Java EE korporativ Java platformasi

Jakarta EE
Логотип программы Jakarta EE
Turi veb-freymvork, ishchi guruh, texnik spetsifikatsiya[Vikima’lumot] va amaliy dasturlash interfeysi
Muallif
Ishlab chiquvchilar Sun Microsystems, Oracle va Eclipse Foundation
Yozilgan dasturlash tili Java
Operatsion tizim Ko‘p platformali dasturiy ta’minot
Eng so‘nggi versiya
Veb-sayt jakarta.ee (ingl.)
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Jakarta EE (ilgari — Java Platform, Enterprise Edition, qisqartmasi — Java EE, 5.0-versiyagacha — Java 2 Enterprise Edition yoki J2EE). 2018-yilda Eclipse Foundation Java EE nomini Jakarta EE deb o‘zgartirdi. Bu — Java tilida o‘rta va yirik korxonalar vazifalariga mo‘ljallangan server platformasi arxitekturasini tavsiflovchi spetsifikatsiyalar va tegishli hujjatlar majmui.

Spetsifikatsiyalar dasturlarni platformaning bir amalga oshirilishidan boshqasiga ko‘chirish imkonini beradigan darajada batafsil ishlab chiqilgan. Ularning asosiy maqsadi — tizim ishlayotgan paytda ilovalarning masshtablanuvchanligini va ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlashdir. Java EE asosan veb orqali, ham internetda, ham mahalliy tarmoqlarda foydalanishga yo‘naltirilgan. Barcha spetsifikatsiyalarni ishlab chiqish va tasdiqlash JCP (Java Community Process) doirasida, Sun Microsystems Inc tashabbusi asosida amalga oshiriladi.

Java EE sanoatda qo‘llaniladigan texnologiya bo‘lib, asosan yuqori unumdorlik, ishonchlilik, masshtablanuvchanlik va moslashuvchanlik talab etiladigan loyihalarda ishlatiladi.

Java EE ommalashishiga Sun kompaniyasining bepul dastur ishlab chiqish to‘plami — SDKni taklif etishi ham yordam beradi. U korxonalarga katta mablag‘ sarflamasdan o‘z tizimlarini ishlab chiqish imkonini beradi. To‘plam tarkibiga GlassFish ilova serveri ham kiradi; undan dastur ishlab chiqish litsenziyasi asosida foydalaniladi.

Versiyalar

Java EE ning amaldagi versiyasi 8.0 deb ko‘rsatilgan. Java EE texnologiyasining rivojlanishi haqidagi ma’lumotlar versiyalar tarixi sahifasida berilgan.

5.0-versiyaga o‘tilganda spetsifikatsiya nomi J2EE [ˌdʒeɪˈtuː ˌiːˈiː] (Java 2 Platform, Enterprise Edition) nomidan Java Platform, Enterprise Edition nomiga o‘zgartirildi; uning qisqartmasi — Java EE [ˈdʒɑːvə ˌiːˈiː].

Versiya To‘liq nomi Nashr etilgan sana
1.0 Java 2 Platform Enterprise Edition, v 1.0 1999-yil dekabr
1.2 Java 2 Platform Enterprise Edition, v 1.2 2000
1.2.1 Java 2 Platform Enterprise Edition, v 1.2.1 23-may 2000-yil
1.3 Java 2 Platform Enterprise Edition, v 1.3 24-sentabr 2001-yil
1.4 Java 2 Platform Enterprise Edition, v 1.4 24-noyabr 2003-yil
5.0 Java Platform, Enterprise Edition, v 5 11-may 2006-yil
6.0 Java Platform, Enterprise Edition, v 6 6-dekabr 2009-yil
7.0 Java Platform, Enterprise Edition, v 7 12-iyun 2013-yil
8.0 Java Platform, Enterprise Edition, v 8 18-sentabr 2017-yil
Jakarta EE 8 2019-09-10
Jakarta EE 9 2020-12-08
Jakarta EE 9.1 2021-05-25
Jakarta EE 10 2022-09-22
Jakarta EE 11 Rejalashtirilgan

Texnologiyalar

Java EE quyidagi texnologiyalar standartlarini o‘z ichiga oladi:


Tavsif Ishlatilgan versiya
J2EE 1.4 Java EE 5 Java EE 6 Java EE 7 Java EE 8
2003-yil 2006-yil 2009-yil 2013-yil 2018-yil
EJB Enterprise JavaBeans — tarkibida biznes mantiqi mavjud bo‘lgan server komponentlari texnologiyasining spetsifikatsiyasi 2.1 3.0 3.1 3.2 3.2
JPA Java Persistence API — ma’lumotlar doimiyligini boshqarish va obyekt-relyatsion akslantirish Yo‘q 1.0 2.0 2.1 2.2
Servlet Veb-mijozlarning so‘rovlariga xizmat ko‘rsatish 2.4 2.5 3.0 3.1 4.0
JSP JavaServer Pages — veb-sahifalarni server tomonida dinamik yaratish 2.0 2.1 2.2 2.3 2.3
JSTL JavaServer Pages standart teglar kutubxonasi Yo‘q 1.2 1.2 1.2 1.2
JSF JavaServer Faces — Java texnologiyasi asosida veb-ilovalar yaratishga mo‘ljallangan komponentli server freymvorki Yo‘q 1.2 2.0 2.2 2.3
JAX-WS Java API for XML Web Services — veb-xizmatlarni yaratish 1.0 1.2 1.2 2.2 2.2
JAX-RS Java API for RESTful Web Services — RESTful veb-xizmatlarini yaratish Yo‘q Yo‘q 1.1 2.0 2.1
WebSocket WebSocket uchun Java API Yo‘q Yo‘q Yo‘q 1.0 1.1
JSON-P Java API for JSON Processing — JSON ma’lumotlarini tahlil qilish va yaratish Yo‘q Yo‘q Yo‘q 1.0 1.1
JSON-B Java API for JSON Binding — Java obyektlarini JSON formatiga va JSON formatidan Java obyektlariga aylantirish Yo‘q Yo‘q Yo‘q Yo‘q 1.0
JNDI Java Naming and Directory Interface — katalog xizmati 1.2 1.2 1.2 1.2 1.2
JMS Java Message Service — xabar almashish 1.1 1.1 1.1 2.0 2.0
JTA Java Transaction API — tranzaksiyalarni boshqarish 1.0.1B 1.1 1.1 1.2 1.2
JAAS Java Authentication and Authorization Service — PAM ning Java tilidagi amalga oshirilishi 1.0 1.0 1.0
JavaMail Elektron xatlarni qabul qilish va yuborish 1.2 1.4 1.4 1.5 1.6
JACC Java Authorization Contract for Containers 1.0 1.1 1.1 1.4 1.5
JCA J2EE Connector Architecture 1.5 1.5 1.6 1.6 1.7
JAF JavaBeans Activation Framework 1.0 1.1 1.1 1.1 1.1
StAX XML uchun oqimli API Yo‘q 1.0 1.0 1.0 1.0
CDI Kontekst va bog‘liqliklarni kiritish (Context and Dependency Injection) Yo‘q Yo‘q 1.0 1.1 2.0
Validatsiya Bean ma’lumotlarini tekshirish (Bean Validation) Yo‘q Yo‘q 1.0 1.1 2.0
Xavfsizlik Java EE xavfsizlik API interfeysi Yo‘q Yo‘q Yo‘q Yo‘q 1.0

Java EE dagi API interfeyslari

Java EE API bazaviy Java SE API interfeyslarining imkoniyatlarini kengaytiruvchi bir nechta texnologiyani o‘z ichiga oladi.

javax.servlet. *

Servletlar spetsifikatsiyasi quyidagilarni belgilaydi: dasturiy interfeyslar yordamida HTTP so‘rovlariga xizmat ko‘rsatish. Unga JavaServer Pages spetsifikatsiyalari ham kiradi.

javax.websocket. *

WebSocket uchun Java API spetsifikatsiyasi WebSocket ulanishlariga xizmat ko‘rsatadigan dasturiy interfeyslar to‘plamini belgilaydi.

javax.faces. *

Bu paket JavaServer Faces APIning asosiy paketidir. JSF — komponentlar yordamida foydalanuvchi interfeyslarini yaratish texnologiyasi.

javax.faces.component. *

Bu paket quyidagi API ning tarkibiy qismidir: JavaServer Faces (JSF) API.

javax.el. *

Bu paket Java EE ifoda tili (Expression Language, EL) uchun sinflar va interfeyslarni belgilaydi. EL — dastlab veb-ilova ishlab chiquvchilarining muayyan ehtiyojlarini qondirish uchun yaratilgan sodda til. Xususan, u JSF da komponentlarni ularni qo‘llab-quvvatlovchi bean obyektlariga (backing beans) bog‘lash va CDI da nomlangan bean obyektlari (named beans) bilan ishlash uchun ishlatiladi, biroq boshqa platformalarda ham qo‘llanishi mumkin.

javax.enterprise.inject. *

Ushbu paketlar (CDI) API uchun bog‘liqliklarni kiritish annotatsiyalarini belgilaydi  (ingl.).

javax.enterprise.context. *

Ushbu paketlar kontekst annotatsiyalari va interfeyslarini (CDI) API uchun belgilaydi  (ingl.).

javax.ejb. *

Enterprise JavaBean (EJB) quyidagilar uchun API interfeyslari to‘plamini belgilaydi: masofaviy protseduralarni chaqirish (bunda RMI yoki RMI-IIOP ishlatiladi), shuningdek parallellikni boshqarish, bog‘liqliklarni kiritish va biznes obyektlariga kirishni nazorat qilish imkonini beradi. Bu paket korxona komponenti va uning mijozi o‘rtasidagi, shuningdek korxona komponenti bilan EJB konteyneri o‘rtasidagi aloqani belgilovchi sinflar va interfeyslarni o‘z ichiga oladi.

javax.validation. *

Bu paket deklarativ tekshiruvni qo‘llab-quvvatlovchi annotatsiyalar va interfeyslarni o‘z ichiga oladi: Bean Validation[ingl.] API. Bean Validation bean obyektlariga (masalan, JPA modeli sinflariga) cheklovlarni bir xilda belgilash imkonini beradi; buni turli qatlamlar bo‘ylab (cross-layer) amalga oshirish mumkin.

javax.persistence. *

Bu paket xizmat provayderi, boshqariladigan sinf va mijoz o‘rtasidagi aloqani belgilovchi sinflar hamda interfeyslarni o‘z ichiga oladi. Ular Java Persistence API (JPA) tarkibiga kiradi.

javax.transaction. *

Bu paket Java Transaction API (JTA)ni taqdim etadi; u Java EE platformasi ta’minlaydigan tranzaksiyalarni qo‘llab-quvvatlash vositalari bilan ishlash uchun interfeyslar va annotatsiyalarni o‘z ichiga oladi.

javax.security.auth.message. *

Bu paket Java SPI (JASPIC) ni taqdim etadi. U autentifikatsiya modullarini yaratish uchun interfeyslar va sinflarni o‘z ichiga oladi; ular xavfsiz Java EE ilovalari uchun mo‘ljallangan.

javax.enterprise.concurrent. *

Bu paket Java EE platformasi bilan bevosita ishlash uchun interfeyslarni taqdim etadi va sukut bo‘yicha oqimlarni ishga tushirishni boshqaradi.

javax.jms. *

Bu paket Java Message Server (JMS) API (Application Programming Interface) ni belgilaydi. JMS API Java dasturlariga korporativ xabar almashish tizimidagi xabarlarni yaratish, yuborish, qabul qilish va o‘qishning umumiy usulini taqdim etadi.

javax.batch.api. *

Bu paket Java EE uchun paketli ilovalar (batch applications) API sini belgilaydi. Paketli ilovalar API katta hajmdagi ma’lumotlar bilan ishlashi mumkin bo‘lgan uzoq davom etuvchi fon vazifalarini ishga tushirish vositalarini taqdim etadi.

javax.resource. *

Bu paket Java EE Connector Architecture[ingl.]ni belgilaydi. Java EE Connector Architecture (JCA) — korporativ ilovalarni integratsiyalash (EAI) doirasida ilova serverlarini korxonaning axborot tizimlariga ulash masalalarini hal qilishga mo‘ljallangan Java texnologiyasi.

Ilova serveri

Ilova serverining J2EE turi (ko‘pincha J2EE konteyneri deb ataladi) — J2EE spetsifikatsiyasiga muvofiq ishlaydigan va muayyan ilovaning biznes mantig‘ini o‘z ichiga olgan modullar faoliyatini ta’minlaydigan tizimning amalga oshirilishidir. U kamida quyidagi xizmatlarni o‘z ichiga oladi:

J2EE ilovalarini ishlab chiquvchilar ham dasturlarini J2EE spetsifikatsiyalariga muvofiq yozadilar. Bu ularning shunday serverlarda ishlashini ta’minlaydi.

J2EE texnologiyasidan yirik loyihalarda, masalan, murakkab veb-portallarni tashkil etish va onlayn xizmatlar ko‘rsatishda, ayniqsa minglab foydalanuvchilarning uzluksiz ishlashini ta’minlash zarur bo‘lganda foydalanish maqsadga muvofiq.

Erkin ochiq kodli serverlar

Tijoriy serverlar

Alohida Servlet/JSP konteynerlari

Alohida EJB konteynerlari

Havolalar

Adabiyotlar

  • Sebastyan Dashner. Java EE ni o‘rganamiz. Yirik korxonalar uchun zamonaviy dasturlash. — Sankt-Peterburg.: «Piter», 2018. — 384 bet. — ISBN 978-5-4461-0774-2.
  • Arun Gupta. Java EE 7. Asoslar = Java EE 7 asoslari. — Moskva.: «Vilyams», 2014. — 336 bet. — ISBN 978-5-8459-1896-3.
  • Braun K.; Kreyg G.; Hester G. va boshqalar. IBM WebSphere uchun korporativ Java ilovalarini yaratish. — Kudits-Obraz, 2005. — 860 bet. — ISBN 5-9579-0061-3, 0-321-18579-X.