| Jakarta EE | |
|---|---|
| | |
| Turi | veb-freymvork, ishchi guruh, texnik spetsifikatsiya[Vikima’lumot] va amaliy dasturlash interfeysi |
| Muallif | |
| Ishlab chiquvchilar | Sun Microsystems, Oracle va Eclipse Foundation |
| Yozilgan dasturlash tili | Java |
| Operatsion tizim | Ko‘p platformali dasturiy ta’minot |
| Eng so‘nggi versiya |
|
| Veb-sayt | jakarta.ee (ingl.) |
Jakarta EE (ilgari — Java Platform, Enterprise Edition, qisqartmasi — Java EE, 5.0-versiyagacha — Java 2 Enterprise Edition yoki J2EE). 2018-yilda Eclipse Foundation Java EE nomini Jakarta EE deb o‘zgartirdi. Bu — Java tilida o‘rta va yirik korxonalar vazifalariga mo‘ljallangan server platformasi arxitekturasini tavsiflovchi spetsifikatsiyalar va tegishli hujjatlar majmui.
Spetsifikatsiyalar dasturlarni platformaning bir amalga oshirilishidan boshqasiga ko‘chirish imkonini beradigan darajada batafsil ishlab chiqilgan. Ularning asosiy maqsadi — tizim ishlayotgan paytda ilovalarning masshtablanuvchanligini va ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlashdir. Java EE asosan veb orqali, ham internetda, ham mahalliy tarmoqlarda foydalanishga yo‘naltirilgan. Barcha spetsifikatsiyalarni ishlab chiqish va tasdiqlash JCP (Java Community Process) doirasida, Sun Microsystems Inc tashabbusi asosida amalga oshiriladi.
Java EE sanoatda qo‘llaniladigan texnologiya bo‘lib, asosan yuqori unumdorlik, ishonchlilik, masshtablanuvchanlik va moslashuvchanlik talab etiladigan loyihalarda ishlatiladi.
Java EE ommalashishiga Sun kompaniyasining bepul dastur ishlab chiqish to‘plami — SDKni taklif etishi ham yordam beradi. U korxonalarga katta mablag‘ sarflamasdan o‘z tizimlarini ishlab chiqish imkonini beradi. To‘plam tarkibiga GlassFish ilova serveri ham kiradi; undan dastur ishlab chiqish litsenziyasi asosida foydalaniladi.
Versiyalar
Java EE ning amaldagi versiyasi 8.0 deb ko‘rsatilgan. Java EE texnologiyasining rivojlanishi haqidagi ma’lumotlar versiyalar tarixi sahifasida berilgan.
5.0-versiyaga o‘tilganda spetsifikatsiya nomi J2EE [ˌdʒeɪˈtuː ˌiːˈiː] (Java 2 Platform, Enterprise Edition) nomidan Java Platform, Enterprise Edition nomiga o‘zgartirildi; uning qisqartmasi — Java EE [ˈdʒɑːvə ˌiːˈiː].
| Versiya | To‘liq nomi | Nashr etilgan sana |
|---|---|---|
| 1.0 | Java 2 Platform Enterprise Edition, v 1.0 | 1999-yil dekabr |
| 1.2 | Java 2 Platform Enterprise Edition, v 1.2 | 2000 |
| 1.2.1 | Java 2 Platform Enterprise Edition, v 1.2.1 | 23-may 2000-yil |
| 1.3 | Java 2 Platform Enterprise Edition, v 1.3 | 24-sentabr 2001-yil |
| 1.4 | Java 2 Platform Enterprise Edition, v 1.4 | 24-noyabr 2003-yil |
| 5.0 | Java Platform, Enterprise Edition, v 5 | 11-may 2006-yil |
| 6.0 | Java Platform, Enterprise Edition, v 6 | 6-dekabr 2009-yil |
| 7.0 | Java Platform, Enterprise Edition, v 7 | 12-iyun 2013-yil |
| 8.0 | Java Platform, Enterprise Edition, v 8 | 18-sentabr 2017-yil |
| Jakarta EE 8 | 2019-09-10 | |
| Jakarta EE 9 | 2020-12-08 | |
| Jakarta EE 9.1 | 2021-05-25 | |
| Jakarta EE 10 | 2022-09-22 | |
| Jakarta EE 11 | Rejalashtirilgan | |
Texnologiyalar
Java EE quyidagi texnologiyalar standartlarini o‘z ichiga oladi:
| Tavsif | Ishlatilgan versiya | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| J2EE 1.4 | Java EE 5 | Java EE 6 | Java EE 7 | Java EE 8 | ||
| 2003-yil | 2006-yil | 2009-yil | 2013-yil | 2018-yil | ||
| EJB | Enterprise JavaBeans — tarkibida biznes mantiqi mavjud bo‘lgan server komponentlari texnologiyasining spetsifikatsiyasi | 2.1 | 3.0 | 3.1 | 3.2 | 3.2 |
| JPA | Java Persistence API — ma’lumotlar doimiyligini boshqarish va obyekt-relyatsion akslantirish | Yo‘q | 1.0 | 2.0 | 2.1 | 2.2 |
| Servlet | Veb-mijozlarning so‘rovlariga xizmat ko‘rsatish | 2.4 | 2.5 | 3.0 | 3.1 | 4.0 |
| JSP | JavaServer Pages — veb-sahifalarni server tomonida dinamik yaratish | 2.0 | 2.1 | 2.2 | 2.3 | 2.3 |
| JSTL | JavaServer Pages standart teglar kutubxonasi | Yo‘q | 1.2 | 1.2 | 1.2 | 1.2 |
| JSF | JavaServer Faces — Java texnologiyasi asosida veb-ilovalar yaratishga mo‘ljallangan komponentli server freymvorki | Yo‘q | 1.2 | 2.0 | 2.2 | 2.3 |
| JAX-WS | Java API for XML Web Services — veb-xizmatlarni yaratish | 1.0 | 1.2 | 1.2 | 2.2 | 2.2 |
| JAX-RS | Java API for RESTful Web Services — RESTful veb-xizmatlarini yaratish | Yo‘q | Yo‘q | 1.1 | 2.0 | 2.1 |
| WebSocket | WebSocket uchun Java API | Yo‘q | Yo‘q | Yo‘q | 1.0 | 1.1 |
| JSON-P | Java API for JSON Processing — JSON ma’lumotlarini tahlil qilish va yaratish | Yo‘q | Yo‘q | Yo‘q | 1.0 | 1.1 |
| JSON-B | Java API for JSON Binding — Java obyektlarini JSON formatiga va JSON formatidan Java obyektlariga aylantirish | Yo‘q | Yo‘q | Yo‘q | Yo‘q | 1.0 |
| JNDI | Java Naming and Directory Interface — katalog xizmati | 1.2 | 1.2 | 1.2 | 1.2 | 1.2 |
| JMS | Java Message Service — xabar almashish | 1.1 | 1.1 | 1.1 | 2.0 | 2.0 |
| JTA | Java Transaction API — tranzaksiyalarni boshqarish | 1.0.1B | 1.1 | 1.1 | 1.2 | 1.2 |
| JAAS | Java Authentication and Authorization Service — PAM ning Java tilidagi amalga oshirilishi | 1.0 | 1.0 | 1.0 | ||
| JavaMail | Elektron xatlarni qabul qilish va yuborish | 1.2 | 1.4 | 1.4 | 1.5 | 1.6 |
| JACC | Java Authorization Contract for Containers | 1.0 | 1.1 | 1.1 | 1.4 | 1.5 |
| JCA | J2EE Connector Architecture | 1.5 | 1.5 | 1.6 | 1.6 | 1.7 |
| JAF | JavaBeans Activation Framework | 1.0 | 1.1 | 1.1 | 1.1 | 1.1 |
| StAX | XML uchun oqimli API | Yo‘q | 1.0 | 1.0 | 1.0 | 1.0 |
| CDI | Kontekst va bog‘liqliklarni kiritish (Context and Dependency Injection) | Yo‘q | Yo‘q | 1.0 | 1.1 | 2.0 |
| Validatsiya | Bean ma’lumotlarini tekshirish (Bean Validation) | Yo‘q | Yo‘q | 1.0 | 1.1 | 2.0 |
| Xavfsizlik | Java EE xavfsizlik API interfeysi | Yo‘q | Yo‘q | Yo‘q | Yo‘q | 1.0 |
Java EE dagi API interfeyslari
Java EE API bazaviy Java SE API interfeyslarining imkoniyatlarini kengaytiruvchi bir nechta texnologiyani o‘z ichiga oladi.
javax.servlet. *
Servletlar spetsifikatsiyasi quyidagilarni belgilaydi: dasturiy interfeyslar yordamida HTTP so‘rovlariga xizmat ko‘rsatish. Unga JavaServer Pages spetsifikatsiyalari ham kiradi.
javax.websocket. *
WebSocket uchun Java API spetsifikatsiyasi WebSocket ulanishlariga xizmat ko‘rsatadigan dasturiy interfeyslar to‘plamini belgilaydi.
javax.faces. *
Bu paket JavaServer Faces APIning asosiy paketidir. JSF — komponentlar yordamida foydalanuvchi interfeyslarini yaratish texnologiyasi.
javax.faces.component. *
Bu paket quyidagi API ning tarkibiy qismidir: JavaServer Faces (JSF) API.
javax.el. *
Bu paket Java EE ifoda tili (Expression Language, EL) uchun sinflar va interfeyslarni belgilaydi. EL — dastlab veb-ilova ishlab chiquvchilarining muayyan ehtiyojlarini qondirish uchun yaratilgan sodda til. Xususan, u JSF da komponentlarni ularni qo‘llab-quvvatlovchi bean obyektlariga (backing beans) bog‘lash va CDI da nomlangan bean obyektlari (named beans) bilan ishlash uchun ishlatiladi, biroq boshqa platformalarda ham qo‘llanishi mumkin.
javax.enterprise.inject. *
Ushbu paketlar (CDI) API uchun bog‘liqliklarni kiritish annotatsiyalarini belgilaydi (ingl.).
javax.enterprise.context. *
Ushbu paketlar kontekst annotatsiyalari va interfeyslarini (CDI) API uchun belgilaydi (ingl.).
javax.ejb. *
Enterprise JavaBean (EJB) quyidagilar uchun API interfeyslari to‘plamini belgilaydi: masofaviy protseduralarni chaqirish (bunda RMI yoki RMI-IIOP ishlatiladi), shuningdek parallellikni boshqarish, bog‘liqliklarni kiritish va biznes obyektlariga kirishni nazorat qilish imkonini beradi. Bu paket korxona komponenti va uning mijozi o‘rtasidagi, shuningdek korxona komponenti bilan EJB konteyneri o‘rtasidagi aloqani belgilovchi sinflar va interfeyslarni o‘z ichiga oladi.
javax.validation. *
Bu paket deklarativ tekshiruvni qo‘llab-quvvatlovchi annotatsiyalar va interfeyslarni o‘z ichiga oladi: Bean Validation[ingl.] API. Bean Validation bean obyektlariga (masalan, JPA modeli sinflariga) cheklovlarni bir xilda belgilash imkonini beradi; buni turli qatlamlar bo‘ylab (cross-layer) amalga oshirish mumkin.
javax.persistence. *
Bu paket xizmat provayderi, boshqariladigan sinf va mijoz o‘rtasidagi aloqani belgilovchi sinflar hamda interfeyslarni o‘z ichiga oladi. Ular Java Persistence API (JPA) tarkibiga kiradi.
javax.transaction. *
Bu paket Java Transaction API (JTA)ni taqdim etadi; u Java EE platformasi ta’minlaydigan tranzaksiyalarni qo‘llab-quvvatlash vositalari bilan ishlash uchun interfeyslar va annotatsiyalarni o‘z ichiga oladi.
javax.security.auth.message. *
Bu paket Java SPI (JASPIC) ni taqdim etadi. U autentifikatsiya modullarini yaratish uchun interfeyslar va sinflarni o‘z ichiga oladi; ular xavfsiz Java EE ilovalari uchun mo‘ljallangan.
javax.enterprise.concurrent. *
Bu paket Java EE platformasi bilan bevosita ishlash uchun interfeyslarni taqdim etadi va sukut bo‘yicha oqimlarni ishga tushirishni boshqaradi.
javax.jms. *
Bu paket Java Message Server (JMS) API (Application Programming Interface) ni belgilaydi. JMS API Java dasturlariga korporativ xabar almashish tizimidagi xabarlarni yaratish, yuborish, qabul qilish va o‘qishning umumiy usulini taqdim etadi.
javax.batch.api. *
Bu paket Java EE uchun paketli ilovalar (batch applications) API sini belgilaydi. Paketli ilovalar API katta hajmdagi ma’lumotlar bilan ishlashi mumkin bo‘lgan uzoq davom etuvchi fon vazifalarini ishga tushirish vositalarini taqdim etadi.
javax.resource. *
Bu paket Java EE Connector Architecture[ingl.]ni belgilaydi. Java EE Connector Architecture (JCA) — korporativ ilovalarni integratsiyalash (EAI) doirasida ilova serverlarini korxonaning axborot tizimlariga ulash masalalarini hal qilishga mo‘ljallangan Java texnologiyasi.
Ilova serveri
Ilova serverining J2EE turi (ko‘pincha J2EE konteyneri deb ataladi) — J2EE spetsifikatsiyasiga muvofiq ishlaydigan va muayyan ilovaning biznes mantig‘ini o‘z ichiga olgan modullar faoliyatini ta’minlaydigan tizimning amalga oshirilishidir. U kamida quyidagi xizmatlarni o‘z ichiga oladi:
- EJB-konteyneri — Java obyektlarini ma’lumotlar bazasi bilan avtomatik sinxronlaydigan mexanizm (CMP — konteyner boshqaradigan ma’lumotlar doimiyligi (container managed persistence), BMP — bean boshqaradigan ma’lumotlar doimiyligi (bean managed persistence));
- JMS — komponentlar va serverlar o‘rtasida xabar yetkazib berish xizmati;
- resurslarni boshqarish (jumladan, ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi, fayl tizimi, pochta serveri va boshqalarga kirish);
- axborot xavfsizligi va ma’lumotlarni himoya qilish;
- Qo‘llab-quvvatlanadigan tranzaksiyalar (shu jumladan taqsimlangan, ikki bosqichli tranzaksiyalar). Qarang: Java Transaction API.
- veb-server va servlet serveri;
- Qo‘llab-quvvatlanadigan veb-xizmatlar.
- JSF
J2EE ilovalarini ishlab chiquvchilar ham dasturlarini J2EE spetsifikatsiyalariga muvofiq yozadilar. Bu ularning shunday serverlarda ishlashini ta’minlaydi.
J2EE texnologiyasidan yirik loyihalarda, masalan, murakkab veb-portallarni tashkil etish va onlayn xizmatlar ko‘rsatishda, ayniqsa minglab foydalanuvchilarning uzluksiz ishlashini ta’minlash zarur bo‘lganda foydalanish maqsadga muvofiq.
Erkin ochiq kodli serverlar
- GlassFish
- JBoss Application Server (Apache Tomcat ixtiyoriy)
- WildFly (Java EE 7 ni qo‘llab-quvvatlaydigan JBoss vorisi)
- Apache Geronimo (quyidagidan foydalanadi: Apache Tomcat yoki Jetty)
- Apache TomEE va TomEE Plus (boshqa Apache texnologiyalaridan foydalanadigan Tomcat asosidagi loyiha; Java EE Full Profile ni qo‘llab-quvvatlamaydi)
- Enhydra Enterprise (undan Apache Tomcat)
- JOnAS (undan Apache Tomcat)
- Resin (o‘zining Servlet va EJB konteynerlariga ega)
- Oracle Glassfish Server (Namunaviy amalga oshirish uchun asos — GlassFish)
Tijoriy serverlar
- ATG Dynamo Application Server (DAS)
- IBM WebSphere
- SAP NetWeaver Application Server
- TmaxSoft JEUS
- Oracle WebLogic (BEA)
- Oracle Application Server
- Orion Application Server
- Borland Application Server
- Oracle iPlanet
Alohida Servlet/JSP konteynerlari
- Apache Tomcat — ochiq kodli
- Caucho Technology Resin — ochiq kodli
- Enhydra Server — ochiq kodli
- Jetty — ochiq kodli
Alohida EJB konteynerlari
- Apache OpenEJB — ochiq kodli
Havolalar
Adabiyotlar
- Sebastyan Dashner. Java EE ni o‘rganamiz. Yirik korxonalar uchun zamonaviy dasturlash. — Sankt-Peterburg.: «Piter», 2018. — 384 bet. — ISBN 978-5-4461-0774-2.
- Arun Gupta. Java EE 7. Asoslar = Java EE 7 asoslari. — Moskva.: «Vilyams», 2014. — 336 bet. — ISBN 978-5-8459-1896-3.
- Braun K.; Kreyg G.; Hester G. va boshqalar. IBM WebSphere uchun korporativ Java ilovalarini yaratish. — Kudits-Obraz, 2005. — 860 bet. — ISBN 5-9579-0061-3, 0-321-18579-X.