode satrlari to‘liq qo‘llab-quvvatlanadi.
Ruby kalit so‘zlari ro‘yxati:
alias and BEGIN begin break case class def
defined? do else elsif END end ensure false
for if in module next nil not or
redo rescue retry return self super then true
undef unless until when while yield
Nomlash qoidalari
Identifikatorlar odatda harflar, raqamlar va pastki chiziqdan iborat bo‘lib, harf yoki pastki chiziq bilan boshlanishi lozim. Ruby quyidagi nomlash qoidalaridan foydalanadi:
- Bosh harf bilan boshlanuvchi nomlar konstantalar va sinflarni bildiradi.
- Kichik harf yoki bitta pastki chiziq bilan boshlanuvchi nomlar lokal o‘zgaruvchilar hamda sinf metodlarini bildiradi.
Identifikatorning ko‘rinish sohasini belgilaydigan nom prefikslari ham ishlatiladi:
- @ prefiksi obyekt nusxasi o‘zgaruvchisini bildiradi (quyiga qarang).
- @@ prefiksi sinf o‘zgaruvchisini bildiradi (quyiga qarang).
- $ prefiksi global o‘zgaruvchi yoki konstantani bildiradi. U oldindan belgilangan tizim o‘zgaruvchilarining nomlarida ham ishlatiladi.
- Prefiks : belgisi simvolni (Symbol sinfining nusxasini) bildiradi (quyiga qarang).
Metod nomlarida ularning vazifasini bildiruvchi suffikslar ishlatiladi:
- Suffiks ! belgisi obyektni o‘zgartiruvchi sinf metodini bildiradi, ya’ni chaqirilganda tegishli obyektni o‘zgartiradigan metodni.
- Suffiks ? belgisi predikatni, ya’ni mantiqiy qiymat qaytaruvchi sinf metodini bildiradi.
Asosiy ma’lumot tiplari
Ruby «hamma narsa — obyekt» g‘oyasini amalga oshiradi: har qanday ma’lumot birligi — muayyan sinf nusxasi bo‘lgan obyekt, unga obyektlar bilan ishlashga mo‘ljallangan barcha sintaktik vositalarni qo‘llash mumkin. Shu ma’noda tilda ichki primitiv ma’lumot tiplari yo‘q. Interpretator va tizim kutubxonasi taqdim etadigan, ko‘p ishlatiladigan hamda foydalanish uchun sinf nomini alohida ko‘rsatish talab etilmaydigan tiplarni shartli ravishda primitiv deb hisoblash mumkin.
- Butun sonlar.
- Ular
FixnumvaBignumtiplari bilan ifodalanadi. Birinchi tip moduli 230 dan oshmaydigan sonlar, ikkinchisi esa 230 dan katta sonlar uchun ishlatiladi. Arifmetik amallarda bu sonli tiplar to‘liq mos keladi, birgalikda erkin qo‘llanadi va ular orasida avtomatik, foydalanuvchi uchun sezilmaydigan aylantirish amalga oshiriladi.Fixnumtipi cheklangan bit kengligiga ega va protsessorning standart arifmetik buyruqlaridan foydalanadi;Bignumtipining bit kengligi esa faqat mavjud tezkor xotira hajmi bilan cheklanadi va amallari cheksiz aniqlikdagi hisoblash algoritmlariga asoslanadi. Bu istalgan miqdordagi raqamlar bilan aniq hisoblash imkonini beradi. Masalan, aksariyat dasturlash tillarida argumenti yuzga yaqin bo‘lgan faktorialni aniq hisoblaydigan dastur yozish ancha murakkab. Rubyda esa bu juda oson, chunki katta sonlar bilan ishlash muammolarini interpretatorning o‘zi hal qiladi.
def fact (n)
result = 1
for i in 1..n do
result *= i
end
result
end
puts fact(100)
=begin
Выведет:
93326215443944152681699238856266700490715968264381621468592963895217599993229915608941463976156518286253697920827223758251185210916864000000000000000000000000
=end
- O‘nlik son yozuvi («plyus» va «minus» ishoralaridan tashqari) 1 dan 9 gacha bo‘lgan raqamdan boshlanishi kerak. Nol bilan boshlangan butun son sakkizlik sanoq tizimidagi son deb hisoblanadi. «0x» prefiksli butun son — o‘n oltilik, «0b» prefiksli son esa ikkilik sanoq tizimiga tegishli.
- Boshqa sonli tiplar.
- Tip
Floattipi cheklangan bit soni bilan ifodalangan suzuvchi nuqtali sonlarni bildiradi. Bunday sonlar odatiy yoki eksponensial shaklda yoziladi. mathn tizim kutubxonasiRational(ratsional son) vaComplex(kompleks son) tiplarini ham taqdim etadi. Ular mos ravishda maxraj birlikka teng bo‘lganda butun songa, mavhum qismi nol bo‘lganda esa suzuvchi nuqtali songa avtomatik o‘tkaziladi. - Satrlar.
- Satr — UTF-8 kodlashidagi belgilarni ifodalovchi, o‘zgartirilishi mumkin bo‘lgan baytlar massivi. U tarkibni tahlil qilish, o‘zgartirish, aylantirish va qidirish uchun ko‘plab metodlarga ega String sinfi orqali amalga oshirilgan.
- Satr literallari apostroflar, qo‘shtirnoqlar yoki %q[…] yoxud %Q[…] konstruksiyasi bilan chegaralanadi.
Qaysi cheklagich ishlatilgani satr ichidagi maxsus belgilarga ta’sir qiladi:
- Agar satr apostrof bilan chegaralansa, unda faqat «\\» va «\’» maxsus ketma-ketliklari taniladi; ular tegishlicha teskari qiya chiziq va apostrofni bildiradi.
- Agar satr qo‘shtirnoq bilan chegaralansa, unda «\t» (tabulyatsiya), «\n» (yangi qator), «\010» (sakkizlik kodlashdagi istalgan belgi) va boshqa boshqaruv belgilari ham taniladi.
- Cheklagichlar
%q[…]yoki%Q[…](yumaloq, kvadrat, jingalak va burchakli qavslardan foydalanish mumkin) satrlarni apostrof va qo‘shtirnoqlarni ekranlashsiz yozishga imkon beradi.%q[…]shakli boshqaruv ketma-ketliklarini bevosita chiqarishga ham imkon beradi:
# Будет выведено три одинаковых строки: puts %q[Строка с табуляцией "\t" и символом переноса '\n'] puts "Строка с табуляцией \"\\t\" и символом переноса '\\n'" puts 'Строка с табуляцией "\t" и символом переноса \'\n\''
- Ko‘p qatorli matnni chiqarish uchun satrlarni ifodalashning yana bir shakli mavjud:
puts <<EOF В этом тексте всё, включая переводы строк, кавычки и отступы, будет выведено "как есть". EOF
- «EOF» o‘rniga istalgan so‘z yoki son ishlatilishi mumkin. Muhimi, yakunlovchi belgi qator boshidan yozilishi va undan keyin darhol yangi qator belgisi kelishidir. Ko‘p qatorli matnlarda maxsus belgilarni chiqarish qo‘shtirnoq bilan chegaralangan satrlardagidek ishlaydi.
- Ruby satrlardan bo‘lak ajratish, uzunligini cheklash, birlashtirish, o‘rtasiga qo‘shish, qism-satr yoki muntazam ifoda bo‘yicha qidirish kabi ko‘plab amallarni qo‘llab-quvvatlaydi. Qulay xususiyatlaridan biri — qo‘shtirnoqli satr ichiga hisoblanadigan ifodalarni joylash imkonidir: satrda
#{ }konstruksiyasi uchrasa, jingalak qavslar ichidagi ifoda interpretator tomonidan hisoblanadi, satrga aylantiriladi va hosil qilinayotgan satrning shu joyiga qo‘yiladi. for i in (1..7).reverse_each do puts "Осталось #{i} секунд#{case i when 2..4 then "ы" when 1 then "а" else "" end }..." sleep(1) end puts "Готово!" =begin Выведет: Осталось 7 секунд... Осталось 6 секунд... Осталось 5 секунд... Осталось 4 секунды... Осталось 3 секунды... Осталось 2 секунды... Осталось 1 секунда... Готово! =end
- Muhim jihat: bunday joylashtirishda jingalak qavslar ichidagi barcha matn odatiy Ruby kodi hisoblanadi; xususan, qo‘shtirnoqlarni ekranlash talab etilmaydi.
- Simvollar.
- Simvol — o‘zgarmas satr. Simvol literallari «
:» (ikki nuqta) prefiksi bilan yoziladi. sym = :monday # :monday — это символ puts sym # ==> monday puts :sunday # ==> sunday und = :"Unknown\tday of week" # Символ в кавычках может содержать пробелы и спецсимволы # для символов работает получение срезов puts und[8,6] # ==> day of und[7] = ' ' # ОШИБКА! Символы неизменяемы.
- Diapazonlar.
- Diapazon — Range sinfining nusxasi bo‘lib, boshlang‘ich qiymatdan oxirgi qiymatgacha bo‘lgan butun sonlarning uzluksiz ketma-ketligini ifodalaydi. U ikki yoki uch nuqta bilan ajratilgan ikki butun son orqali beriladi.
d1 = 1..10 # Две точки - от 1 до 10 включительно. d2 = 1...10 # Три точки - от 1 до 9. Верхняя граница в такой диапазон не входит!
Rubyda diapazonlardan ma’lumot tanlash va sikllarni tashkil etishda keng foydalaniladi.
- Protseduraviy obyektlar.
Ta’riflash va boshlang‘ich qiymat berish
Dastur tuzilishi
Ruby dasturi ko‘rsatmalar — buyruqlar va ta’riflar ketma-ketligini o‘z ichiga olgan matnli fayldir. Dastur ishga tushirilganda interpretator faylni ketma-ket o‘qib, ko‘rsatmalarni bajaradi. Rubyda asosiy dastur tanasini alohida dasturiy modul (masalan, C tilidagi main() funksiyasi) shaklida tuzish shart emas: uning buyruqlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri dastur fayliga yoziladi. Fayl interpretator tomonidan ketma-ket ko‘rib chiqilgani sababli barcha funksiyalar, metodlar va ta’riflar dastur matnida ilk ishlatilishidan oldin joylashishi kerak.
Dastur bir nechta faylga bo‘linishi mumkin. Bu holda asosiy fayl boshqa fayllarni quyidagi ko‘rsatmalar yordamida yuklaydi — require yoki require_relative:
require 'module1' # загрузка программного файла с именем 'module1.rb' либо библиотеки с именем 'module1'
require 'pkgs/package2' # загрузка программного файла 'package2' из подкаталога pkgs
Bu ko‘rsatma berilgan nom va «.rb» kengaytmali faylni qidirib, yuklaydi. Agar shunday manba kod fayli topilmasa, interpretator ayni nomdagi dinamik kutubxonani yuklashga urinadi (kengaytma operatsion tizimga bog‘liq). Fayllarni qidirish yo‘llari yuklash ko‘rsatmasiga qarab aniqlanadi: require muhit sozlamalari va interpretatorni ishga tushirish parametrlarida ko‘rsatilgan kataloglardan foydalanadi, require_relative esa joriy faylga nisbatan berilgan yo‘ldagi faylni yuklaydi (ya’ni yuqoridagi misolda yuklash ko‘rsatmalari joylashgan fayl /home/programmer/work/ruby/testproject katalogida bo‘lsa, package2.rb fayli /home/programmer/work/ruby/testproject/pkgs manzilidan yuklanadi). Yuklanayotganda dastur moduli interpretator tomonidan qayta ishlanadi, ya’ni uning barcha ko‘rsatmalari bajariladi. Modul bir nechta faylda chaqirilsa ham, faqat bir marta yuklanadi. Rubyda manba kod fayli yoki kutubxonani yuklaydigan load metodi ham bor. U imkoniyatlari bilan bir oz farq qiladi va odatda C tilida yozilgan binar modullarni yuklash uchun ishlatiladi.
Boshqaruv konstruksiyalari
Rubyda boshqaruv konstruksiyalari ko‘p; ularning ayrim variantlari boshqa tillarda kam uchraydi.
Shart operatori if odatiy ko‘rinishga ega:
if x > 0 then
puts "x - положительное число"
elsif x < 0 then
puts "x - отрицательное число"
else
puts "x - нуль"
end
elsif tarmoqlari istalgancha bo‘lishi mumkin, then kalit so‘zidan foydalanish ixtiyoriy, elsif va else tarmoqlari esa bo‘lmasligi ham mumkin. Shart operatorining ushbu «klassik» ko‘rinishidan tashqari, til boshqa variantlarni ham qo‘llab-quvvatlaydi:
# Условие "если-не"
unless x > 3 then
puts x.to_s # выведет значение x, если оно НЕ больше трёх.
else
puts "очень много, не сосчитать"
end
Shart operatorining qisqa shakllaridan ko‘rsatmalar modifikatori sifatida foydalanish mumkin. Ular ko‘rsatmadan keyin yoziladi va shu ko‘rsatma bajarilishi sharti sifatida talqin qilinadi. Modifikatorlarda else tarmog‘i bo‘lishi mumkin emas.
puts "x меньше нуля!" if x < 0 # Печать произойдёт только при отрицательном x
puts "x положительно!" unless x <= 0 # Строка будет выведена, если x БОЛЬШЕ нуля
Shart operatoridan ifoda sifatida foydalanish mumkin. Uning qiymati shartga ko‘ra tanlangan tarmoq qiymati bo‘ladi. Bunday holatda then kalit so‘zi majburiy. Ruby C tilidagi uch operandli shart operatoridan ham foydalanadi — ?:.
# Аргумент метода puts выбирается условным выражением.
puts ( if x == 0 then "нуль" else "не нуль" end )
# Аналог предыдущей инструкции, записанный с помощью трёхместного условного оператора.
puts (x == 0)? "нуль" : "не нуль"
Ko‘p variantli tanlash operatori case-when bir nechta muqobildan tanlashni ta’minlaydi. Har bir muqobil alohida qiymat, qiymatlar to‘plami yoki diapazon bilan berilishi mumkin:
case month
when 1,2,12 then puts "зима" # выбор из списка вариантов
when 3..5 then puts "весна" # выбор из диапазона вариантов
when 6..8 then puts "лето" # можно заменять then на двоеточие
when 9..11 # можно опускать then, если есть перевод строки
puts "осень"
else puts "так не бывает!!!"
end
case operatoridagi muqobillar ketma-ket tekshiriladi. Shart qiymatlar ro‘yxati yoki diapazonga mos kelgan birinchi tarmoq tanlanadi. Hech bir when tarmog‘i tanlanmasa, mavjud bo‘lsa, else tarmog‘i bajariladi.
Rubyda sikl konstruksiyalarining yetti turi bor. Misolda list massivi bo‘ylab yurish va barcha qiymatlarini ekranga chiqarish uchun sikl variantlari ko‘rsatilgan.
# Цикл while ("пока") с предусловием
i=0
while i < list.size do
print "#{ list [i]} "
i += 1
end
# Цикл until ("пока не") с предусловием
i=0
until i == list.size do
print "#{list[i]} "
i += 1
end
# Цикл while с проверкой в конце
i = 0
begin
print "#{list [i]} "
i += 1
end while i < list.size
# Цикл until с проверкой в конце
i = 0
begin
print "#{list[i]} "
i += 1
end until i == list.size
# Цикл for со счётчиком (i обходит заданный диапазон)
for i in 0 .. list.size-1 do
print "#{list[i]} "
end
# Цикл for по коллекции
for х in list do # x принимает значения элементов list
print "#{х} "
end
# Бесконечный цикл loop
i = 0
n = list.size-1
loop do
print "#{list[i]} "
i += 1
break if i > n # Выход при условии
end
# Цикл loop
i = 0
n = list. size-1
loop do
print "#{list[i]} "
i += 1
break unless i <= n # Выход при нарушении условия
end
Konteynerlar
Ruby dinamik, turli tipdagi elementlardan iborat massivlarni qo‘llab-quvvatlaydi. Ular hajmini avtomatik o‘zgartiradi va istalgan tipdagi elementlarni saqlaydi. Massiv saqlanayotgan ma’lumotlar bilan ishlash uchun kuchli vositalarni taqdim etuvchi Array sinfining nusxasidir.
# Массив можно инициализировать списком значений в квадратных скобках.
a = [1, 'hi', 3.14, 1, 2, [4, 5] * 3]
a[2] # Обращение по индексу
# «разворачиваем» все внутренние массивы, удаляем одинаковые элементы
a.flatten.uniq # => [1, 'hi', 3.14, 2, 4, 5]
# поиск элемента по значению
a.index(6) # неудача: возвращается значение nil
a.index(4) # => 5
# почти для всех функций предоставляется
# аналог с тем же названием, но заканчивающийся на «!»,
# который модифицирует сам контейнер
a.flatten! # => [1, "hi", 3.14, 1, 2, 4, 5, 4, 5, 4, 5]
Konteyner tiplari uchun iteratorlar taqdim etilgan bo‘lib, ular elementlar bo‘ylab yurishga imkon beradi.
# Итератор 'each' - по элементам коллекции
list.each do |x|
print "#{х} "
end
# Итератор 'times' - по количеству элементов коллекции
n = list.size
n.times do |i|
print "#{list[i]} "
end
# Итератор 'upto' - от исходного числа до максимального
n = list.size-1
O.upto(n) do |i|
print "#{list[i]} "
end
# Итератор 'each_index'
list.each_index do |x|
print "#{list[x]} "
end
Rubyda obyektga yo‘naltirilgan dasturlash
Sinflar
Barcha sinflar oldindan belgilangan Object sinfining avlodlaridir. Sinf metodlari uning o‘z ta’rifida yoziladi. Sinf ta’rifida uchraydigan @@ prefiksli o‘zgaruvchilar sinf o‘zgaruvchilari (C++ tilidagi statik sinf a’zolariga o‘xshash), @ prefiksli o‘zgaruvchilar esa obyekt nusxasi o‘zgaruvchilari (sinf maydonlari) hisoblanadi.
class Person < Object # класс Person наследуется от Object
include Comparable # подмешивание методов экземпляра из модуля Comparable
@variable # переменная экземпляра
@@count_obj = 0 # переменная класса для подсчёта числа созданных объектов
#
def initialize(name, age) # конструктор (name, age - параметры метода)
@name, @age = name, age # создаём объекты
@@count_obj += 1 # увеличиваем счётчик на 1
end
def <=>(person) # переопределение оператора <=>
@age <=> person.age # из метода возвращается последнее вычисленное выражение
end
def to_s # для форматированного вывода информации puts
"#{@name} (#{@age})" # конструкция #{x} в 2-х кавычках замещается в строке текстовым значением x
end
def inspect # метод используется интерпретатором для диагностического вывода
"<#{@@count_obj}:#{to_s}>"
end
attr_reader :name, :age # создание методов доступа на чтение для полей
end
# Создание массива экземпляров класса Person
group = [ Person.new("John", 20),
Person.new("Markus", 63),
Person.new("Ash", 16) ]
# для вывода автоматически вызывается метод inspect
# => [<3:John (20)>, <3:Markus (63)>, <3:Ash (16)>]
# сортировка и "переворачивание" массива стандартными методами
# работает благодаря переопределению оператора <=>
puts group.sort.reverse # Печатает:
# Markus (63)
# John (20)
# Ash (16)
# метод between добавлен неявно при подключении Comparable
group[0].between?(group[2], group[1]) # => true
Rubyda bitta sinfni manba kodning bir nechta faylida e’lon qilish mumkin. Bu, masalan, mavjud sinfga yangi metodlar qo‘shish imkonini beradi.
Miksinlar
Ruby faqat bir martalik vorislikni qo‘llab-quvvatlaydi. Bundan tashqari, miksin (mixin) mexanizmi va modullarni e’lon qilish imkoniyati mavjud; ular ko‘p martalik vorislikning ko‘pgina imkoniyatlarini amalga oshirishga yordam beradi.
Misollar
Rubyda keng tarqalgan dasturlash tillarida kam uchraydigan yoki umuman uchramaydigan ko‘plab o‘ziga xos yechimlar bor. Metodlarni nafaqat istalgan sinfga, balki istalgan obyektga ham qo‘shish mumkin. Masalan, ma’lum bir satrga xohlagan metodni qo‘sha olasiz.
# всё от символа # и до конца строки - комментарий
# = является оператором присваивания,
# символы в «"» - строка, которой можно манипулировать средствами языка
str = "Привет" # здесь создаётся переменная str, типа String
# def - ключевое слово для объявления функции
def str.bye # str. указывает, кому принадлежит метод (по умолчанию Object)
# bye - имя метода, за ним может следовать необязательный, заключённый в
# круглые скобки список параметров функции
"Пока!" # из метода возвращается последнее вычисленное значение (здесь - строка)
end # ключевым словом end заканчиваются практически все инструкции Ruby
# puts - метод,
# str.bye - обращение к методу bye объекта str
# значение, полученное из метода bye, передаётся методу puts,
# который выводит на экран информацию
puts str.bye #=> Пока!
Bu misol, shuningdek, Rubyda singleton tushunchasidan qanday foydalanishni ko‘rsatadi.
Bu misolda singleton bo‘lgan obyekt — str.
Protseduraviy obyektlar va iteratorlar
Tilda 2 ta ekvivalent usulda yoziladigan kod bloklari:
{ puts "Hello, World!" }
do puts "Hello, World!" end
Korutinalar ko‘pgina ichki metodlar bilan birga ishlatiladi:
File.open('file.txt', 'w') {|file| # открытие файла «file.txt» для записи («w» - write)
file.puts 'Wrote some text.'
} # Конструкция устраняет неопределённость с закрытием файла: закрывается здесь при любом исходе
Keyingi misolda korutinalar va iteratorlardan massivlar bilan ishlashda foydalanish ko‘rsatilgan. Bu Rubyda ancha murakkab amallarni ham qisqa yozish mumkinligini namoyish etadi (0 dan 10 gacha sonlar kvadratlari ketma-ketligidan tasodifiy tanlab, ularni indekslari bilan birga chiqarish):
# Для работы требуется Ruby 1.9
(0..10).collect{ |v| v ** 2 }.select{ rand(2).zero? }.map.with_index { |*v| v }
Istisnolar
Istisnolar quyidagi konstruksiya yordamida yuzaga keltiriladi: raise (yoki fail); qo‘shimcha tarzda xabar, istisno turi va quyidagi ma’lumotlarni berish mumkin — chaqiruvlar steki:
raise ArgumentError, "Неверный аргумент", caller # caller - метод, возвращающий текущий стек выполнения
Istisnolarni qayta ishlash uchun rescue ishlatiladi. Istisnoning turini (sukut bo‘yicha barcha turlarni) va olinadigan ma’lumotlarni belgilash mumkin. Bundan tashqari, else (istisno yuz bermaganida bajariladi) va ensure (har qanday holatda bajariladi) bloklarini qo‘shish mumkin.
begin
# ...
rescue RuntimeError => e
# обрабатываем конкретный тип ошибок
puts e # напечатаем сообщение об ошибке
rescue
# можно писать rescue => e, чтобы получить объект исключения
# обрабатываем все исключения
else
# сработает, если исключений не было
ensure
# сработает в любом случае
end
Amalga oshirilishi
Rubyning bir nechta amalga oshirilishi mavjud: rasmiy interpretator, u C tilida yozilgan, JRuby — quyidagi platforma uchun amalga oshirilgan versiya: Java, boshqa platforma uchun interpretator — .NET IronRuby, Rubinius — asosan Rubyda yozilgan, Smalltalk-80 VM g‘oyalariga asoslangan; MagLev — Gemstone kompaniyasining Smalltalkka asoslangan boshqa ishlanmasi; Blue Ruby — quyidagi virtual mashina uchun Ruby amalga oshirilishi: ABAP, MacRuby — quyidagi operatsion tizim uchun amalga oshirilgan versiya: Mac OS; unda operatsion tizimning barcha imkoniyatlari bilan uyg‘unlikka alohida e’tibor berilgan; mruby — boshqa dasturlar ichiga joylashtirishga mo‘ljallangan versiya.
Rasmiy interpretator ko‘plab platformalarga moslashtirilgan, shu jumladan Unix, Microsoft Windows (xususan, Windows CE), DOS, Mac OS X, OS/2, Amiga, BeOS, Syllable, Acorn RISC OS va boshqa tizimlarga ko‘chirilgan. Windows uchun RubyInstaller nomli maxsus o‘rnatish dasturi mavjud. Shuningdek, Cygwin orqali ishga tushirish quyidagi tizim bilan yaxshiroq moslikni ta’minlaydi: Unix.
Interaktiv Ruby
Rasmiy Ruby interpretatori tarkibida Ruby buyruqlar qobig‘i (Interactive Ruby Shell) mavjud. Uni quyidagi buyruq bilan ishga tushirish mumkin: irb (terminal oynasida, ya’ni buyruqlar qatori interfeysida); u dastur kodini juda tez sinash imkonini beradi (qatorlab):
$ irb
irb(main):001:0> "Hello, World"
=> "Hello, World"
irb(main):002:0> 2 ** 256 # ** - оператор возведения в степень
=> 115792089237316195423570985008687907853269984665640564039457584007913129639936
Quyidagi irb har bir qator natijasini => belgilaridan so‘ng chiqaradi. Yuqoridagi misollarda tushunarli bo‘lishi uchun dastur natijalari => belgisidan keyingi izohlarda ko‘rsatilgan.
Interaktiv irb ni quyidagi muhitda ham ishga tushirish mumkin: brauzer.
Windows uchun One-Click Installer distributivining 1.8.2-15 versiyasidan boshlab fxri utilitasi taqdim etiladi. U ma’lumotnoma tizimini (ri) va interaktiv interpretatorni ham o‘z ichiga oladi (irb).
Integratsiyalashgan ishlab chiqish muhitlarining qo‘llab-quvvatlanishi
Asosiy tahrirlash imkoniyatlari ko‘plab muharrirlarga (Emacs, Bred, vim, jEdit, nano, SciTE, Kate va boshqalarga) qo‘shilgan; bu yerda faqat IDE keng imkoniyatlarga ega muhitlar keltirilgan.
| Nomi | Litsenziya | Platformalar | Havola |
|---|---|---|---|
| ActiveState Komodo IDE | Proprietar | Linux, Mac OS X, Solaris, Windows | |
| Arachno Ruby IDE | Proprietar | Win 2000/XP, Linux | Arxiv nusxasi, 25-dekabr 2019-yilda Wayback Machine |
| Aptana (RadRails + RDT) | GPL, APL + CPL | Java | |
| EasyEclipse for Ruby and Rails | Win 2000/XP, Linux, Mac OS X | ||
| Eclipse + RDT | EPL + CPL | Java | |
| Embarcadero TurboRuby | Proprietar | Windows, OS X, Linux | |
| FreeRIDE | Ruby License | Windows, OS X, POSIX | |
| IntelliJ IDEA + Ruby plugin | Proprietar (IDEA), Apache 2.0 (pluginning o‘zida) | Java, JRuby | Ruby plugin |
| KDevelop | GNU GPL | Linux | |
| Komodo Edit | Proprietar | Windows, Mac, Linux | |
| Mondrian Ruby IDE ishlab chiqish to‘xtatilgan, eski versiyasi mavjud | MIT | Ruby (+ FOX toolkit) | |
| NetBeans IDE (6.9.1 va undan oldingi versiyalar) | CDDL | Java | Arxiv nusxasi, 1-avgust 2008-yilda Wayback Machine |
| RDE | Ruby License | Windows | (ishlamaydigan havola) |
| Ruby in steel | Proprietar | Visual Studio 2005 | |
| RubyMine | Proprietar (IDEA) | Java | |
| Visual Studio (amalga oshirilishi IronRuby) | Proprietar | Windows | |
| Xcode 3.1 | Proprietar | Mac OS X 10.5 |
Kutubxonalar
Standart kutubxona
Tilga o‘rnatilgan kuchli imkoniyatlardan tashqari, Ruby katta standart kutubxona bilan taqdim etiladi. Avvalo, bu turli tarmoq protokollari bilan server va mijoz tomonida ishlash uchun kutubxonalar, ma’lumotlarni turli shakllarda ifodalash vositalari (XML, XSLT, YAML, PDF, RSS, CSV, WSDL)dir. Tildagi ichki disk raskadrovka vositalaridan tashqari, Rubyga modul testlari, hodisalarni jurnalga yozish va profil yaratish kutubxonalari ham qo‘shilgan. Shuningdek, arxivlar, sanalar, kodlash tizimlari, matritsalar bilan ishlash, tizimni boshqarish, taqsimlangan hisoblash va ko‘p oqimlilikni qo‘llab-quvvatlash uchun kutubxonalar ham mavjud.
| Nomi | Tavsifi | Versiya |
|---|---|---|
| Ruby sinflari iyerarxiyasining eng yuqori pog‘onasi. | 1.0 | |
| Istalgan obyektlarni saqlash uchun 0 dan indekslanuvchi dinamik massiv. | 1.0 | |
| Obyektlar muayyan kod qismi bajarilishining kontekstini (o‘zgaruvchilar va metodlarning qiymatlari va hokazo) saqlaydi. Keyinchalik shu kontekstda hisoblashlar bajarish uchun ishlatilishi mumkin. | 1.2 | |
| Obyekt qaytish manzilini va bajarilish kontekstini saqlaydi; bu dasturning istalgan joyidan obyekt yaratilgan nuqtaga qaytish (lokal bo‘lmagan o‘tish) imkonini beradi. | 1.4 | |
| ko‘rsatkichining C tilidagi o‘rami bo‘lib, asosan kengaytmalar yozishda ishlatiladi. | 1.0 | |
| Fayl tizimidagi kataloglarni ifodalaydi. Kataloglar va ularning atributlarini ko‘rish imkonini beradi. | 1.0 | |
| Barcha istisnolar uchun asosiy sinf (30 dan ortiq istisno iyerarxiyasining cho‘qqisi). | 1.0 | |
false global o‘zgaruvchisi bu sinfning yagona nusxasi bo‘lib, mantiqiy ifodalarda yolg‘on qiymatini bildiradi. |
1.0 | |
| Kalit–qiymat juftliklari to‘plami; elementlarni ko‘rish tartibi ularni kiritish tartibiga bog‘liq emas. | 1.0 | |
| Kiritish-chiqarishning asosiy imkoniyatlari. | 1.0 | |
| Fayllarga murojaat qilish uchun sinf. | 1.0 | |
|
Muntazam ifodani qo‘llash natijasi. Odatda bevosita emas, maxsus $&, $', $`, $1, $2 va boshqa o‘zgaruvchilar orqali ishlatiladi. |
1.0 |
| Muayyan obyektga bog‘langan (sinfga emas) metod. Bu metodni obyektning o‘zi bo‘lmagan holda chaqirish uchun ishlatilishi mumkin. | 1.2 | |
| Modullar sinfi. | 1.0 | |
| Sinflar sinfi; Rubyda sinflar obyekt hisoblanadi, Class esa ana shu obyektlarning sinfi (metasinf)dir. | 1.0 | |
Sinfning yagona nusxasi nil o‘zgaruvchisidir. Dasturlarda faqat nil va false yolg‘on qiymatini bildiradi. Qolgan barcha obyektlar rost hisoblanadi. |
1.0 | |
| Sonlarning abstrakt sinfi. | 1.0 | |
| Butun sonlarning abstrakt sinfi. Bitli amallar uchun cheksiz bitlar satri sifatida talqin qilinishi mumkin. | 1.0 | |
Hajmi faqat xotira bilan chegaralangan butun sonlar. Qiymat sig‘sa, avtomatik ravishda Fixnum tipiga o‘tkaziladi va aksincha. (2.4 versiyasigacha) |
1.0 | |
Mashina so‘ziga sig‘adigan butun sonlar (aksariyat kompyuterlarda 32 bit). Amal natijasi chegaradan oshsa, avtomatik ravishda Bignum tipiga o‘tkaziladi. (2.4 versiyasigacha) |
1.0 | |
| Suzuvchi nuqtali sonlar. | 1.0 | |
| Kod bloki va unga bog‘langan kontekst (qamrovli funksiya (closure)); u boshqa kontekstlarda qayta-qayta bajarilishi mumkin. | 1.0 | |
| Oraliq: boshlang‘ich va oxirgi elementlar bilan belgilangan qiymatlar to‘plami. | 1.0 | |
| Muntazam ifoda. | 1.0 | |
| Istalgan uzunlikdagi baytlar satri. | 1.0 | |
| Sinf kodini bevosita yozmasdan atributlarni birlashtirishning sodda usulini taqdim etadi; bir nechta o‘zgaruvchi va ularga murojaat metodlarini o‘z ichiga olgan maxsus sinflarni yaratadi. | 1.0 | |
Nomni ifodalaydi va :name sintaksisi ishlatilganda yaratiladi. Dasturda shu nom bilan yaratilgan barcha obyektlar bitta obyektga havolalardir. |
1.6 | |
| Oqim haqidagi ma’lumotni, jumladan asosiy Ruby skript oqimini o‘zida saqlaydi. | 1.0 | |
Oqimlar guruhini boshqarish imkonini beradi. Oqim faqat bitta ThreadGroup guruhga tegishli bo‘lishi mumkin. Uni yangi guruhga qo‘shish oldingi guruhidan chiqarib yuboradi. |
1.6 | |
| Sana va vaqt. | 1.0 | |
true global o‘zgaruvchisi bu sinfning yagona nusxasi bo‘lib, mantiqiy ifodalarda rost qiymatini bildiradi. |
1.0 | |
Muayyan obyektga bog‘lanmagan metod. Uni obyektga bog‘lab, Method. |
1.6 |
Kengaytmalar
Ruby tilida C tilida yozilgan kutubxonalar orqali tilni kengaytirishning sodda va qulay mexanizmi mavjud; u qo‘shimcha kutubxonalarni osongina ishlab chiqish imkonini beradi.
Turli ma’lumotlar bazalariga bir xilda murojaat qilish uchun Ruby DBI kutubxonasi ishlab chiqilgan (SQLite, Oracle Database, ODBC, MySQL, DB2, MS SQL, InterBase, ADO va boshqalarni qo‘llab-quvvatlaydi). Shuningdek, muayyan bazalarga xos amallarni bajaruvchi kutubxonalar mavjud. ORM ni amalga oshirish uchun ActiveRecord, Mongoid, DataMapper yoki Sequel kabi bir nechta kutubxonalar mavjud.
Grafik kutubxonalar qatoriga FxRuby (grafik kutubxona uchun interfeys: FOX), wxRuby ishlab chiquvchi grafik to‘plami (krossplatformali wxWidgets bilan C++ tilida ishlash uchun interfeys), QtRuby/Korundum (mos ravishda Qt va KDE ga bog‘lovchi vositalar), shuningdek, Tk va Gtk bilan ishlash grafik kutubxonalari kiradi. Bundan tashqari, OpenGL bilan ishlash uchun yana bir kutubxona mavjud; u quyidagi yo‘nalishda dasturlash imkonini beradi: uch o‘lchamli grafika.
Win32utils — quyidagi platformaning maxsus imkoniyatlariga murojaat qilish vositasi: Win32 API.
Rmagick — 90 dan ortiq tasvir formatini qo‘llab-quvvatlaydigan kutubxona (asosiy texnologiyalari: ImageMagick va GraphicsMagick).
Ruport (Ruby reports) kutubxonasi ma’lumotlar bazalari yoki bevosita matnli fayllardagi ma’lumotlar asosida hisobotlar va diagrammalarni oson yaratishga mo‘ljallangan. Bunday fayl formati — CSV. Natijalarni PDF, HTML, CSV va TXT formatlarida saqlash mumkin.
RuTils — Rubyda ruscha matnni qayta ishlash vositasi. Sonlarni so‘z bilan ifodalash va son bilan kelgan so‘zning kerakli shaklini tanlash imkonini beradi. Masalan, 231.propisju(2) => «двести тридцать одна» yoki 341.propisju_items(1, «чемодан», «чемодана», «чемоданов») => «триста сорок один чемодан». Shuningdek, transliteratsiya va sanalar bilan ishlash imkonini beradi.
Ruby kutubxonalari va dasturlarini mustaqil paketlar ko‘rinishida boshqarish uchun RubyGems (ingl. gems, gem — qimmatbaho tosh) paket boshqaruv tizimi mavjud.
Ruby dasturlari uchun jahon miqyosidagi repozitoriy sifatida RAA (Ruby Application Archive) faoliyat yuritadi. Mazkur repozitoriy sentabr 2007-yil holatiga ko‘ra, bir yarim mingdan ortiq loyihani o‘z ichiga olgan. Rubyda yozilgan ko‘plab dasturiy mahsulotlar xosting uchun maxsus yaratilgan RubyForge loyihasidan foydalangan. 15-may 2014-yilda RubyForge yopilgan, biroq dasturlar arxivi yuklab olish uchun ochiq qoldirilgan.

Kengaytmalarning ko‘pchiligi erkin litsenziyalar (LGPL, Ruby litsenziyasi) asosida tarqatiladi va deyarli cheklovsiz istalgan loyihada ishlatilishi mumkin.
Hujjatlashtirish
RDoc tizimi avtomatik tarzda hujjatlarni manba kodlardan va Ruby dasturlaridan ajratib olish hamda ularga ishlov berish uchun mo‘ljallangan. Bu Rubyda yozilgan dasturiy ta’minot hujjatlarini tayyorlashning amaldagi standarti hisoblanadi.
Ruby hujjatlariga Unix buyruqlar qatoridan murojaat qilish uchun ri dasturi yaratilgan.
Uning yordamida Ruby modullari, sinflari va metodlari haqida ma’lumot olish mumkin.
Tanqid
Rubyda ko‘p tanqid qilinadigan jihatlardan biri unumdorlikdir. Ilk versiyalardagi asl interpretator sinovlarda o‘sha davrda faol ishlatilgan interpretatsiyalanuvchi tillar (PHP, JavaScript, Python) interpretatorlaridan uch-besh baravar sekinroq ishlagan. Hozir bu e’tiroz asosan dolzarbligini yo‘qotgan: zamonaviy interpretatorlar (asl va muqobillari) unumdorligi o‘xshash maqsadga ega interpretatsiyalanuvchi tillar bilan taxminan bir darajada (aniq baholar testga qarab farqlanadi). Odatdagi vazifalarda interpretator «tor joyga» aylanmasligi uchun bu ko‘rsatkich umuman yetarli. 2.6 versiyasida JIT-kompilyatsiya joriy etilishi interpretatorlar unumdorligini oshirishga doir umumiy tendensiyaga mos keladi.
Ruby obyekt kodiga kompilyatsiya qilinadigan, statik tiplashga ega imperativ tillardan, jumladan C, Paskal yoki Go tillaridan ancha sekinroq ishlaydi. Biroq bu kamchilik dinamik tillarning aksariyatiga xos. Dasturning ayrim qismlarida unumdorlik hal qiluvchi ahamiyat kasb etsa, kerakli tezlikka erishishning yagona yo‘li shu qismlarni tezroq tillarda qayta yozishdir (odatda C tilida).
Tanqidchilar Ruby amalga oshirishlaridagi kamchiliklar hamda til va uning ekotizimini rivojlantirish jarayonidagi muammolarni ham ko‘rsatadilar.
- Interpretatorning katta hajmi va raqobatchi tillarga nisbatan ko‘proq tezkor xotira talab qilishi ko‘p jihatdan tilning dinamik tabiati va murakkabligi bilan bog‘liq. Bu Rubyni ilovalar ichiga joylashtirishni hamda quvvati past, jumladan mobil platformalarda qo‘llashni qiyinlashtiradi.
- Ruby rasmiy ravishda ko‘p platformali bo‘lsa-da, asl amalga oshirishini boshqa platformalarga ko‘chirishda muammolar mavjud. Biroq bu muammolarning ko‘p qismi interpretator yoki tizim kutubxonalarining o‘zi bilan emas, mustaqil ishlab chiquvchilar yaratgan kutubxonalarning, ayniqsa tashqi C kodidan foydalanadiganlarining boshqa platformalarga mos kelmasligi bilan bog‘liq.
- Til sintaksisi ko‘p oqimlilikni qo‘llab-quvvatlasa-da, interpretator oqimlar xavfsizligini ta’minlash uchun amalda GIL (Global Interpreter Lock) mexanizmidan foydalanadi. Shu sababli protsessorning bo‘sh yadrolari mavjud bo‘lsa ham, bitta interpretator jarayonida bir vaqtning o‘zida bittadan ortiq Ruby kodi oqimini bajarib bo‘lmaydi. Til yaratilgan paytda bu cheklov ahamiyatsiz edi, ammo 2010-yillarning oxiriga kelib shaxsiy kompyuterlarda 4–8, serverlarda esa o‘nlab, hatto yuzlab yadro bo‘lishi mumkinligi sababli resurslardan to‘liq foydalanolmaslik jiddiy cheklovga aylanishi mumkin. Bu, tabiiyki, faqat ma’lumotlarni qayta ishlaydigan ko‘plab oqimlardan faol foydalanadigan dasturlarda seziladi. Ayrim muqobil amalga oshirishlarda, masalan, IronRuby (.NET uchun) va JRuby (JVM uchun) bunday kamchilik yo‘q, lekin ular tegishli virtual mashinalarning oqim mexanizmlaridan foydalangani uchun bu jihatdan etalon interpretator bilan to‘liq mos emas.
- Ruby 1.8 chiqqandan keyin muallif oldingi versiyalar bilan muvofiqlikni saqlash tamoyilidan voz kechib, tub tuzatishlar kiritish imkoniyatini afzal ko‘rdi. Natijada tizimning hatto ketma-ket kichik (minor) versiyalari o‘rtasida o‘tganda ham dasturlar ishlashi va foydalanilayotgan barcha kutubxonalarning o‘zgarishsiz ishlashi kafolatlanmaydi. Mustaqil amalga oshirishlar ham asl versiya va bir-biri bilan to‘liq mos emas.
Qo‘llanilishi
Ruby NASA, NOAA (Okean va atmosfera bo‘yicha milliy boshqarma) hamda Motorola kabi yirik tashkilotlarda qo‘llanadi. Quyidagi dasturlar imkoniyatlarini kengaytirish uchun Rubydan skript tili sifatida foydalanadi yoki qisman yoxud to‘liq shu tilda yozilgan.
- RPG Maker (RPG Maker XP) — RGSS (Ruby Game Scripting System).
- Amarok — quyidagi ish stoli muhiti uchun mo‘ljallangan audiopleyer: KDE.
- SketchUp — uch o‘lchamli modellashtirish va vizuallashtirish tizimi.
- Inkscape — vektor tasvirlarini qayta ishlash skriptlari.
- Metasploit — kompyuter tizimlaridagi zaifliklarni topish va sinovdan o‘tkazish muhiti.
- Chef, Puppet — konfiguratsiyalarni boshqarish tizimlari.
- Redmine — xatolarni kuzatish tizimi va viki mexanizmini o‘z ichiga olgan loyihalarni boshqarish tizimi.
- XChat — platformalararo IRC mijozi.
- KOffice uchun Kross — Rubyni o‘z ichiga olgan skriptlarni qo‘llab-quvvatlash mexanizmi ishlab chiqilmoqda.
- WATIR (ingl. Web Application Testing in Ruby) — erkin dasturiy ta’minotga mansub veb-ilovalarni avtomatik sinash vositasi bo‘lib, brauzerda ishlaydi.
- Toptal mikroxizmatlar arxitekturasini yaratish uchun Rubydan foydalanadi
- Vagrant — virtual muhitlarni boshqarish tizimi.
- Travis CI — dasturiy ta’minotni yig‘ish va sinash uchun taqsimlangan veb-xizmat.
- Github — Git versiyalarni boshqarish muhitida saqlanadigan loyihalarni boshqarish veb-tizimi.
- Discourse — internet-forum va pochta tarqatma ro‘yxatini boshqarish dasturiy ta’minoti.
- GitLab — Git kod repozitoriylarini boshqarish tizimi.
- Homebrew — macOSda paketlarni boshqarish utilitasi.
- YaST — operatsion tizimni sozlash va paketlarni o‘rnatish utilitasi. SUSE Linux.
- TaskJuggler — loyihalarni boshqarish dasturi.
Mobil ilovalarni ishlab chiqish
- Titanium Studio — HTML5, CSS3, JavaScript, Ruby, Rails, Python, PHP asosida mobil ilovalar yaratish muhiti
- Ruboto — Rubyda Android ilovalari yaratish muhiti
- RubyMotion — Rubyda iOS ilovalari yaratish muhiti
- MobiRuby — Rubyda Android va iOS ilovalari yaratish vositasi
- Rhodes[ingl.] — smartfonlar va Motorola qurilmalari uchun Enterprise Mobility ilovalarini ishlab chiqish freymvorki
Versiyalar chiqishining xronologiyasi
Quyidagi ro‘yxatda faqat eng yirik yangilanishlar keltirilgan.
| Versiya nomi | Chiqish sanasi | Izohlar |
|---|---|---|
| 0.06 | 7-yanvar 1994-yil | Changelog (o‘zgarishlar jurnali)da ko‘rsatilgan birinchi versiya |
| 1.0-961225 | 25-dekabr 1996-yil | Bu versiya bir kun oldin chiqarilgan 0.99.4-961224 versiyasidan so‘ng darhol chiqdi. 1.0 raqamidan keyingi sonlar chiqarilgan sanani bildiradi. 1.0 tarmog‘idagi yangi versiyalar yana bir yil davomida (1.0-971225 gacha) chiqarildi. |
| 1.1 alpha0 | 13-avgust 1997-yil | Alfa-versiyalar 7-oktabr 1997-yilgacha (1.1 alpha9) chiqarildi |
| 1.1b0 | 4-dekabr 1997-yil | 1.1 alpha9 dan keyingi versiya. 27-fevral 1998-yilda 1.1b9 chiqarildi, keyin 1998-yil o‘rtalarigacha 1.1b9_31 shaklidagi tajriba versiyalari chiqarildi (1.1b9_31 versiyasi chiqqan, lekin hujjatlarda qayd etilmagan). |
| 1.1c0 | 17-iyul 1998-yil | Bu versiya 1.1b9_31 dan keyin chiqdi. Uning turli modifikatsiyalari 26-noyabr 1998-yilgacha (1.1c9) chiqarildi. |
| 1.1d0 (pre1.2) | 16-dekabr 1998-yil | Bu versiya 1.1c9 dan keyin chiqdi. 22-dekabr 1998-yilda ushbu tarmoqni yakunlagan 1.1d1 tajriba versiyasi chiqarildi. |
| 1.2 (stable) | 25-dekabr 1998-yil | Keyinchalik ushbu versiya modifikatsiyalari 1.2.5 versiyasigacha chiqarildi; u 13-aprel 1999-yilda paydo bo‘lgan. 21-iyun 1999-yilda 1.2.6 versiyasi 1.2 tarmog‘ining yakuniy versiyasi (1.2 final) deb e’lon qilindi. 15-iyul 1999-yilda 1.2.6 qayta paketlangan (repacked) holda chiqarildi. |
| 1.3 (development) | 24-dekabr 1998-yil | 1.2 tarmog‘idan mustaqil rivojlangan alohida modifikatsiyalar tarmog‘i (Linux yadrosi bilan o‘xshash). Ilk versiya ishlab chiqish versiyasi (development version) deb e’lon qilinib, 1.1d1 dan so‘ng chiqqan. Keyinchalik juda ko‘p oraliq modifikatsiyalar chiqarildi: ruby-1.3.1-990215 — ruby-1.3.4-990625. So‘ng versiya raqamida sanani ko‘rsatishdan voz kechildi va 1.3.5 — 1.4 alpha (15-iyul 1999-yil), 1.3.6 — 1.4 alpha (28-iyul 1999-yil), 1.3.7 — 1.4 beta (6-avgust 1999-yil) chiqarildi. |
| 1.4.0 (stable) | 13-avgust 1999-yil | Bu versiya 1.3.7 — 1.4 beta chiqqanidan bir necha kun o‘tib paydo bo‘ldi. Keyinchalik modifikatsiyalar 1.4.6 versiyasigacha chiqarilib, u 16-avgust 2000-yilda e’lon qilindi. |
| 1.5.0 (development) | 20-noyabr 1999-yil | Ushbu tarmoq faqat ishlab chiqishdagi turli yangiliklarni tekshirish uchun mo‘ljallangan edi. Uning modifikatsiyalari faqat loyiha repozitoriysida mavjud, shu sababli bu versiyadagi yig‘ilmalar rasmiy serverga joylashtirilmagan. |
| 1.6.0 (stable) | 19-sentabr 2000-yil | Keyinchalik ushbu versiyaning 1.6.8 gacha bo‘lgan modifikatsiyalari chiqarildi (24-dekabr 2002-yil). 21-sentabr 2005-yilda 1.6.8 versiyasiga tuzatishlar to‘plami chiqarildi. |
| 1.7.0 (development) | 24-fevral 2001-yil | Bu tarmoq faqat ishlab chiqishdagi turli yangiliklarni tekshirish uchun mo‘ljallangan edi. Uning modifikatsiyalari faqat loyiha repozitoriysida mavjud bo‘lib, shu sababli versiya yig‘ilmalari rasmiy serverga joylashtirilmagan. |
| 1.8.0 (stable) | 4-avgust 2003-yil | Keyinchalik juda ko‘p modifikatsiyalar yaratildi va ular hozirgacha (1-yanvar 2011-yil holatiga ko‘ra) chiqarilmoqda. Masalan, oraliq 1.8.7-p330 versiyasi 24-dekabr 2010-yilda e’lon qilingan. |
| 1.9.0 (development) | 25-dekabr 2007-yil | Dastlab bir qator yangiliklarni amaliy sinash uchun yaratilgan tajriba tarmog‘i. |
| 1.9.3 (stable) | 31-oktabr 2011-yil | 1.9.2 dan farqlari sezilarli. |
| 2.0.0 (stable) | 24-fevral 2013-yil | |
| 2.1.0 (stable) | 25-dekabr 2013-yil | |
| 2.2.0 (stable) | 25-dekabr 2014-yil | Unicode 7.0 qo‘llab-quvvatlanadi, xotirani avtomatik tozalash Symbol tipidagi obyektlar uchun qo‘shilgan. |
| 2.3.0 (stable) | 25-dekabr 2015-yil | Obyektlarga murojaat qilishda nil qiymatini qayta ishlashni soddalashtirish uchun yangi «&.» operatori qo‘shildi. Manba koddagi satr literallari holatini muzlatib qo‘yish imkonini beruvchi yangi tajribaviy frozen-string-literal pragmasi amalga oshirildi. |
| 2.4.0 (stable) | 25-dekabr 2016-yil | Fixnum va Bignum Integer tipiga birlashtirildi. String uchun Unicode belgilarining katta-kichik harfini o‘zgartirish qo‘llab-quvvatlandi. Xesh-jadvallar (st_table) yaxshilandi. binding.irb interaktiv sessiyalari. Regexp#match? metodi qo‘shildi. Array#max va Array#min optimallashtirildi. |
| 2.5.0 (stable) | 25-dekabr 2017-yil | Endi do/end bloklarida rescue, else va ensure bo‘limlaridan to‘g‘ridan-to‘g‘ri foydalanish mumkin. yield_self metodi blokni uning kontekstida yield orqali bajarish uchun belgilandi. tap metodidan farqli o‘laroq, u blok bajarilishining natijasini qaytaradi. Test kodi bilan tarmoqlar va metodlar qamrovini o‘lchash qo‘llab-quvvatlandi. Yangi Hash#slice va Hash#transform_keys metodlari qo‘shildi. Kodda 'require «pp»' ko‘rsatmasini yozish shart bo‘lmay, pp.rb kutubxonasining avtomatik yuklanishi joriy etildi. Xatolik haqidagi xabar va bajarilish izi (trace) teskari tartibda chiqariladigan bo‘ldi (avval eskisidan yangisiga qarab chaqiruvlar, so‘ng xatolik xabari chiqariladi). |
| 2.6.0 (stable) | 25-dekabr 2018-yil | Vladimir Makarov tomonidan yaratilgan JIT-kompilyatsiya qo‘llab-quvvatlandi. Yangi RubyVM::AbstractSyntaxTree moduli qo‘shildi ; Yadroga yangi taxallus qo‘shildi: Kernel#then — Kernel#yield_self ning taxallusi; Cheksiz oraliqlar (1..) qo‘shildi; |
| 2.7.0 (stable) | 25-dekabr 2019-yil | Namunaga moslashtirish (pattern matching) tajribaviy qo‘llab-quvvatlandi Xotirani ixchamlashtiruvchi GC.compact tozalash mexanizmi qo‘shildi Blok parametrlari uchun sukut bo‘yicha raqamlangan o‘zgaruvchi nomlaridan foydalanish imkoniyati qo‘shildi. Oxirgi qiymati ko‘rsatilmagan diapazonlar tajribaviy qo‘llab-quvvatlandi. |
| 3.0.0 (stable) | 25-dekabr 2020-yil | Statik tahlil imkoniyati qo‘shildi |
Adabiyotlar
- Rus tilidagi manbalar
- D. Flanagan, Y. Matsumoto. Ruby dasturlash tili = The Ruby Programming Language / ingliz tilidan N. Vilchinskiy tarjimasi. — 1-nashr. — Sankt-Peterburg.: Piter, 2011. — 496 bet. — (Bestsellerlar O’Reilly). — ISBN 978-5-459-00562-2.
- X. Fulton. Ruby tilida dasturlash = The Ruby Way / ingliz tilidan A. Slinkin tarjimasi. — 2-nashr. — Moskva.: DMK Press, 2007. — 688 bet. — (Dasturlash tillari). — ISBN 5-94074-357-9.
- M. Fitsjerald. Rubyni o‘rganamiz = Learning Ruby / ingliz tilidan N. Gavrilova tarjimasi. — 1-nashr. — Sankt-Peterburg.: BXV-Peterburg, 2008. — 336 bet. — ISBN 978-5-9775-0225-2.
- D. X. Spolski. Dasturiy ta’minot yaratishning eng yaxshi namunalari = The Best Software Writing / ingliz tilidan Ye. Matveyev tarjimasi. — Sankt-Peterburg.: Piter, 2007. — 208 bet. — (Dasturchi kutubxonasi). — ISBN 5-469-01291-3.
Elektron shaklda:
- Y. Matsumoto Ruby — foydalanuvchi qo‘llanmasi = Ruby User’s Guide / rus tiliga Aleksandr Myachkov tarjimasi, OpenNET — 2005—2008.
- K. Payn Dasturlashni o‘rganing Arxiv nusxasi, 14-sentabr 2007-yil, Wayback Machine = Learn to Program / rus tiliga Mixail Shoxirev tarjimasi — 2003—2009.
- Ye. Oxotnikov Ruby — yangi qirralar. jurnalidan RSDN Magazine № 4/2006.
- Ye. A. Roganov, N. A. Roganova. Ruby tilida dasturlash. O‘quv qo‘llanma (PDF, 425 Kbayt, [http://www.chair36.msiu.ru/publications manba)]. — Moskva.: MGIU, 2008. — 56 bet. — ISBN 978-5-2760-1495-1. — [Asl manbadan originali 28 2011-yil iyulida arxivlangan.]
- Quyidagi mavzuga bag‘ishlangan ta’lim resursi: Ruby Arxiv nusxasi, 21-may 2009-yil, Wayback Machine, MFTI.
- Ingliz tilidagi manbalar
- David Thomas, Chad Fowler, Andrew Hunt. Programming Ruby: The Pragmatic Programmer’s Guide, Second Edition. — Boston: Addison-Wesley, 2004. — 864 bet. — ISBN 978-0-9745-1405-5.
- Dave Thomas, Chad Fowler, Andy Hunt. Programming Ruby 1.9: The Pragmatic Programmers’ Guide. — Dallas: Pragmatic Bookshelf, 2009. — 944 bet. — ISBN 978-1-93435-608-1.
- Yukihiro Matsumoto. Ruby in a Nutshell. — Sebastopol, CA: O’Reilly, 2001. — 224 bet. — ISBN 978-0-596-00214-5.
- Peter Cooper. Beginning Ruby. — 3-nashr. — Nyu-York: Apress, 2016. — 476 bet. — ISBN 978-1484212790. — ISBN 1484212797.
- Malay Mandal. Ruby Recipes: A Problem-Solution Approach. — 1-nashr. — Apress, 2016. — 226 bet. — ISBN 978-1484224687. — ISBN 148422468X.
- Leonard Richardson, Lucas Carlson. Ruby Cookbook: Recipes for Object-Oriented Scripting. — 2-nashr. — Sebastopol, CA: O’Reilly Media, 2015. — 992 bet. — ISBN 978-1449373719. — ISBN 1449373712.
Elektron shaklda:
- Programming Ruby. The Pragmatic Programmer’s Guide — Ruby haqida tez-tez tilga olinadigan, bu tilda dasturlashning asosiy jihatlarini qamrab oluvchi kitob.
- The Little Book Of Ruby. 2006—2008 (PDF).