| Shahar | |||
| Rishton | |||
|---|---|---|---|
| o‘zb. Rishton / Rishton | |||
| | |||
|
|||
| 40°21′24″ sh. k. 71°17′05″ sh. u.HGYaO | |||
| Davlat |
|
||
| Viloyat | Farg‘ona | ||
| Ma’muriy bo‘linishi | 71 ta mahalla (mahalla) | ||
| Hokim | Holiqov Bahodir Rahmatullayevich | ||
| Tarixi va geografiyasi | |||
| Asos solingan | Miloddan avvalgi II asr | ||
| Ilk bor tilga olingan | IV asr | ||
| Avvalgi nomlari | Xumin, Reshton, Rushdon, Rishdon, Roshidon, Kuybishevo | ||
| Shahar maqomi berilgan yil: | 1977 | ||
| Maydoni | 19 km² | ||
| Dengiz sathidan balandligi | 300 m | ||
| Iqlim turi | kontinental | ||
| Vaqt mintaqasi | UTC+5:00 | ||
| Aholisi | |||
| Aholisi |
|
||
| Millatlari | o‘zbeklar, tojiklar, ruslar, tatarlar, qirg‘izlar, koreyslar va boshqalar | ||
| Diniy e’tiqodlar | musulmonlar (sunniylik), pravoslavlar va boshqalar | ||
| Aholisining atalishi | rishtonlik erkak, rishtonlik ayol, rishtonliklar | ||
| Rasmiy til | o‘zbek tili | ||
| Raqamli identifikatorlar | |||
| Telefon kodi | +998 73-452-15-51 | ||
| Pochta indeksi | 151300 | ||
| rishton.uz | |||
Rishton (o‘zb. Rishton / Rishton) — shahar ( Rishton tumani, Farg‘ona viloyati, O‘zbekiston). U Rishton tumanining ma’muriy markazidir. Shuningdek, Farg‘ona vodiysi va Markaziy Osiyoning eng qadimiy shaharlaridan biri bo‘lib, Buyuk ipak yo‘libo‘yida joylashgan. U qadimdan Markaziy Osiyodagi noyob sirlangan keramika ishlab chiqarishning eng yirik markazlaridan biri sifatida tanilgan.
Geografiyasi
Rishton shahri Farg‘ona vodiysining janubida, Olay tizmasi etaklarida, dengiz sathidan 482 metr balandlikda, So‘x daryosiningo‘ng sohilida, Qirg‘iziston Respublikasibilan chegarada joylashgan. Farg‘onagacha masofa 50 km, Qo‘qongacha 40 km, Toshkentgacha 270 km. Eng yaqin Bag‘dod temiryo‘l stansiyasi shahardan 12 km shimolda joylashgan.
Toponim va avvalgi nomlari
Rishton Farg‘ona vodiysi va Markaziy Osiyoning eng qadimiy manzilgohlari hamda madaniyat markazlaridan biridir. Bu hududda sug‘orma dehqonchilik miloddan avvalgi V asrdan kechikmay, ilk manzilgoh esa miloddan avvalgi IV asrda paydo bo‘lgan.
Shu bois miloddan avvalgi III—II asrlarda Buyuk ipak yo‘lining tarmoqlaridan biri bu yerdan o‘tgan. Manbalarda manzilgoh IV asrdan, Reshton nomi esa IX asrdan ma’lum. Uzoq tarixi davomida shahar bir necha bor sel oqimlari va zilzilalar tufayli vayron bo‘lgan, ajnabiy bosqinchilar tomonidan talangan. Shunga qaramay, aholi o‘ziga xos an’anaviy turmush tarzini va xalq hunarmandchiligini saqlab qolgan. VIII asrgacha shahar nomi bir necha marta o‘zgargan, shu sababli uning kelib chiqishi haqida turli qarashlar mavjud.
Rishton nomi «Roşidān» (ya’ni dono, aqlli, to‘g‘ri yo‘ldan boruvchilar) so‘zidan kelib chiqqan; uning o‘zagi arabcha «ruşd» so‘zining shakli, 2-tarkibiy qismi esa ko‘plikni bildiruvchi forscha «ān» qo‘shimchasidir. Odatda donishmandlar «roshid» deb atalgan.
Farg‘ona vodiysida bunday toponimlar VIII asrdan keyin paydo bo‘lgan. O‘sha paytda bu yerga arab va fors tillarida so‘zlashuvchi musulmonlar ko‘chib kelib, o‘z manzilgohlariga nom bergan yoki mahalliy manzilgohlar nomini o‘zgartirgan.
Bunga Arabān (so‘zma-so‘z arablar) so‘zidan kelib chiqqan Aravon, shuningdek, Qo‘qon atrofidagi bir qancha kichik qishloqlar, masalan, Rafiqān (ya’ni fazilatli kishilar) so‘zidan kelib chiqqan Rapqān, Ardaxşān, İrşādān va boshqalar misol bo‘ladi. Shunday qilib, shahar qadimiyligini hisobga olsak, hozirgi nomi arablar shaharni bosib olganidan keyin mustahkamlangan bo‘lishi ehtimol. Agar shahar arablar istilosidan avval ham mavjud bo‘lgan bo‘lsa, manzilgoh nomini o‘sha davrdagi tillar hamda geografik joylashuvi nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqish maqsadga muvofiq.
Boshqa talqinga ko‘ra, shahar nomi sug‘d tiliga yaqin bo‘lgan qadimgi farg‘ona tilidan kelib chiqqan. Ehtimol, toponim mahalliy geografik xususiyatlarga bevosita bog‘liq: shahar Olay tizmasi etagidagi balandlikda, pana joyda, So‘x daryosining o‘ng tomonida, qizg‘ish tusli tuproqli hududda joylashgan. Jumladan, sug‘dcha so‘zlarning ma’nolari quyidagicha: «Rosh» — baland joy, «Rust» — pana, yashirin joy, «Rash» («Rush») — qizil tuproq (qizg‘ish tusli «xoki surx» gil koni nomidan), «Resh» («Rish») — yara, jarohat, «Mitan» («Misan») topoformanti esa — makon, turarjoy, uy
Rivoyatlarga ko‘ra, Rishton Farg‘ona vodiysida paydo bo‘lgan ilk manzilgoh yoki shaharlardan biri sanaladi. U balandlik yoxud tepalikdagi qal’a yoki istehkom sifatida vujudga kelgan bo‘lishi mumkin.
Xitoy solnomalarida VIII asrda Farg‘onaga turklar bostirib kirishi oqibatida Kushonlar hukmronligining hududiy ta’siri susaya boshlagani haqida ma’lumotlar bor. Ma’lumki, 627—649-yillarda turklar shimoliy Farg‘onani egallab, Gesay (Koson) shahridan boshqargan, janubdagi Xumin shahrida (人 — odamlar) esa qadimgi eroniy-farg‘onalik sulola vakili Alyaoshen hukmronlik qilgan. Farg‘ona vodiysining janubida qadimdan Rishtondan boshqa qadimiy shaharlar bo‘lmagani sababli Xumin Rishtonning islomgacha bo‘lgan nomi hisoblanadi.
VIII asrda Resht shahridan Xuminga, ya’ni Rishtonga reshtliklar kelib, keyinchalik mahalliy aholiga singishib ketgan va shaharga o‘z tarixiy vatanlari nomini bergan.[manba 1148 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Muhammad payg‘ambarning (unga tinchlik va salovotlar bo‘lsin) amakivachchasi va kuyovi, 4-roshid xalifa Ali ibn Abu Tolib (656—661) hukmronligi davrida 1-roshid xalifa, Muhammad payg‘ambarning sahobasi va qaynotasi Abu Bakr Siddiq avlodiga mansub ayrim qurayshiylar Madina shahri zodagonlari boshchiligida shimoli-sharqqa — Kaspiy dengizi sohillarigacha ko‘cha boshlagan. Ular Gilon vodiysi hududida poytaxti Resht shahri bo‘lgan qudratli sayyidlar davlatini barpo etgan.[manba 1148 kundan beri ko‘rsatilmagan]
VII—VIII asrlarda boshqa qabilalarning tazyiqidan so‘ng arab va eroniy qabilalarning salmoqli qismi (islomni qabul qilgan eroniy xalqlar — forslar, balujlar, gilonliklar, mozandaronliklar, lurlar va boshqalar) ommaviy ko‘chib, Pomir etaklariga yetib borgan va bu yerda «Sayyidlar yurti» ma’nosini anglatuvchi Miron Zamin davlatini tuzgan. Sayyidlar yurti.[manba 1148 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Ammo oradan vaqt o‘tib, baluj qabilasining asosiy qismi Afg‘oniston, Pokiston va Eronning janubiy hududlariga yo‘l olgan. Arab-fors lahjasida so‘zlashuvchilar (arablar, forslar, gilonliklar, mozandaronliklar, lurlar, balujlarning kichik bir qismi va ayrim Pomir xalqlari) esa shimolga — Farg‘ona vodiysiga ko‘chgan. Gilonliklarning asosiy qismi, shuningdek lurlar, forslar va arablar yo‘llaridagi birinchi shaharga joylashgan hamda keyinchalik unga o‘z tarixiy vatanlari nomini bergan: Resht — Reshton, bu esa reshtliklar degan ma’noni bildiradi (fors tilidagi «-on» qo‘shimchasi biror hudud yoki xalqqa mansublikni bildiradi).[manba 1148 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Reshtonning mahalliy aholisi asosan kulolchilik, gilonliklar o‘z yurtida ipakchilik, lurlar esa dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullangani sababli bir muddatdan keyin gilonliklar va lurlar o‘z manzilgohlarini barpo etishga qaror qilgan. Lur qabilasi poytaxt Reshtondan uncha uzoq bo‘lmagan joyda o‘z tarixiy vatani nomi bilan atalgan manzilgohni barpo etgan: Xurramobod (fors tilidan tarjima qilinganda — baxtiyorlik manzilgohi). Gilonliklar qabilasi ham lurlar qishlog‘i ortidagi o‘tloq yaylovda, bir necha kichik qishloq yonida manzilgoh barpo etgan. Mahalliy aholi gilonliklarni «moargiloni» deb atagani uchun ularning qishlog‘i ham «Moargilon», ya’ni «biz gilonlikmiz» degan kishilar manzilgohideb nomlangan. Gilonliklar bu yerda tarixiy vatanlaridagi kabi ipak matolar ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘ygan. Dastlab gilonliklar, mozandaronliklar va balujlar shimoli-g‘arbiy eroniy, lurlar va forslar janubi-g‘arbiy eroniy, Pomir xalqlari janubi-sharqiy eroniy, Farg‘onaning mahalliy aholisi esa sharqiy eroniy tillarning bir tarmog‘ida so‘zlashgan. X asrda ularning barchasi fors tiliga o‘tgan. Shu tariqa, arab, fors, gilon, lur, mozandaron va turkiy tillar qorishmasi keyinchalik hozirgi o‘zbek va tojik tillariga asos bo‘lgan, deyish mumkin.
Ushbu rivoyatni Marg‘ilondagi «Pir Siddiq» majmuasidagi dafn joyi ham tasdiqlaydi. Qadimdan mozor 1-roshid xalifa, payg‘ambar Muhammadning sahobasi va qaynotasi Abu Bakr Siddiqsharafiga «Pir Siddiq» deb atalgan. Maqbara 1742-yilda qadimiy qabr ustida bunyod etilgan. Rivoyatga ko‘ra, mozorning yoshi 1000 yil bo‘lib, unda 1-roshid xalifaning jiyanlari Shojalil va Poshshobibi dafn etilgan. Ehtimol, ular Madina shahridan Kaspiy sohillariga, keyinchalik Pomir etaklariga va undan Farg‘ona vodiysiga ko‘chib kelgan o‘sha zodagonlar vakillaridir. Ular dastlab Rishtonga joylashib, bir muddatdan keyin gilonliklar bilan birgalikda Rishton yaqinida hozirgi Marg‘ilon shahriga asos solgan bo‘lishlari mumkin. Shundan kelib chiqib, Burhoniddin al-Marg‘inoniy ar-Roshidoniy — 1-roshid xalifa Abu Bakr Siddiqning bevosita avlodi.
VII—XV asrlarda arablar Reshton shahrini Roshidon deb atagan. Ehtimol, ular shahar nomiga boshqacha ma’no yuklagan, chunki u arabcha «Rosht» («Rushd») so‘ziga ohangdosh bo‘lib, to‘g‘ri yo‘ldegan ma’noni anglatadi. Bu nomni shayxulislom Burhoniddin al-Marg‘inoniy ar-Roshidoniyning ajdodlari bergan bo‘lishi ham mumkin..
Ma’lumki, hazrat Abu Bakr Siddiq, Umar ibn Xattob, Usmon ibn Affon va Ali ibn Abu Tolib hukmronligi islom tarixida «Xulafoyi roshidin», ya’ni to‘g‘ri yo‘ldan borgan xalifalar davri deb ataladi.
Rishtonning mashhur o‘riklari, Marg‘ilon bilan bog‘liq fors lahjasida so‘zlashuvchi aholi hamda Burhoniddin al-Marg‘inoniy ar-Roshidoniyning Rishton qishlog‘ida tug‘ilgani haqidagi ma’lumotlarni Boburiylar imperiyasi asoschisi Bobur ham tasdiqlaydi. Uning ma’lumotiga ko‘ra, XV asrda Farg‘ona vodiysi aholisi turklar va tojiklardan (u ularni sartlar deb atagan) iborat bo‘lgan. Bobur Marg‘ilon, So‘x, Konibodom va Isfara (jumladan, Rishdon) aholisini sartlar, ya’ni tojiklar qatoriga, Andijon va uning atrofidagilarni esa turklar qatoriga kiritgan. Uning «Boburnoma» asaridan:
Yana bir shahar — Marg‘inon, Andijondan g‘arbda, 7 yig‘och yo‘l narida. Bu yaxshi shahar, turli ne’matlarga boy. Anor va o‘rik (zardoli) bu yerda mo‘l va sifatli. Anorning «donakalon» deb ataladigan bir navi bor. Uning shirinligida o‘rik (zardoli) ta’mini eslatuvchi yengil, yoqimli nordonlik seziladi. Bu anorlarni Semnon anorlaridan ham ustun qo‘yish mumkin. Bu yerda o‘rikning (zardolining) yana bir navi bor: uning danagi olib tashlanib, o‘rniga mag‘zi solinadi va quritiladi. U «subhoniy» deb ataladi, juda mazali. Bu yerlarda ov hayvonlari yaxshi, yaqin atrofda oq kiyiklar uchraydi. Marg‘inon aholisi — sartlar (tojiklar), urushqoq va tinib-tinchimas xalq. Mushtlashish odati Movarounnahrda keng tarqalgan. Samarqand va Buxorodagi mashhur mushtlashuvchilarning ko‘pchiligi marg‘inonliklardir. «Hidoya» muallifi Marg‘inon viloyatining Rishdon deb ataladigan qishlog‘ida tug‘ilgan.
Ma’lumki, Rishton o‘rik vatani sanaladi. «Subhoniy» o‘rigi nomining kelib chiqishi haqida ko‘plab qiziqarli rivoyatlar mavjud. Ulardan biri Movarounnahrning rishtonlik shayxulislomi Burhoniddin al-Marg‘inoniy ar-Roshidoniy:
bilan bog‘liq. XII asrda rishtonliklar Samarqandga o‘z yurtdoshi — Movarounnahr shayxulislomi Burhoniddin al-Marg‘inoniy ar-Roshidoniyniziyorat qilish uchun kelib, sovg‘a sifatida Rishtonning qadimiy «Mullaxanda», «Mullagadoyi», «Kandak» kabi mashhur o‘rik navlari va yangi navlardan birini olib kelgan. Shayxulislom yangi o‘rik navidan tatib ko‘rib, ko‘zlariga yosh olgancha uch marta: «Subhonalloh, Subhonalloh, Subhonalloh» («Alloh ulug‘dir», «Alloh muqaddasdir») degan: «Ey muqaddas Alloh, yurtdoshlarimga shunday shirin ne’mat ato etganing uchun Senga shukr». Shundan so‘ng rishtonliklar bu o‘rik navini «Subhoniy» deb atagan.
Markaziy osiyolik, o‘zbek va sovet sayyohi, yozuvchisi, tarjimoni-poliglot, tarixchi va jadidchi Is’hoqxon Ibrat (asl ismi — Is’hoqxon To‘ra Junaydulloxo‘ja o‘g‘li) 1916-yilda yozilgan «Farg‘ona tarixi» («Tarixi Farg‘ona») asarida Marg‘ilonni Farg‘onaning qadimiy shaharlari qatoriga kiritadi. Muallif shahar tashkil topgan davr va uning nomini Forsdan kelgan ko‘chmanchilar bilan bog‘lab, 833-yil, ya’ni IX asrga taalluqli deb hisoblaydi. Bu holat keyinchalik Marg‘ilon shahriga asos solgan reshtliklar — gilonliklar, forslar, mozandaronliklar, lurlar va ayrim Pomir xalqlari Rishtonga kelgani haqidagi rivoyatni tasdiqlaydi.
Maqomlari
Urushlar va tabiiy ofatlar sababli manzilgohning maqomi bir necha marta o‘zgargan. O‘rta asrlardagi shahardan XX asr boshlariga kelib Rishton kentga, keyin qishloqqa aylangan. Sovet hokimiyati o‘rnatilgach, 1923—1929-yillarda uyezdlar va volostlaro‘rniga, Rossiya imperiyasida mavjud bo‘lgan ma’muriy tuzilmalar o‘rnida tumanlar tashkil etilgan. 1926-yilgacha Rishton volosti mavjud bo‘lgan. O‘zbekiston SSR Markaziy ijroiya qo‘mitasining 5-sonli qarori bilan 29-sentabr 1926-yilda , Farg‘ona viloyati O‘zbekiston tarkibida ma’muriy markazi Yuqori Rishton qishlog‘ida joylashgan Rishton tumani tashkil etilgan. 1934-yilda u sovet partiya arbobi Valerian Kuybishev sharafiga Kuybishevo qishlog‘i deb qayta nomlangan. 8-may 1958-yilda shaharcha maqomini olgan. O‘zbekiston SSR Oliy Kengashi Prezidiumining 24-noyabr 1977-yildagi farmoni bilan Kuybishevo shaharchasiga avvalgi Rishton nomi qaytarilgan va bir vaqtning o‘zida shahar maqomi berilgan.
Aholisi
Olimlarning so‘nggi tadqiqotlariga ko‘ra, o‘zbeklar va tojiklarning antropologik tipi miloddan avvalgi I ming yillik oxirida Sayxunning o‘rta va quyi oqimi vodiylarida shakllangan hamda Farg‘ona, Xorazm va Zarafshon vodiylariga milodiy II—III asrlarda tarqalgan. Ushbu etnoslarning qadimgi ajdodlari saklar, massagetlar, toharlarbo‘lgan (Xitoy manbalarida yuechjilar). Ularning shakllanish jarayoniga shimoldan ikki daryo oralig‘iga ko‘chgan turkiy xalqlar, miloddan avvalgi I ming yillik oxiri va milodiy I ming yillik boshida Amudaryoning janubidan kelgan forsiyzabon qabilalar ta’sir ko‘rsatgan. IV—V asrlarda xioniylar, kidariylar va eftaliylar qabilalari ham sezilarli ta’sir o‘tkazgan.
Farg‘ona vodiysining qadimgi aholisi sak qabilalarining turli guruhlari — ko‘chmanchilar, yarim ko‘chmanchilar va o‘troq kishilar edi. Ularning barchasi Gerodot va qadimgi fors yozuvlarida tilga olingan «sak-xaumavarga» nomli keng konfederatsiyaga kirgan. Qadimgi farg‘onaliklar, aniqrog‘i, tigraxauda saklari (uchli qalpoq kiyuvchi saklar) miloddan avvalgi VII—III asrlarda mazkur hududda yashagan va sug‘d tiliga yaqin deb taxmin qilinadigan o‘z qadimgi farg‘ona tilida so‘zlashgan. Bu til sug‘d tilidan farq qilgan. Shunga qaramay, farqlar ko‘p bo‘lsa-da, sug‘diylar va farg‘onaliklar bir-birining gapini tushungan. Bu haqda Farg‘onaga miloddan avvalgi II—I asrlarda va milodiy VII—VIII asrlarda tashrif buyurgan xitoy sayyohlari ham qayd etgan.
Aholining irqiy tarkibi Farg‘ona vodiysida xilma-xil bo‘lgan; unda yashagan xalqlar va qabilalarning antropologik tarkibida mongoloid unsurlar nisbatan kichik o‘rin tutgan. Paleoantropologik ma’lumotlarga ko‘ra, aholining asosiy qismi braxisefal yevropeoid tipga — Markaziy Osiyo ikki daryo oralig‘i irqi, boshqacha aytganda, Pomir-Farg‘ona irqideb ataluvchi tipga mansub bo‘lgan. Bu yevropeoid irqiningeng sharqiy kichik irqidir; u Markaziy Osiyodatarqalgan bo‘lib, unga asosan o‘zbeklar, tojiklar va (yevropoiddik belgilari ko‘proq bo‘lgan) Pomir xalqlarimansub deb ko‘rsatiladi. Shu bilan birga, milodiy I ming yillikning birinchi yarmida turkiy qabilalarning kirib kelishi juda sust kechgan. Keyinroq, VI—VIII asrlarda Farg‘ona turkiy davlat tuzilmalari ta’sir doirasiga kirgan. VII asrning ikkinchi choragidayoq Farg‘onaning mahalliy hukmdori turklar bilan jangda halok bo‘lgan va shundan keyin Farg‘onaning bir qismi bevosita turklar tomonidan boshqarilgan. Shu davrdan boshlab turkiy unsurlar Farg‘ona hududiga ayniqsa jadal kirib kelgan, natijada, ayniqsa Farg‘onani o‘rab turgan tog‘ vodiylarida, mongoloid unsurlar ulushining sezilarli va keskin ortishi jarayoni boshlangan.
Farg‘onadagi etnogenetik jarayonlar arablar istilosidan keyin, VIII—X asrlarda qadimgi farg‘ona tili o‘rnini yangi eroniy tojik tili egallab, hududda keng tarqalgani tufayli yanada murakkablashgan. IX—X asrlardagi arab sayyohlari o‘z yozuvlarida Rishton shahri atrofida boshqa manzilgohlar bo‘lmaganini, So‘x, Avval va boshqa o‘rta asr shaharlari esa ko‘plab qishloqlarga ega bo‘lganini qayd etgan.
XIII asrdagi mo‘g‘ullar istilosi Markaziy Osiyoning etnik xaritasini jiddiy o‘zgartirdi. Ko‘p sonli ko‘chmanchi mo‘g‘ullarning bu yerga ko‘chishi juda muhim omil bo‘ldi. Etnik qabilalar — jaloyirlar, oyratlar, barloslar va boshqalar Markaziy Osiyoga kelgach, qisqa vaqt ichida til jihatidan turkiylashgan. Kelgindilar tojiklashmay, aynan turkiylashganini mo‘g‘ullarning turmush tarzi turkiy xalqlarnikiga yaqin bo‘lgani bilan izohlash mumkin. Biroq bu jarayonning shiddati va tezligi kelgan mo‘g‘ullar juda kuchli turkiy muhitga tushganidan dalolat beradi. Jarayon XV asr oxiri va XVI asr boshida ham davom etgan. Markaziy Osiyo Dashti Qipchoq o‘zbeklari (turkiy-mo‘g‘ul qabilalar ittifoqi) tomonidan zabt etilgach, bu yerga Dashti Qipchoqdan ko‘plab guruhlar ko‘chib kelgan: mang‘itlar, qo‘ng‘irotlar, naymanlar, do‘rmonlar, qipchoqlar, uyg‘urlar, saroylar, qatag‘onlar, kenagaslar, minglar, yuzlar, qirqlar, bo‘stonlar, qang‘lilar, bahrinlar va boshqalar.
Buning natijasida XIII asr oxiridan va XVI asrdan boshlab Rishton atrofida aholisi asosan turkiy-mo‘g‘ul qabilalardan, xususan turkiylashgan janubiy mo‘g‘ullar hamda sharqiy dashti qipchoqlardan iborat qishloqlar shakllana boshlagan: jaloyirlar (Jaloyir qishlog‘i), oyratlar (Uyrat qishlog‘i), naymanlar (Nayman qishlog‘i), do‘rmonlar (Do‘rmoncha qishlog‘i), qipchoqlar (Qipchoq, Dashti Qipchoq qishloqlari), qirg‘izlar (Yoyilma qishlog‘i), shuningdek minglar, yuzlar, qirqlar, saroylar, bo‘stonlar, qang‘lilar va boshqalar.
1882-yilda volostda 17 970 kishi (ulardan 4900 nafari volost markazi Rishtonda), 1909-yilda 21 811 kishi (ulardan 6415 nafari volost markazida) yashagan. Aholi o‘zbeklar, sartlar, tojiklar va qirg‘izlar hamda boshqalardan iborat bo‘lgan. Ushbu ma’lumotlarga ko‘ra, ruslar soni 10 kishidan oshmagan. Tojiklar volost ma’muriy markazi Rishton, Qal’ai Nav (Qalainov, Abdullaboyon, Xurramobod), Qashqariyon qishloqlarining asosiy aholisi bo‘lgan. Boshqa qishloqlarda asosan sartlar, o‘zbeklar va turkiylashgan turli mo‘g‘ul qabilalari, turkiylashgan mahalliy forsiyzabon aholi hamda boshqalar yashagan.
1909-yilda Rishton volosti Bachqir uchastkasiga qaragan, volost hududida 21 811 kishiyashagan. Bu jadvalda Rishton volosti qishloqlaridan tashqari, bugungi kunda Rishton tumani tarkibiga kiradigan Zadiyon volostining ayrim qishloqlari ham keltirilgan.
Rishtonning tashkil topishi va rivojlanishi tarixidan kelib chiqib, shahar mahalliy aholisi Farg‘ona vodiysiningtub aholisi degan xulosaga kelish mumkin. Bu yerda qadimdan sharqiy eroniy tillar tarmog‘idagi bir lahjada so‘zlashgan saklar, farg‘onaliklar va sug‘diylarning avlodlari — o‘troq aholi yashagan. Keyingi asrlarda Farg‘ona o‘troq aholisining bir qismi sug‘diylar bilan aralashib, shakllanayotgan tojik xalqiga qo‘shilgan, boshqa qismi esa o‘zbek xalqining tarkibiy qismlaridan biriga aylangan. Natijada XX asr boshlarida o‘zini o‘zbeklar va tojiklar deb atash jarayoni kechgan.
XI asr oxirida Rishton sel oqimi oqibatida deyarli butunlay vayron bo‘lgan, shahar qayta tiklanishi jarayonida tabiiy ravishda yangi mahallalar paydo bo‘lgan. XII asrdan 1939-yilgacha shahar ikki qismdan — eski Qal’ai Poyon (Quyi qal’a) va yangi Qal’ai Bolo (Yuqori qal’a)dan iborat bo‘lgan. Har ikkala qal’a aholisi Rishtonning yagona aholisini tashkil etgan.
| 1882 | 1909 | 1926 | 1939 | |
|---|---|---|---|---|
| Quyi Rishton | 2900 | 3636 | 3750 | 3823 |
| Yuqori Rishton | 2000 | 2779 | 3264 | 3589 |
| Rishton | 4900 | 6415 | 7014 | 7412 |
Aholi soni bo‘yicha Rishton Farg‘ona viloyatida Farg‘ona, Qo‘qon, Marg‘ilon va Quvashaharlaridan keyin beshinchi o‘rinni egallaydi. Shahar 20 ta mahallaga (mahalla) bo‘lingan bo‘lib, 2017-yil ma’lumotlariga ko‘ra, unda 50,2 ming kishi yashaydi. Shahar aholisi milliy tarkibi xilma-xil bo‘lib, 20 dan ortiq millat vakillarini o‘z ichiga oladi. Aholining asosiy qismini tojiklar va o‘zbeklartashkil etadi. Shuningdek, ruslar,tatarlar, qirg‘izlar va boshqa millatlar ham yashaydi.
Farg‘onaning arablar tomonidan bosib olinishi davriga oid yozma manbalarda atigi 4 ta shahar tilga olingan: Axsikent, Xo‘jand, O‘zgandva Urest. Albatta, o‘sha davrda yana 35 ta katta-kichik shahar mavjud bo‘lgan, ularni IX—X asrlarda arab sayyohlari tasvirlagan. Biroq Farg‘onadagi shaharlarning ko‘pchiligi arxeologlar tomonidan deyarli o‘rganilmagan. Ulardan ko‘plarining umumiy maydoni ma’lum, ayrimlarining taxminiy maydonini yozma manbalar va saqlanib qolgan xarobalar asosida aniqlash mumkin. Rishton ham shular jumlasidandir.
Yuqorida aytilganidek, ilk o‘rta asrlar va o‘rta asrlardagi Markaziy Osiyo shaharlari asosan uch qismdan — «ko‘handiz», «shahriston» va «rabot»dan iborat bo‘lgan. Tadqiqotchilar shahar qismlarining maydoniga tayanib, qadimgi shaharlar aholisi sonini taxminan aniqlash usulini ishlab chiqqan. VIII asrda 10 mingdan 60 minggacha aholisi bo‘lgan shaharlar yirik, 5 mingdan 10 minggacha bo‘lganlari o‘rta shaharlar hisoblangan. X asrda esa 35 mingdan 150 minggacha aholisi borlar yirik, 5 mingdan 25 minggacha bo‘lganlar o‘rta va 5 minggacha bo‘lganlar kichik shaharlar deb qaralgan.
VIII asr boshida Marvda 80 ming, Samarqandda 30 ming, Buxoroda 20 ming, Termizda 10 ming, Xo‘jandda, Panjikentda, Binkatda (Toshkent), ), Keshda ( (Shahrisabz), Nasafda (Qarshi), ), Axsikentda,, Quvada, Rishtonda, O‘zgandda, O‘shda, Hazoraspda 10 minggacha, Bolasog‘unda, Nisoda, Tarozda, Nujikentda, Kosonda 5 minggacha kishi yashagan.
X asr boshlarida Marvda 150 minggacha, Samarqandda, Urganchda 110 minggacha, Katda 100 minggacha, Buxoroda 50 minggacha, Termizda 35 minggacha, Keshda, Nasafda 30 minggacha, Panjikentda, Binkatda, Axsikentda, Quvada, O‘shda 25 minggacha, O‘zgandda, Rishtonda 20 minggacha, Kandda (Konibodom), Bobda (Pop), Bolasog‘unda, Tarozda 10 minggacha, Nujikentda, Marg‘inonda (Marg‘ilon), , Xavoqandda ( (Qo‘qon) 5 minggacha kishi yashagan.
Milodiy era boshidan buyon sodir bo‘lgan tarixiy voqealarni, mavjud yozma manbalar, arxeologik va ilmiy tadqiqotlar hamda rasmiy statistika ma’lumotlarini tahlil qilish asosida qadimgi Rishton aholisining taxminiy sonini milodiy eraning boshlaridan aniqlash mumkin.
| I asr | VIII asr | X asr | XII asr | XVII asr | 1882 | 1897 | 1909 | 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2000 | 2017 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Rishton | 3000 | 10 000 | 20 000 | 8000 | 4500 | 4900 | 5100 | 6415 | 7014 | 7412 | 8829 | 12 517 | 19 309 | 23 706 | 33 436 | 50 200 |
Tarix
Qadimgi Rishton
Rishton Olay tizmasi etaklarida, So‘x daryosiningo‘ng sohilida joylashgan bo‘lib, doimo suv bilan ta’minlangan. Bu holat bronza davridan boshlab bu yerda barqaror o‘troq dehqonchilik rivojlanishiga va miloddan avvalgi II ming yillik oxirida mazkur hududda juda qadimiy doimiy dehqonchilik manzilgohi paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan.
Rishton shahar nomi ilk bor IX asrdan boshlab arabcha va forscha geografik adabiyotlarda, Abu Ishoq Ibrohim ibn Muhammad al-Istaxriy, Abulqosim Muhammad an-Nasibiy ibn Havqal, Shamsiddin Muhammad ibn Ahmad al-Muqaddasiy, («Hudud ul-olam»va boshqa manbalarda uchraydi. Ushbu ma’lumotlar akademik V. V. Bartold va boshqalarning asarlarida o‘rganilib, tarjima qilingan va nashr etilgan.
Farg‘ona vodiysidagi, jumladan Rishtondagi ko‘plab arxeologik yodgorliklar sovet davrida, o‘tgan asrning 30-yillarida boshlangan jamoalashtirish oqibatida yo‘q qilingan. Rishtonning tarixiy yodgorliklari, qadimgi qabriston, shahar xarobalari va ularga tutash, janubdan shimolga qarab cho‘zilgan hudud Katta Farg‘ona kanali gacha cho‘zilib, bir vaqtlar miloddan avvalgi II asrda xitoylar, V asrda turklar, VIII asrda arablar va XIII asrda Chingizxon qo‘shinlari bosqiniga qarshi turgan edi. Ular butunlay buzib tashlangan va o‘rniga paxta ekilgan. 1960-yillar oxirida qadimiy qabristonlar o‘rnida 2 qavatli «Cheryomushki» uylari qurila boshlagan. Holbuki, mahalliy aholi ajdodlari dafn etilgan qabristonlarni ziyorat qilib turardi. Qadimgi shahar xarobalarini saqlash uchun 70-yillar boshida qabristonning saqlanib qolgan qismlari atrofiga «Qadimgi Rishton shahri hududi davlatning madaniy yodgorliklar muhofazasidadir. Bu yerda arxeologik qazishmalar o‘tkaziladi» degan belgilar o‘rnatilgan. Biroq keyingi yillarda madaniy meros muhofazasi hududining qolgan qismi ham ko‘p qavatli uylar qurilishi uchun berilgan. Hatto eski qabristonning katta qismi fuqarolarning yakka tartibdagi uy-joy qurilishiga ajratilgan. Hozir bu hududda Dahbed mahallasi va qisman Chinigaron mahallasi joylashgan. Shu tariqa qadimgi Rishtonning noyob madaniy yodgorliklarining ko‘p qismi yo‘qotilgan; eng achinarlisi, qadimiy qabristonlarning buzilishi odamlarni ajdodlari va qadimiy tarixi bilan bog‘lab turgan rishtalarni uzgan.
Rishtonda 1934—2010-yillar davomida bir necha marta mahalliy arxeologik tadqiqotlar o‘tkazilgan. Hozirgi Rishtonning shimoliy chekkasida 1934—1939-yillarda (jumladan, Katta Farg‘ona kanaliqurilishi davrida) o‘tkazilgan arxeologik tadqiqotlar miloddan avval asos solingan shahar tipidagi manzilgoh uzluksiz mavjud bo‘lganidan dalolat beradi. Xususan, Katta Farg‘ona kanali qurilishida shaharning turarjoy va hunarmandchilik mahallalari, ishlab chiqarish inshootlari, jumladan sopol buyumlar pishiriladigan xumdonlar, qadimiy shaharning xom g‘ishtdan qurilgan mudofaa devori shimoliy qismining katta bo‘lagi hamda II—— I asrlarga (miloddan avvalgi)va milodiy I asrga oid turli turmush buyumlari topilgan. Janubroqda, Sohibi Hidoya qabristoni atrofida ilk o‘rta asrlar (V—X asrlar) shahri xarobalari aniqlangan. Shunday qilib, miloddan avvalgi I ming yillik oxiri va o‘rta asrlarda Farg‘ona vodiysining janubi-g‘arbiy qismida yirik shahar mavjud bo‘lgan, u Buyuk ipak yo‘liningFarg‘ona orqali o‘tadigan tarmog‘idagi muhim manzilgohlardan biri edi..
1998—1999-yillarda Rishtonning shimoliy chekkasida, qadimiy «Sohibi Hidoya» qabristoni va uning atrofida o‘tkazilgan arxeologik tadqiqotlarda ikki metr qalinlikdagi madaniy qatlam ostidan turarjoy va ishlab chiqarish inshootlari, shu jumladan kulolchilik xumdonlari, suv o‘tkazishga mo‘ljallangan sopol quvurlar — quvurlar, sirlangan va sirlanmagan ko‘plab sopol buyumlar topilgan. Ular kulolchilik ishlab chiqarishining yuksak darajada rivojlanganidan darak beradi. Shuningdek, IX—XII asrlarga oid ko‘plab sopol, bronza va shisha buyumlar aniqlangan. Viloyat shahrida topilgan shisha va bronza buyumlar tarixchi hamda etnograflarga ular chetdan keltirilmagan, balki shu yerning o‘zida tayyorlangan, degan xulosaga kelish imkonini bergan. Ya’ni shaharda qadimdan kulolchilik, metallga ishlov berish va shishasozlik hunarlari rivojlangan. Bezak va tasvirlar tushirilgan yettita bronza ko‘za ilmiy adabiyotga «Rishton bronza ko‘zalari to‘plami» nomi bilan kirgan.
2010-yildagi navbatdagi arxeologik tadqiqotlarda Dahbed mahallasidan shaharning qadimgi janubiy mudofaa devori qoldiqlari hamda milodiy V—XI asrlardagi sel oqimlari izlari, Minor mahallasidan esa halokatli sel oqimlarining asosiy yo‘nalishlari va ko‘lamini ko‘rsatuvchi joylar topilgan (Rishton qadimdan sel oqimlari).
ta’siriga uchragan). Rishtonda Xo‘ja Ilg‘or mozori va Qashqariyon qishlog‘i (hozir mahalla) orasida uzunligi va kengligi katta, daraga o‘xshash botiq bor. Dara o‘ng tomonining yonbag‘irlarida qadimiy qabrlar bo‘lib, rishtonliklar ularni azaldan «go‘ri mug‘», «mug‘mozor», «mug‘xona» deb atagan. Avloddan avlodga Rishtonda islomdan ancha ilgari mug‘lar yashagani va qabrlarda rishtonliklarning ajdodlari — otashparast mug‘lar to‘qima tobutlarda dafn etilgani haqidagi ma’lumot yetkazilgan.
Sovet arxeologi, tarix fanlari doktori, Tojikiston SSR Fanlar akademiyasi akademigi, arxeologiya bo‘yicha Tojikistondagi ilmiy maktab asoschisi Boris Anatolyevich Litvinskiy mug‘ qabristonlarini (Vorux va Asht qishloqlari) o‘rganib, Farg‘ona etnik tarixiga oid bir qancha yangi ilmiy nazariya va xulosalarni ilgari surgan. Xususan:
«Mug‘ qabristonlari Farg‘onaning eng qadimgi aholisiga — asosiy mashg‘uloti chorvachilik bo‘lgan sharqiy eroniy qabilalarga oid yodgorliklardir. Etnografik tadqiqotlarga ko‘ra, avval saklar, keyinchalik tojik xalqining bevosita ajdodlari bo‘lgan sug‘diylar mug‘lar deb atalgan. Mug‘lar (saklar) jangovar, jasur, juda baquvvat va mehnatsevar, ayni paytda sodda bo‘lib, uzun soqol va mo‘ylov qo‘ygan. Demak, miloddan avvalgi VII—II asrlarda Farg‘ona aholisining salmoqli qismi saklar bo‘lgan».
Tadqiqotlar natijasida bu hududdagi ilk manzilgoh (mug‘lar manzilgohi) miloddan avvalgi I ming yillik o‘rtalarida paydo bo‘lgani va qadimgi Farg‘onaning Davan davlati ilk shaharlaridan biri bo‘lgani aniqlangan. Miloddan avvalgi V asrdan milodiy V asrgacha Farg‘onada xo‘jalik va madaniyat yuksalib, ko‘plab shahar hamda manzilgohlar paydo bo‘lgan. Miloddan avvalgi 201-yilgi Xitoy manbalarida bu hududdagi qudratli Davan davlati tilga olinadi. Buyuk ipak yo‘li Davan orqali o‘tgan. Davlat tili sug‘diylar va parfiyaliklar tiliga yaqin bo‘lgan. Manbalarda Davanda ayrim vohalarga tarqalgan 70 tagacha katta-kichik shahar va ko‘p minglik aholi mavjudligi aytiladi. Ammo ulardan faqat uchtasi — Ershi, Yu-chen va Guyshan nomi keltiriladi, Ershi va Guyshan poytaxt shaharlar sifatida qayd etilgan. Manbalarda ularning aniq joylashuvi ko‘rsatilmagan. Shu sababli tadqiqotchilar ularni hozirgi xaritada qayerga to‘g‘ri kelishi borasida uzoq vaqtdan beri bahslashadi. Turli olimlar bu shaharlarni Tojikistondagi O‘ratepa, O‘zbekistondagi Koson va Mingtepa (Marhamat), Qirg‘izistondagi O‘sh hamda O‘zgand bilan bog‘laydi.
Ma’lumki, Ipak yo‘li asoschisi sifatida xitoy diplomati Chjan Syan e’tirof etiladi. U Markaziy Osiyo mamlakatlarini xitoyliklarga tanitgan, bu kashfiyotning boshlang‘ich nuqtalari esa Farg‘ona vodiysidagishahar va manzilgohlar bo‘lgan. Xitoydan birinchi ipak yo‘li Farg‘ona vohasiga miloddan avvalgi 121-yilda imperator U-didavrida yo‘lga qo‘yilgan. O‘sha yerga ipak va bronza ko‘zgular ortilgan dastlabki tuya karvoni yetib kelib, ularni ajoyib Farg‘ona otlari, shirin mevalar, sharob va boshqa mahsulotlarga ayirboshlagan.
Farg‘onada Kushonlar hukmronligi taxminan 627—649-yillarda tugagan. O‘shanda Farg‘ona hukmdori Kibi g‘arbiy turk hukmdori Ganmoxedu tomonidan o‘ldirilgan. Xitoy sayyohi, buddaviy ziyoratchi Xoy-Chao (VIII asr, 726-yil) ma’lumotiga ko‘ra, 627—649-yillarda shimoliy Farg‘onani «shunishi» urug‘idan bo‘lgan turklar bosib olgan. Ularning rahbari Ashina o‘g‘li Yebojini Gesay yoki Xyu-syun (Koson) shahri boshlig‘i etib tayinlagan. O‘sha davrda Farg‘onada ikki hokimiyat mavjud edi: shimolda Gesay (Koson) shahrida turk Yeboji, janubda Xumin shahrida esa qadimgi Farg‘ona sulolasi vakili Alyaoshen hukmronlik qilgan.
Tarixiy «Tan kitobi»asarida Ninyuan mamlakati haqida shunday hikoya qilinadi:
«(Turk) (Ashina) Shuni vafotidan keyin uning o‘g‘li Yeboji o‘rnini egalladi, Kibining (mahalliy Farg‘ona sulolasidan) qarindoshi Alyaoshen esa hukmdor etib tayinlandi. U Xumin shahrida, Yeboji esa Gesay shahrida yashagan».
Biroq Xumin shahrining qayerda joylashgani ma’lum emas. Farg‘ona turkiy va eroniy-farg‘onalik qismlarga ajralgani sababli Xuminni janubiy Farg‘onadan izlash tabiiy. Bu shahar qadimgi Rishton bo‘lishi ham mumkin. Chunki yuqoridagi ma’lumotlardan Farg‘onaning janubida Rishtondan, janubi-sharqida esa Quvadan boshqa yirik shahar bo‘lmagan degan tasavvur hosil bo‘ladi. Akademik V. V. Bartold.
Rus sharqshunosi, akademik V. V. Bartold (Asarlar, I jild. «Mo‘g‘ullar istilosi davrida Turkiston»):
«IV va X asrlar oralig‘ida Rishton Farg‘ona vodiysining»
yirik shaharlaridan biri bo‘lgan». 715-yil boshlarida Farg‘ona vodiysi qo‘shinlari tomonidan egallangan: Qutayba. Uzoq qamalga qaramay, Rishton arablarga to‘liq bo‘ysunmagan. Faqat 739-yilda rishtonliklar Xuroson va Movarounnahr noibi Nasr ibn Sayyor qo‘shinlariga uzoq qarshilik ko‘rsatgach, hammaning hayoti saqlanishi va buning evaziga arablar dini — islomni qabul qilish sharti bilan shartnoma tuzishga rozi bo‘lgan. Shundan so‘ng Nasr ibn Sayyor shaharliklarni «roshidlar», ya’ni to‘g‘ri yo‘lni tanlagan kishilar deb atagan.
Arablar istilosidan avval butun Markaziy Osiyodagi kabi Rishtonda ham otashparastlikka asoslangan zardushtiylik dini ustun bo‘lgan, shahar markazida zardushtiylik ibodatxonasi joylashgan. Bunga Rishtonda hozirgacha saqlanib qolgan, o‘sha davrda qorixonaga (Xo‘ja Ilg‘or masjidi hududidagi Qur’on tilovat qiluvchilar xonasi) aylantirilgan zardushtiylik ibodatxonasi dalil sifatida keltiriladi. Inshootning shakli g‘ayrioddiy bo‘lib, uning gumbazi uchli qalpoq kiygan tigraxauda saklarining bosh kiyimini eslatadi va Markaziy Osiyoda o‘xshashi yo‘q. Bu uning ilgari otashkada bo‘lganini taxmin qilishga asos beradi. Shuningdek, rishtonliklarning ajdodlari islomni qabul qilgan va musulmon bo‘lgan bo‘lsalar-da, islomgacha bo‘lgan qadimiy urf-odatlari va diniy an’analarining ayrim unsurlarini (Navro‘z, kelin va jangchi ustidan shirinlik sochish, kelin kuyov uyiga kirayotganda gulxan yoqish va boshqalar) saqlab, binolar qurilishida ham ulardan foydalangan.
O‘sha davrdagi Markaziy Osiyoning barcha yirik shaharlari singari Rishton ham uch qismga bo‘lingan: ark (qal’a, ko‘handiz), atrofini mudofaa devorlari o‘ragan shahriston (madina, asosiy shahar) va rabot (shahar tashqarisidagi qism). Buni tasdiqlashda IX asr arab geografi Abu Ishoq Ibrohim ibn Muhammad al-Istaxriyning o‘rta asr Farg‘ona shaharlari tuzilishi haqidagi quyidagi so‘zlari muhim:
«Farg‘onada ko‘handizi va mustahkamlangan madinasi bo‘lmagan shahar yo‘q».
Ma’lumki, arab istilochilarining asosiy vazifalaridan biri bu hududlarda islom dinini yoyish va jamiyatni boshqarish institutlarini joriy etish edi. Arablar Markaziy Osiyo bo‘ylab masjidlar qura boshlagan hamda mahalliy jamoa boshqaruvi instituti — mahalla (arabcha محلة (mahálla — «shahar mavzesi») tizimini shakllantirgan. Islom an’analariga ko‘ra, mahalla — shaharning yoki qishloqning tarixiy yodgorliklar yoxud aholisining kasbiga ko‘ra nomlangan, o‘z hududida o‘zini o‘zi boshqaradigan qismidir; masjid esa uning ijtimoiy, madaniy va ma’naviy markazi hisoblanadi.
Arablarning Rishtondagi dastlabki ishlaridan biri VIII asr oxirida shahar markazidagi vayron qilingan zardushtiylik ibodatxonasi o‘rnida Farg‘ona vodiysidagi eng birinchi jome masjidlaridan birini qurish bo‘lgan. Bu masjid gumbazi maxsus g‘isht terish usuli bilan, xona ichidagi katta maydonni qo‘shimcha oraliq tayanchlarsiz, ko‘pincha doira shaklida yopadigan qilib qurilgan. Bunday bino zardushtiy rishtonliklar uchun tashqi ko‘rinishi jihatidan noodatiy bo‘lgan. Holbuki, gumbaz qurish tarixi tarixdan oldingi davrlargacha boradi va muqaddas ramz sifatida olamni — osmon gumbazini ifodalagan.
Geograf va sayyoh Muhammad ibn Ahmad Shamsiddin al-Muqaddasiy IX asrda Rishtonni juma jome masjidi bo‘lgan shaharlar qatoriga kiritgan:
«Rishton ikki darvozali mudofaa devori bilan o‘ralgan yirik shahar; birinchi darvoza jome masjidi yonidagi bozor yaqinida, ikkinchisi maydon yonida joylashgan».
Dastlab rishtonliklar gumbazli masjidni xalq orasida Gumbazdeb atagan. Shu sababli arablar masjid atrofini bitta mahallaga birlashtirib, Gumbazdeb nomlagan, uning aholisini esa gumbazliklar (gumbaziylar).
degan. Vaqt o‘tishi va aholi soni ortishi natijasida Markaziy Osiyoda birinchi tashkil topgan barcha mahallalar yangi hududlar hisobiga kengaygan, so‘ng ulardan ajralgan qismlar mustaqil shahar mahallalariga aylangan. Rishtonda yangi mahallalar ham aynan shu tariqa shakllangan. Ammo XI asr oxiridagi halokatli sel oqimi shaharni deyarli butunlay vayron qilgan. Shahar qayta tiklanar ekan, bu jarayon jadallashib, eski mahallalar tiklangan va yangilari vujudga kelgan. O‘sha davrdan boshlab Rishton Qal’ai Poyon (Quyi qal’a) va Qal’ai Bolo (Yuqori qal’a) deb atalgan ikki qal’aga bo‘lingan. Tabiiy ofatdan avval Gumbaz mahallasidan birinchi bo‘lib shaharning «diniy zodagonlari» mustaqil mahalla — Dahbed mahallasiga, kulollar esa Kulolon mahallasiga ajralgan. Shahar vayron bo‘lgach, musulmon qozilar Qoziyon mahallasiga, ko‘za yasovchilar Ko‘zagaron mahallasiga, chinni buyumlar yasovchilar Kulibegon (Chinnigaron) mahallasiga, urchuq yasovchilar Dukchiyon mahallasiga, nos (tutunsiz tamaki mahsuloti) tayyorlovchilar Nosgar mahallasiga joylashgan. Shahar tashqarisida barcha aholi rishtonlik deb atalgan, shaharning o‘zida esa ularning qaysi mahalladan ekani ajratib ko‘rsatilgan: gumbazliklar (Gumbaziy), dahbedliklar (Dahbediy), qoziyonliklar (Qoziyoniy), kulolonliklar (Kuloloniy), ko‘zagaronliklar (Ko‘zagaroniy), chinnigaronliklar (Chinnigaroniy), dukchiyonliklar (Dukchiyoniy), nosgarliklar (Nosgariy) va hokazo.
Buyuk mutafakkir Abulhasan Ali ibn Abu Bakr ibn Abduljalil al-Farg‘oniy al-Marg‘inoniy ar-Roshidoniy ko‘proq Burhoniddin al-Marg‘inoniy ar-Roshidoniy nomi bilan mashhur. U «Hidoya» — «To‘g‘ri yo‘l» kitobida Dahbedmahallasida tug‘ilganini ko‘rsatgan. Darhaqiqat, u tug‘ilgan paytda Dahbed Rishtonning mustaqil mahallasi sifatida shakllangan edi. Biroq mutafakkirning bobosi Umar ibn Habib va otasi Abu Bakr ibn Abduljalil Gumbaz.
mahallasi aholisi bo‘lgan. Arablar hukmronligi davrida Rishton tez rivojlanib, Buyuk ipak yo‘lidagi muhim savdo markazi va yuklar qayta taqsimlanadigan manzilga aylangan. X asrgacha Rishton Farg‘ona vodiysining kam sonli yirik shaharlari, rivojlangan hunarmandchilik va bog‘dorchilik markazlaridan biri bo‘lgan. Shaharning hunarmandchilik mahallalarida (Kulolon, Ko‘zagaron, Kulibegon) bugun mashhur bo‘lgan Rishton kulolchilik buyumlari ishlab chiqarilgan. Bog‘bonlar ayniqsa mashhur o‘riklari, noklari, anorlari va uzumlari.
bilan tanilgan. Noma’lum muallifning «Hudud al-olam min al-Mashriq ila-l-Mag‘rib» («Sharqdan G‘arbgacha olam chegaralari haqida kitob») nomli, IX asrning birinchi uchdan bir qismiga oid geografik asarida quyidagilar keltirilgan:
«Rishton (RISHTAN) — ekin maydonlari ko‘p, aholisi zich shahar. Farg‘onaning birinchi viloyati Yuqori Nisiya hisoblanadi, chunki Xo‘jandga borishda u orqali o‘tiladi. Bu viloyat shaharlari: Vanket, So‘x, Xo‘qand, Rishton. ... Xo‘janddan Kandgacha bir kunlik yo‘l, Kanddan So‘xgacha bir manzil, So‘xdan Rishtongacha bir manzil, Rishtondan Zendaramshgacha bir manzil, Zendaramshdan Quvagacha bir manzil, Quvadan O‘shgacha bir manzil, O‘shdan O‘zgandgacha bir manzil. To‘g‘ri yo‘l shunday».
IX—X asrlardagi arab geograflari va sayyohlarining keyingi asarlarida Markaziy Osiyoning Farg‘onaorqali o‘tadigan ikki savdo yo‘li tasvirlanib, quyidagi shaharlar keltiriladi. Birinchi yo‘l: Xo‘jand (Xo‘jand), Bob (Pop), Farg‘ona (Axsikent), Quva (Quva), O‘sh ((O‘sh), O‘zkand (O‘zgand), Atbosh. Ikkinchi yo‘l: Xo‘jand (Xo‘jand), Konibodom (Konibodom), Sux (So‘x), Reshton (Rishton), Marg‘inon (Marg‘ilon), Quva (Quva), O‘sh (O‘sh), O‘zkand (O‘zgand), Atbosh. Atboshdan keyin ikkala yo‘l Terekdovon dovoni orqali Xitoyga.
qarab davom etgan. Rishton karvon yo‘llarining sharqdan g‘arbga yo‘nalgan yo‘llar kesishmasida, tog‘oldi tekisliklari va tog‘li hududlar tutashgan joyda joylashgani uchun shaharda Farg‘ona vodiysining eng yirik bozorlaridan biri bo‘lgan. Bu yer o‘troq va ko‘chmanchi aholi yashash hududlari chegarasida joylashgani sababli savdo va ayirboshlash uchun juda qulay sharoit yaratilgan. Bozor nafaqat tovar sotish va ayirboshlash, balki mahsulot ishlab chiqarish joyi ham edi. Temirchilar, misgarlar, kulollar, tikuvchilar, etikdo‘zlar va boshqa hunarmandlar ochiq ustaxonalarda, o‘tuvchilar ko‘z o‘ngida ishlagan. Bozorning markaziy qismida ulgurji savdo olib boriladigan karvonsaroy joylashgan.
Ehtimol, kelajakdagi dala arxeologik tadqiqotlari Davan davlatining shaharlari qayerda joylashgani haqidagi savollarga javob topar. Ularning biri qadimgi Rishton bo‘lishi ham mumkin. Chunki shahar qurilishining hunarmandchilik mahallalari, ishlab chiqarish inshootlari, sopol pishirish xumdonlari, xom g‘ishtdan qurilgan mudofaa devorlari II—— I asrlarga (miloddan avvalgi)oid, shaharning hozirgi asosiy aholisi esa qadimgi saklar, parikaniylar va Pomir-Farg‘ona irqining avlodlari deb qaraladi. Bular ushbu taxminga asos bo‘ladi.
Biroq XI asrda yuz bergan tabiiy ofat qadimgi Rishton ravnaqiga chek qo‘ygan. Shahar kuchli sel oqimi oqibatida butunlay vayron bo‘lgan. Olay tizmasi etagida va So‘x daryosining o‘ng sohilida joylashgani sababli shahar azaldan Olay tog‘laridan keladigan halokatli sel oqimlari va So‘x daryosining toshqinlariga duchor bo‘lib turgan. XI asr oxirida shahar navbatdagi, bu safar falokatli sel oqimiga uchragan. Uning balandligi kamida 10 m, kengligi esa 200 m dan ortiq bo‘lgan. Natijada shahar butunlay vayron bo‘lib, aholining katta qismi halok bo‘lgan.
Yuqoridagilar asosida Rishton shahrining vujudga kelish davri, joylashuvi va nomi haqida dastlabki xulosalarni chiqarish mumkin:
- Bu hududda dastlabki doimiy dehqonchilik manzilgohi taxminan miloddan avvalgi II ming yillik oxirida paydo bo‘lgan. Farg‘onaning katta qismida bo‘lgani kabi Rishton hududida ham sak-xaumavargalar yashagan.
- Qadimgi Rishton shahri Davan davrida miloddan avvalgi III va II asrlar oralig‘ida vujudga kelib, hozirgi shaharning shimolida, Katta Farg‘ona kanali bilan «Sohibi Hidoya» qabristoni orasida joylashgan.
- Arablar istilosi boshiga kelib shahar maydoni 100 gektargacha yetgan, atrofi mustahkam paxsa.
- mudofaa devori bilan o‘ralgan. Rishton haqida ilk yozma eslatmani (Xitoy manbalariga ko‘ra) VIII asrga, aniqrog‘i 726-yilga taalluqli deb hisoblash maqsadga muvofiq: shahar Xumin deb atalgan, aholisi esa qadimgi eroniy-farg‘onaliklardan iborat bo‘lgan.
- Shahar doimiy ravishda Olay tog‘laridan keladigan halokatli sel oqimlari va So‘x daryosining toshqinlariga duchor bo‘lgan. XI asrda shahar ustiga ulkan sel oqimibostirib kelib, uni deyarli butunlay vayron qilgan.
- Qadimiy shaharning ko‘zga tashlanadigan yirik xarobalari yo‘qligi Rishtonga miloddan avval asos solinmaganini bildirmaydi. Qadimgi shaharning barcha inshootlari tarix davomida, ayniqsa sellar oqibatida to‘planib qolgan geologik qatlamlar orasida, «Sohibi Hidoya» qabristoni bilan Katta Farg‘ona kanali.
oralig‘ida joylashgan. Akademik V. V. Bartoldning mahalliy omillar ta’sirida shahar qishloqqa aylanishi haqidagi tadqiqotlari («Asarlar», I jild, «Mo‘g‘ullar istilosi davrida Turkiston»):
«Harbiy harakatlar paytida shaharlar vayron bo‘lgan holatlar uchragan. Bundan tashqari, mahalliy sharoitlar ta’sirida shahar qishloqqa, qishloq esa shaharga aylanishi mumkin edi. Farg‘onada Marg‘inon X asrda kichik shahar bo‘lgan, XII asrda esa “mashhur shaharlar” qatoriga kiritilgan. X asrda Marg‘inondan kattaroq bo‘lgan Rishton esa Marg‘inon atrofidagi qishloqqa aylangan».
XII—XVI asrlarda Rishton
Rishton shahar markazi sifatida tanazzulga yuz tutgan bo‘lsa-da, boshqa joyga ko‘chmagan va mavjud bo‘lishdan to‘xtamagan. U qishloq okrugiga aylanganiga qaramay, Farg‘ona vodiysining janubiy chegarasida yirik va muhim kent, bog‘dorchilik hamda sirlangan sopol buyumlar markazi bo‘lib qolgan.
Arab istilochilaridan keyin hukmronlik qilgan Qoraxoniylar va Xorazmshohlardavrida Rishton qayta tiklangan va o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. U Farg‘ona vodiysi janubiy chegarasidagi yirik kent (shahardan kichik, qishloqdan katta), bog‘dorchilik va sirlangan sopol buyumlar ishlab chiqarish markazi bo‘lgan. XII asrda o‘sha davrdagi Qoraxoniy hukmdori Qizil Arslonxon quyidagicha farmon bergan:
Movarounnahrning 12 ta qadimiy shahrida minorali juma masjidlari qurilsin. Buxoro, Andijon, Marg‘ilon, O‘zgand, Xo‘jand, Vobkent, Poykand va boshqa shaharlar qatori Rishtonda ham minorali jome masjidi bunyod etilgan.
.
Etnograf olim A. K. Pisarchik o‘tgan asrning 40-yillari oxirida minora poydevori va uning pastki qismini o‘rganib, diametri asosida balandligi kamida 30 metr bo‘lganini aniqlagan. Shahar aholisi 20 ming kishigacha yetgan. Shaharda jome masjidi va minora, 4 masjidlar, 9 madrasalar, shahar boshlig‘ining qarorgohi, qamoqxona, hammom, sug‘orish tizimi va kanalizatsiya mavjud bo‘lgan.
Nasr ibn Ali — Qoraxoniylar sulolasivakili, X asr oxiri — XI asr boshida davlatning alohida hududlari (Farg‘ona, Xo‘jand, Shosh, Iloq va Ustrushona) hukmdori bo‘lgan hamda Movarounnahrnizabt etgan. Uning davrida Farg‘ona shaharlari zarbxonalarida quyidagi nomlar tushirilgan dirhamlar zarb qilingan: Axsikat, Axsi, Vankat, Koson, Quva, Marg‘inon, Rishton, O‘zkand, O‘zjand, O‘sh, Farg‘ona, Xo‘qand, Kand, Chunkat.
O‘rta asrlar Markaziy Osiyosi arxeologiyasi va numizmatikasi bo‘yicha taniqli mutaxassis Boris Dmitriyevich Kochnev Qoraxoniylar xoqonligining numizmatik tarixini o‘rganib, quyidagilarni qayd etgan:
«Aliylar» uch nafar shaxs bilan ifodalanadi. Nasr ibn Ali avlodlari Farg‘onada qolgan: Muhammad ibn Nasr nomi Axsikat (1037—1045), Quva (taxminan 1038), Marg‘inon (1040—1045), Rishton (1045), O‘zgand (1038—1045), Xo‘jand (1045) tangalarida uchraydi; Abbos ibn Muhammad esa Axsikat (1037—1040) va Koson (1043—1045) tangalarida tilga olingan.
.
Demak, Rishton Movarounnahrdagizarbxonasi bo‘lgan shaharlar qatoriga kirgan. Kelajakdagi arxeologik dala tadqiqotlarida keyingi davrlarga oid tangalar ham topilishi mumkin.
Shahar atrofi hududlarida hunarmandchilik mahallalari joylashgan. Mahalliy qalandarxona — qalandar darveshlarturarjoyi — ilm-fan va adabiyot markaziga aylangan. XII asrda Rishtonning musulmon huquqshunoslari zodagon oilasida, Dahbed mahallasida buyuk mutafakkir, olim va faylasuf, islom huquqshunosi — faqih, ilohiyotshunos tug‘ilgan. U hayotligida «Fiqh imomi», ya’ni «huquqshunoslar imomi», islom olamida esa shayxulislomunvonini olgan. U Abulhasan Ali ibn Abu Bakr ibn Abduljalil al-Farg‘oniy al-Marg‘inoniy ar-Roshidoniy bo‘lib, ko‘proq Burhoniddin al-Marg‘inoniy ar-Roshidoniynomi bilan mashhur. U eng nufuzli va mukammal huquqiy manbalardan biri deb tan olingan «Hidoya» — «To‘g‘ri yo‘l» asari muallifidir. Ushbu qomusiy asar hozirgacha islom olamida fiqh, ya’ni islom huquqshunosligining asosiy manbalaridan biri hisoblanadi.
Bu davrda hunarmandchilik, ayniqsa kulolchilik tez rivojlangan. Rishtonning o‘zida yuqori sifatli gil konlari mavjudligi tufayli keyinchalik Rishton keramikasi nomi bilan mashhur bo‘lgan alohida xalq hunari rivojlangan. Hozirgi Rishtonning eski mahallasi — Chinnigaron mahallasida butun boshli kulollar shaharchasi paydo bo‘lgan.
Rishton doim sel va suv toshqinlariga duchor bo‘lgani uchun aholisi doim suvga yaqinroq joylashishga intilgan. Biroq XI asr oxiridagi tabiiy ofat qadimgi shahar ravnaqiga chek qo‘ygan. Kuchli sel Rishtonni deyarli butunlay vayron qilgan. Shahar o‘rnida paydo bo‘lgan yangi manzilgoh XIII asrda mo‘g‘ul-tatar bosqinchilaritomonidan buzib tashlangan. Hozir qadimgi Rishton hozirgi shaharning shimoliy chekkasidagi xarobalari saqlanmagan ochiq maydon (shahar xarobasi) ko‘rinishidadir.
Shahar mo‘g‘ul-tatar bosqinchilaritomonidan vayron qilingach, huvillab qolgan. Faqat XIII asr oxirida qadimgi shahar chekkasida hozirgi shaharga asos bo‘lgan kichik qishloq manzilgohi paydo bo‘lgan. Ba’zi keramika tadqiqotchilarining fikricha, istilolardan keyin ko‘plab rishtonlik kulollar XIV asrda Samarqandgako‘chishga majbur bo‘lib, u yerda Amir Temur va uning avlodlarining ulkan qurilish loyihalarida qatnashgan.
Aslida, XII asr o‘rtalarida Samarqandga ko‘chib o‘tgan islom huquqshunosi — faqih Burhoniddin al-Marg‘inoniy ar-Roshidoniy o‘zi va rishtonlik hamda marg‘ilonlik muridlari (مريد — izdoshlari, shogirdlari) uchun Samarqandning qadimiy chekkasidagi «Nim-Sug‘ud» (fors tilida «Sug‘diyonaning yarmi») mavzesini doimiy yashash joyi sifatida tanlagan va u yerda tarixiy vatani nomi bilan atalgan Dahbed qishlog‘ini barpo etgan. O‘sha vaqtda Rishtonning Dahbed mahallasi aholisi ham u yerga ko‘cha boshlagan. XIV—XV asrlarda Samarqandda yashovchi dahbedliklar Rishtonning Dahbed mahallasidan kelgan kulollar, ya’ni o‘z rishtonlik ajdodlari bilan birgalikda shaharning ulkan me’moriy majmualarini bezashda qatnashgan. O‘sha davrdan beri Samarqanddagi rishtonlik ustalar yashagan ko‘cha hanuz Dahbed ko‘chasi.
XVI—XIX asrlarda Rishton
Markaziy osiyolik islom ilohiyotshunosi va tasavvuf mutafakkiri, «Dahbediya» maktabi asoschisi, naqshbandiya ta’limotining yirik nazariyotchisi va shayxi Maxdumi A’zam (to‘liq ismi Sayyid Jaloliddin Ahmad al-Kosoniy ad-Dahbediy) Allohning tanlangan avliyosi hisoblagan Burhoniddin al-Marg‘inoniy ar-Roshidoniyni o‘ziga ma’naviy ustoz deb bilgan. Hayoti davomida Maxdumi A’zam ma’naviy ustozining vatani — Rishtondagi Dahbed mahallasiga bir necha bor tashrif buyurgan. «Qandiya» asarida:
«Rivoyat qilishlaricha, Alloh tanlagan avliyolar orasida ayniqsa qadrlanadigan va mashhur uch kishi bor. Birinchisi — sulton Burhoniddin ibn shayx Alouddin Sag‘arjiy. Ikkinchisi — imom Abdulloh avlodlaridan bo‘lgan Sayyid Burhoniddin Qilich; Dahbed xo‘jalari nasabi undan boshlanadi. Uchinchisi — “Hidoya” muallifi imom Burhoniddin (Marg‘inoniy) Siddiqiy. Uning qabri Chakardiza qabristonida, uning fikricha, Huloku musulmon bo‘lgan».
.
Shubhasiz, Dahbed (Samarqand) o‘z tarixida bir necha bor fojiali kunlarni boshdan kechirgan. Shu sababli qishloq asoschilarining ismlari unutilgan. Ammo oradan 300 yildan ko‘proq vaqt o‘tgach, Maxdumi A’zam o‘z ma’naviy ustozi Burhoniddin al-Marg‘inoniy ar-Roshidoniyga hurmat belgisi sifatida Dahbedni doimiy istiqomat joyi qilib tanlagan. Keyinchalik «Dahbediya» tasavvuf maktabini tashkil etib, qishloqning shuhratini davom ettirgan.
Shuningdek, Dahbed qishlog‘i Samarqand viloyatida joylashgan bo‘lib, Ahmadshoh Mas’udning — afg‘on dala qo‘mondoni va Afg‘onistonning mudofaa vaziri (1992—1996) — ajdodlari vatani hisoblanadi. Panjshirlik barcha tojik va o‘zbeklar o‘z tarixiy vatani deb Dahbed qishlog‘ini Samarqand viloyati, O‘zbekistondadeb biladi. Taxminlarga ko‘ra, panjshirlik tojiklar va o‘zbeklarning ajdodlari Panjshir darasiga Afg‘onistonga XII asr oxirida, Markaziy Osiyoga turkiyzabon ko‘chmanchilar batamom joylashib, forsiyzabon va o‘troq etnoslar siqib chiqarilganidan keyin ko‘chib kelgan.
O‘z ta’limoti orqali al-Marg‘inoniy ar-Roshidoniy izdoshlarini haqiqat yo‘liga boshlagan. Tarixiy manbalarda dahbedliklar adolatsizlik va zulmga toqat qilmaydigan, bo‘ysunmas va mag‘rur, hech kim oldida bosh egmaydigan kishilar sifatida tasvirlanadi. Tarixchi va etnograf M. S. Andreyev Afg‘onistonning Panjshir vodiysi tojiklari haqida shunday yozgan: «Panjshirliklarning barchasi u yoki bu eshonning murididir; u yerda “qo‘l bermagan”, ya’ni murid bo‘lmagan odam yo‘q».
O‘sha paytda Rushdon deb atalgan shaharning yangi yuksalishi faqat XVI asrda boshlanadi. Mahalliy rivoyatlarda bu jarayon Axsi shahrining biysi Tangriyor Xudoyor II Ilik Sulton nomi bilan bog‘lanadi. U umrining oxirida qarorgohini Rushdonga ko‘chirgan. Mahalliy rivoyatlarga ko‘ra, keyinchalik uning avlodlari Rustam Hoji Sulton Farg‘ona vodiysining siyosiy markazini Axsiga ko‘chirguniga qadar Farg‘onani shu yerdan boshqargan. Shunga qaramay, Rushdon o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Rustam Hoji Sultonning to‘ng‘ich o‘g‘li va taxminiy vorisi Pozil Otaliq shahar hukmdori etib tayinlangan. Ammo Farg‘onaning yangi hukmdori uning ukasi Ashurqul bo‘lib, bu o‘zaro urushga sabab bo‘lgan. 1704-yilda Ashurqul qo‘shinlari Rushdonni egallab, vayron qilgan. Jangda Ashurqul ham, Pozil Otaliq ham halok bo‘lgan. Ashurqulning o‘g‘li Shohruxbiy IIvoris deb e’lon qilingan. U 1709-yilda poytaxtni Qo‘qongako‘chirgan va shu tariqa Qo‘qon xonligiga.
asos solgan. Markaziy Osiyo etnografi va tadqiqotchisi V. P. Nalivkin Mullo Shamsiy ma’lumotlariga tayangan holda «Qo‘qon xonligining qisqacha tarixi» (Qozon, 1886, 55-bet) asarida shunday yozadi:
Rustam Hoji Sulton vafotidan keyin saroy ahli to‘ng‘ich aka Pozil Otaliq o‘rniga Ashurqulni hukmdor deb e’lon qilgan. Pozil Otaliq Rishtonga ketib, bir muddatdan keyin qo‘zg‘olon ko‘targan. 1704-yilda Ashurqul qo‘shin bilan Rishtonga yurish qilib, uni qamal qilgan, ammo jangda halok bo‘lgan. Shunda qo‘shinlar voyaga yetmagan Shohruxni hukmdor deb e’lon qilib, qamalni davom ettirgan. Ko‘p o‘tmay Pozil Otaliq ham o‘ldirilgan; shundan keyin Rishton taslim bo‘lib, Shohruxni oliy hukmdor deb tan olgan.
XVIII asrdan Rushdon shahri asta-sekin tiklana boshlagan va XIX asr o‘rtalariga kelib mintaqadagi eng yirik sirlangan idishlar ishlab chiqarish markazi maqomini qayta egallagan. XIX asr boshlarida Rushdon kulolchilik buyumlariga nafaqat Farg‘ona vodiysida, balki butun Markaziy Osiyoda talab katta bo‘lgan. Shaharda 100 dan ortiq kulolchilik ustaxonasi bo‘lib, ularda 300 dan ziyod kishi ishlagan. Shu davrda Qo‘qon xonligi va Sharqiy Turkistonhunarmandlari o‘rtasida mustahkam aloqalar o‘rnatilgan. XVIII asrda Rishtonda yo‘qolib ketgan fayans-chinni ishlab chiqarish usulini tiklagan aka-uka Abdujalol (Usta Jalil) va Abdujamil (Usta Ko‘ri) o‘z ishining buyuk ustalari bo‘lgan. Ularning shogirdi Abdulla Kulol (1797—1872), Kalli Abdulla laqabli chinnipaz usta, keyinchalik buyuk usta va barcha rishtonlik kulollarning oqsoqol-ustasi bo‘lib yetishgan.
1862-yilda qishloqlar — Oqyer, Roshidon va boshqa joylarning aholisi Qo‘qonda ta’qiblar boshlanganidan foydalanib, qirg‘izlargaqarshi hujumga o‘tib, ularning qishloqlarini talagan va uylarini yoqib yuborgan. Qo‘qondan chekinayotgan Olimqul otryadlari yong‘in tutunini ko‘rib, voqeani bilgach, qabilaviy birdamlik tufayli Samanchiga yurish qilgan va hujumchilarning (aftidan, sartlar), ) qishloqlarini vayron qilib, u yerda ommaviy qirg‘in sodir etgan.Qirg‘in ishtirokchilari va ularning oilalari jasadlari Samanchi daryosiga tashlangan. O‘sha kuni daryodan suv ichib bo‘lmagan.
XIX asrning 70-yillarida rishtonlik ustalar Usta Abdulla Kalli boshchiligida Qo‘qondagi Sayyid Muhammad Xudoyorxon III saroyi — O‘rdaning bezak ishlarida qatnashgan. Ularning san’ati Qo‘qon xonligi hukmdori tomonidan yuqori baholangan. Xudoyorxon farmoni bilan saroyning janubiy qanoti peshtoqiga kufiy xatida shunday yozuv bitilgan:
San’ati Behzod san’atiga teng bo‘lgan musavvir tosh lavhalarni bezadi.
Taxminan shu davrda Xudoyorxon Rushdonda «Bog‘i Xon» («Xon bog‘i») deb atalgan o‘z qarorgohini qurgan. U bu yerda tez-tez to‘xtab, shaharning barcha kulollari uchun doim ziyofat uyushtirgan.
Rossiya imperiyasi va SSSR tarkibida
XIX asrning ikkinchi yarmi Qo‘qon xonligi va Rossiya imperiyasio‘rtasidagi to‘qnashuvlar bilan kechgan. 19-fevral 1876-yilda Qo‘qon general-mayor M. D. Skobelevqo‘shinlari tomonidan egallangan. Qo‘qon xonligi tugatilib, uning hududi Farg‘ona va Sirdaryo viloyatlariga bo‘lingan. Dastlab bu viloyatlar Orenburg, keyinchalik Turkiston general-gubernatorligi (Rossiya imperiyasi) tarkibida bo‘lgan.
1876-yilda Farg‘ona viloyatitashkil etilganidan so‘ng, u 1873-yilda Kaufmantomonidan ishlab chiqilgan «Nizom» asosida boshqarilgan. 1880-yillar boshlarida Farg‘ona viloyati uyezdlari yiriklashtirilib, beshta yangi uyezdga aylantirilgan: Qo‘qon, Marg‘ilon, Namangan, Andijon va O‘shuyezdlari. Ushbu hujjatlarga ko‘ra, ma’muriy markazi Rishton bo‘lgan Rishton volosti Qo‘qon uyezdi tarkibiga kiritilgan.
Volost hududi 25 250 desyatinabo‘lib, shundan 9633 desyatina yer sug‘orilgan. Volost g‘arbda Qo‘qon uyezdining Yaypan volosti, shimolda shu uyezdning Zohidon volosti, sharqda Marg‘ilon uyezdining Oltiariq volosti, janubda esa Qo‘qon uyezdining So‘x volosti bilan chegaradosh bo‘lgan. Volostning asosiy gidrotexnika inshootlari kichik sug‘orish kanallari — Rishtonariq, To‘dariq, Dutirariq va Zarariq bo‘lib, ularga suv So‘x daryosidan.
kelgan. 1882-yilda volostda 17 970 kishi yashagan. Aholi tarkibida sartlar turklar va tojiklar, qirg‘izlar hamda boshqalar bo‘lgan. Ushbu ma’lumotga ko‘ra, ruslar soni 10 kishidan oshmagan. Sartlar-tojiklar Roshidon volosti ma’muriy markazi hamda Xurramobod, Qashqariyon qishloqlarining asosiy aholisini tashkil etgan, boshqa qishloqlarda esa asosan turli turkiy qabilalarga mansub sartlar yashagan.
Volost aholisining asosiy mashg‘uloti dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik bo‘lgan. Dehqonchilik sun’iy sug‘orish asosida yuritilgan. Asosiy ekinlar: bug‘doy, arpa, sholi, tariq, jo‘xori, dukkakli ekinlar va paxta. Mevali daraxtlardan o‘rik, nok, olcha, olxo‘ri, shaftoli, uzum va ayniqsa tut daraxtikeng tarqalgan. Tut ipakchilikuchun ishlatilgan. Shuningdek, qovun, tarvuz va bodringyetishtirish muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Bog‘dorchilikda o‘rik ((quritiladigan o‘rik)yetishtirish alohida o‘rin tutgan. Rishton bog‘bonlari qadimdan o‘rikningquyidagi navlarini yaratgan: «Luchchak», «Mahtobi», «Xurmoyi», «Qozixoniy», «Qozine’matullohi», «Nigoriy», «Boborajab», «Boltuboyi», «Obidandon», «Subhoniy», «Mullagadoyi», «Gadoyi», «Mullaxandi», «Mirsanjali», «Kandak», «Oq kandak», «Isfarak» va boshqalar.
Rishtonda qadimdan o‘z bozori bo‘lib, unda qizg‘in savdo olib borilgan. Shahar karvon yo‘llari kesishmasida, tog‘oldi tekisligi va tog‘li hududlar tutashgan joyda joylashgani, bu yer o‘troq va ko‘chmanchi aholining yashash hududlari chegarasi bo‘lgani sababli savdo va ayirboshlash uchun juda qulay sharoit yaratilgan. Bozor nafaqat savdo, balki mahsulot ishlab chiqarish joyi ham bo‘lgan. Unda ochiq ustaxonalarda, o‘tuvchilarning ko‘z o‘ngida temirchilar, misgarlar, kulollar, tikuvchilar, etikdo‘zlar va boshqa hunarmandlar ishlagan. Bozor markazida ulgurji savdo qilinadigan karvonsaroy joylashgan.
Sanoat asosan kichik va hunarmandchilikka asoslangan bo‘lib, eng muhim hunar kulolchilik edi. Roshidon qadimdan Markaziy Osiyodagi noyob sirlangan keramikaishlab chiqarishning eng yirik markazi sifatida tanilgan. Bu hunar Rishtonda manzilgoh paydo bo‘lgan davrdan boshlangan. Bu yerda juda qadimdan sopol buyumlar yaratishning noyob texnologiyasi ishlab chiqilgan. Kulolchilik faqat ma’muriy markaz Roshidonda rivojlangan. XX asr boshlarida qishloqda 80 dan ortiq hunarmandchilik kulolchilik ustaxonasi mavjud bo‘lib, ularda 300 kishi ishlagan.
XIX asr oxiri — XX asr boshida Rishton — Roshidonning rivojlanishi qishloq oqsoqoli (mingboshi) Shokirxon Mirzohidboyevnomi bilan uzviy bog‘liq. U 1877-yildan 1907-yilgacha qishloqni boshqargan va xalqiga sadoqatli, munosib xizmati uchun Imperator Oliy Hazratlari tomonidan 3 ta orden va 3 ta medal bilan Rossiya imperiyasiningmukofotlangan. Uning davrida hozirgacha faoliyat yuritayotgan Xo‘ja Ilg‘or masjidi, madrasa, xonaqoh, bir necha maktab, kutubxona, shifoxona, hammomlar, tegirmonlar, suv taqsimlash inshooti va tosh ko‘prik qurilgan. Bog‘lar, ayniqsa o‘rikzorlarmaydoni ancha kengaygan, paxta va don yetishtirish hajmi ortgan. Kulolchilik ishlab chiqarilishi bevosita qo‘llab-quvvatlangan. XX asr boshida qishloqda 80 dan ortiq kulolchilik ustaxonasi bo‘lib, ularda 300 kishi ishlagan. Sh. Mirzohidboyevning yordami bilan Usta Mulla Madamin Oxun, Usta To‘xti, Usta Soli va boshqa eng yaxshi ustalarning buyumlari bir necha bor umumrossiya ko‘rgazma-yarmarkalarida namoyish etilgan. 1900-yilda esa Butunjahon ko‘rgazmasida Parijda Parijda. 1904-yilda Farg‘onadagi sanoat va hunarmandchilik ko‘rgazmasida Roshidonlik usta Bobo Xo‘ja Mirsalim o‘zi yasagan loy samovar uchun viloyat harbiy gubernatori, general-mayor V. I. Pokotilodan oltin medal olgan. Rishton kulollarining mahsulotlari yana Markaziy Osiyoning barcha shaharlariga yetkazila boshlagan. Ayrim ustalar Qo‘qon, Marg‘ilon, Andijon SamarqandToshkent va boshqa shaharlarning bozorlarida o‘z savdo do‘konlarini ochgan. Roshidonga tajriba almashish uchun Andijon, Konibodom va ba’zanG‘ijduvon Qarshi, Shahrisabz, shaharlaridan ustalar kelgan..
XX asr boshida kulolchilik mahsulotlarini sexlarda ishlab chiqarish jarayoni boshlanib, qishloqda Sovet hokimiyatio‘rnatilgach ham davom etgan. 1918-yilda Roshidonda ilk sanoat arteli — «Chinnigaron» kulollar arteli tuzilgan, 1927-yilda esa «Yangi hayot» deb qayta nomlangan. Ishlab chiqarishda turli malakaga ega 70 nafar kulol band bo‘lgan, biroq ko‘plab rishtonlik kulollar uzoq vaqt mustaqil ishlashni afzal ko‘rgan. Shunga qaramay, yakka hunarmandlar sanoat ishlab chiqarishi bilan raqobatlasha olmagan va artelga kirishga yoki ustaxonalarini yopishga majbur bo‘lgan. 1941-yilga kelib qishloqda mustaqil ijodkor ustalar deyarli qolmagan.
Sanoat ishlab chiqarishining o‘sishi manzilgohning tez kengayishi va aholi sonining ortishiga yordam bergan. 1926-yilda Rishton qishlog‘i yangi tashkil etilgan Rishton tumaniningma’muriy markaziga aylangan. 1934-yilda tuman viloyatda paxta yig‘im-terimi rejasini birinchi bo‘lib bajargan. Mehnatkashlarni tabriklash uchun Rishtonga VKP(b) Markaziy Qo‘mitasiSiyosiy byurosi a’zosi, SSSR Xalq Komissarlari Kengashi raisining birinchi o‘rinbosari va SSSR Xalq Komissarlari Kengashi huzuridagi Sovet nazorati komissiyasi raisi V. V. Kuybishev, O‘zbekiston KP(b) Markaziy Qo‘mitasining 1-kotibi A. I. Ikromov va O‘zbekiston SSR Xalq Komissarlari Kengashi raisining birinchi o‘rinbosari A. I. Islomov kelgan. Tantanali yig‘ilishdan keyin «mehnatkashlarning iltimosiga binoan» Rishton qishlog‘i Kuybishevo shaharchasi deb qayta nomlangan.
Sovet hokimiyati yillarida shaharchada Markaziy Osiyodagi birinchi keramika zavodi, parrandachilik fabrikasi, to‘qimachilik va mebel fabrikalari, non kombinati, g‘isht zavodi, yog‘ochni qayta ishlash kombinati, savdo markazi, maishiy xizmat uyi, dorixona, poliklinika, kinoteatr, maktablar, ko‘p qavatli turarjoylar qurilgan. Kolxoz bozori, markaziy shifoxona va boshqa obyektlar qayta ta’mirlangan. 1939-yilda Katta Farg‘ona kanali qurilishida 12 mingdan ortiq rishtonlik o‘zlariga ajratilgan 12 kilometrlik uchastkada fidokorona ishlagan.
Ikkinchi jahon urushi yillarida shaharchadan 13 mingdan ortiq kishi frontga ketgan, shundan urushning dastlabki kunlaridayoq ko‘ngillilar Qizil armiya safiga 6 mingdan ziyod kishi qo‘shilgan. 5500 dan ortiq rishtonlik jang maydonlaridan qaytmagan. Ko‘plab frontchilar jangovar orden va medallar bilan mukofotlangan, tumanning ikki nafar fuqarosi M. Topvaldiyev va T. Ahmedovga yuksak Sovet Ittifoqi Qahramoniunvoni berilgan. Urushning eng og‘ir yillarida rishtonliklar evakuatsiya qilingan 3 ming oilani qabul qilgan. Qamaldagi Leningradga yordam uchun shaharcha aholisi 6 tonnadan ortiq quritilgan meva, 3 tonna don, ko‘p miqdorda kiyim-kechak va qariyb 200 ming rubl yig‘gan.
24-noyabr 1977-yilda O‘zbekiston SSR Oliy Kengashi Prezidiumining farmoni bilan Kuybishevo shaharchasiga tarixiy Rishton nomi qaytarilib, bir vaqtning o‘zida shahar maqomi berilgan.
Mustaqil O‘zbekiston tarkibida
Hozir shaharda «Rishton teks» AJ, «Rishton paxta tozalash zavodi» AJ, «SIMAX F+Z» chinni zavodi MChJ, «Aziya Payints Keramik» qo‘shma korxonasi, O‘zbekiston–Rossiya «Demos-Leda» qo‘shma korxonasi, O‘zbekiston–Turkiya «FAYZOKROTEX» qo‘shma korxonasi, O‘zbekiston–Rossiya «RusUzbekteks» qo‘shma korxonasi, g‘isht zavodi va non kombinati kabi yirik sanoat korxonalari faoliyat yuritadi. Xususiy sektor juda rivojlangan: ko‘plab shaharliklar yuridik shaxs sifatida kichik va o‘rta biznes, jumladan 1000 dan ortiq yakka tartibdagi kulolchilik ustaxonalari bilan shug‘ullanadi. Rishtonda «Hamkorbank» OATB, «Agrobank», «Milliy bank» va «Xalq banki» filiallari joylashgan. Shaharda 9 ta umumta’lim maktabi (ulardan biri rus tilida), 10 ta maktabgacha ta’lim muassasasi, litsey-gimnaziya, tibbiyot va sanoat kollejlari, musiqa maktabi, Mirzaabdulla Boqiy Nasriddinovnomidagi markaziy kutubxona, 2 ta klub muassasasi va 2 ta kinoteatr bor.
Choyxona — xitoycha «choy» va forscha «xona» («uy», «joy») so‘zlaridan tuzilgan atama — qadimdan Rishtonda ommabop ovqatlanish va dam olish maskani bo‘lib kelgan. Choyxonalar soni bo‘yicha Rishtonni O‘zbekiston tumanlari orasida yetakchilardan biri deyish mumkin: faqat shahar markazidan o‘tuvchi Farg‘ona—Qo‘qon yo‘li bo‘ylab 40 dan ortiq choyxona bor. Ularda rishtonliklarning sevimli taomi — mashhur Chungara guruchidan osh tayyorlanadi. So‘nggi paytlarda to‘y va marosim o‘tkaziladigan maskanlar (mahalliy nomi «to‘yxona») ham ommalashgan.
Transport:
Madaniyat
Rishton Farg‘ona vodiysining madaniy markazlaridan biridir. Shaharda shoir, adabiyotshunos, tarjimon, Sharq she’riyati va adabiyoti, ayniqsa Navoiy, Bedilijodi muxlisi, O‘zbekiston Fanlar akademiyasining muxbir a’zosi Mirzaabdulla Boqiy Nasriddinov kabi madaniyat arboblari tug‘ilgan. U o‘z davrining taniqli shoir va mutafakkirlari — Muqimiy, Furqat, Muhayyir, Zavqiy, Nodim Namangoniy, Rojiy Marg‘iloniy, Rojiy Xo‘qandiy bilan do‘st bo‘lgan.
Boqiy Alisher Navoiyning «Tuhfat ul-afkor» qasidasini fors tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilgan. 1941-yilda shoir, mutafakkir va davlat arbobi Alisher Navoiy tavalludining 500 yilligiga bag‘ishlangan tantanalarni o‘tkazish tashkiliy qo‘mitasi a’zosi bo‘lgan.
O‘zbek va tojik sovet teatr hamda kinosining shakllanishida rishtonlik Ergash Hamroyev, Lutfiy Sarimsoqova, Muhammadjon Qosimovmuhim o‘rin tutgan. Bu aktyorlarning kasb tanlashiga 20-yillarda Hamza Hakimzoda Niyoziy ko‘chma teatr truppasining Rishtondagi chiqishlari, «Boy ila xizmatchi», «Maysaraning ishi» va «Paranji sirlari» spektakllari katta ta’sir ko‘rsatgan.
O‘zbek kinosi asoschilaridan biri, kinodramaturg, rejissyor, ssenariynavis va o‘zbek filmlarida bosh rollarni birinchilardan bo‘lib ijro etgan aktyorlardan biri Ergash Hamroyevbo‘lgan. U «Yuksalish»da Yo‘ldosh, «Ajoyib ish»da Ergash, «Ramazon»da Temur va «Yigit»da Po‘lat rollarini ijro etgan.
Aktyor Ergash Hamroyevning o‘g‘li Ali Ergashaliyevich Hamroyev ota izidan borib, rejissyor va ssenariynavis bo‘lgan. U «Qayerdasan, Zulfiya?», «Qizil qumlar», «Favqulodda komissar», «Yettinchi o‘q», «Inson qushlar ortidan boradi», «Kobuldagi jazirama yoz», «Vodil kelini» va boshqa mashhur filmlarni suratga olgan.
Teatr va kino aktrisasi, SSSR xalq artistiLutfiy Sarimsoqova «Lutfixonim» farzandlarining baxti uchun kurashadigan onalar obrazlarini mahorat bilan yaratgan. Teatrda «Ikki kommunist»da Kumush xola, «Gulsara»da Aysara, «Nurxon»da Kima; kinoda «Qasam»da Azimning onasi, «Asal»da Asalning onasi, «Yo‘lboshchi chorlaganda»da Rustamning onasi, «Qutlug‘ qon»da Yo‘lchining onasi, «Mahallada duv-duv gap» filmida Mehrixon, «Uchrashuvlar va ayriliqlar»da Hofizning onasi, shuningdek, «Sen yetim emassan» filmida Fotima opa singari eng ta’sirli obrazlaridan birini yaratgan. Shu orqali u farg‘onacha «Aya» («ona») so‘zini butun O‘zbekistonga mashhur qilgan.
Teatr va kino aktyori, teatr rejissyori, SSSR xalq artisti Muhammadjon Qosimov30-yillarda teatr va kinoning yirik ustalari — tojik san’atkorlari Hamid Mahmudov, Mirkarim Saidov, o‘zbek san’atkorlari Sofiya To‘ychiyeva va Fathulla Umarovlardan ta’lim olgan. 1931-yildan Dushanbedagi Lohutiy nomidagi Tojik teatri truppasida ishlagan. Teatrdagi eng yaxshi rollari: Solihboy («Boy ila xizmatchi»), Shahar hokimi («Revizor»), Otello («Otello»), Lir («Qirol Lir»). Shuningdek, «Tog‘lardagi chegara posti», «Doxunda», «Temirchi bayrog‘i», «Yurak amri bilan» va boshqa filmlarda suratga tushgan.
Teatr va kino aktyori, rejissyor, pedagog, Rossiya Federatsiyasida xizmat ko‘rsatgan artist, Boshqirdiston Respublikasi xalq artisti Hamit Muhammadovich Shamsutdinovning «Oltin ot mingan chavandoz», «Yemelyan Pugachyov», «Tuyg‘ularning qaytishi» va «Muso Murtazin» filmlaridagi rollari O‘zbekiston, Boshqirdiston va Rossiya kino san’atining oltin fondidan o‘rin olgan.
Markaziy Osiyoning «Bosh kulolchilik ustaxonasi»
Rishtonda juda qadimdan sopol buyumlar ishlab chiqarishning noyob texnologiyasi yaratilgan. XX asr oxiriga kelib qo‘shni kulolchilik markazlarining ko‘pida kulolchilik san’ati an’analari deyarli butunlay yo‘qolgan bo‘lsa, Rishtonda (uning o‘ziga xosligi ham shunda) bu hunar ming yil davomida uslubiy yaxlitligini saqlab, rivojlanib kelgan. Markaziy Osiyoning hech bir kulolchilik markazida Rishtondagidek turli shakldagi buyumlar uchramaydi.
Noyob moviy «ishqor» siri tabiiy mineral pigmentlar va shumtol daraxti o‘simligidan qo‘lda tayyorlanadi. Buyumlar faqat shu yerda qazib olinadigan qizil gildan yasaladi. Ustalar o‘z hunarining sir va mahoratini avloddan avlodga yetkazadi. Unutilmas moviy va ultramarin rangli «ishqor» siri bilan bezatilgan katta laganlar, chuqur kosalar, suv ko‘zalari hamda sut idishlari Rishton va uning ustalarini ko‘plab xalqaro ko‘rgazmalarda mashhur qilgan. Bu buyumlar dunyoning ko‘plab muzeylari ekspozitsiyalari va shaxsiy to‘plamlarini bezab turadi.
Sirlangan keramika maktabining asoschisi, rishtonlik kulollar birodarligining rahbari va birinchi oqsoqoli IX asrda «Kulolon» mahallasida yashagan buyuk kulol usta Hasan Kulol ar-Roshidoniy bo‘lgan. U uzoq umr ko‘rib, hayotligidayoq Usta Piri (forscha پیر — «oqsoqol») deb e’tirof etilgan. Vafotidan so‘ng Hasan Kulol ar-Roshidoniy — Usta Pirining qabri ustiga «Hasan Kulol» nomli masjid qurilgan va u XIX asrgacha mavjud bo‘lgan.
Olimlar XIX asr o‘rtalari — XX asr boshlaridagi ustalar hamda zamonaviy Rishton kulollari haqida ma’lumotlar to‘plagan. Hozir Rishtonda jami 1000 dan ziyod kulol ishlaydi. Ulardan 100 dan ortig‘i kulolchilik hunarining barcha jarayon va texnologiyalarini egallagan bo‘lib, usta-kulol — «usto» (ustoz) hisoblanadi.
Hasan Kulol ar-Roshidoniy — Usta Piri, Abdujalol (Usta Jalil), Abdujamil (Usta Ko‘ri), Abdulla Kulol (Kalli Abdulla), Usta Abdulqosim Boltaboy, Usta Mulla Madamin Oxun, Usta Boy Niyozmat, Usta Solim, Usta Bacha Soli, Usta Yoqub, Usta Abdusattor, Usta Bobo Mirsalim, Usta O‘zak, Usta Mazoir, Usta Xolmat, Usta Mayoqub, Usta Muso, Usta Komilov va boshqalarning merosxo‘rlari ajdodlari xotirasini saqlab, ularning bebaho merosini, dunyoga mashhur Rishton keramikasining ajoyib naqsh va shakllarini avloddan avlodga yetkazmoqda.
Yuksak badiiy buyumlar yaratishga intilgan Rishton ustalarining asosiy ijodiy jamoasi O‘zbekiston «Hunarmand» xalq ustalari uyushmasining Rishton bo‘limida birlashgan. Bugun uyushmada 130 dan ortiq usta bo‘lib, ulardan 40—50 nafari ko‘rgazma va yarmarkalarda muntazam qatnashadi. Rishton bo‘limi raisi etib Alisher Nazirov saylangan. Har qanday jamoada bo‘lgani kabi Rishton ustalari orasida ham o‘z yetakchilari bor. Bugun ular qatorida Sharofiddin Yusupov, Alisher Nazirov, Rustam Usmonov, Ashurali Yo‘ldoshev, Kimsanboy Abduqodirov, Nabijon Qodirov, G‘ofurjon Bobojonov, Kimsanboy G‘anijonov, Alijon Is’hoqov, Muzaffar Saidov, Mahmud Azizov, G‘anijon Eliboyev, Yo‘ldoshali Ergashev, Nimatali Ergashev, Muhammadali Tojaliyev, Ismoiljon Komilov, Zokirjon Yo‘ldoshev, Komiljon Qosimov, Mavsum Mamajonov, yoshlardan Firdavs Yusupov, Said Ahmadov, Ildar va Ilnur Mursakayev hamda boshqalar tilga olinadi.
Rishton ustalarining asarlari O‘zbekiston davlat san’at muzeyi, O‘zbekiston Badiiy akademiyasi badiiy ko‘rgazmalar direksiyasi, Farg‘ona viloyati o‘lkashunoslik muzeyi, Sharq xalqlari san’ati muzeyi (Moskva), Moskva, Etnografiya muzeyi (Sankt-Peterburg), Sankt-Peterburg, Davlat Ermitaji, Yaponiyaning Komatsu shahridagi Asakura-san keramika muzeyi va boshqa xorijiy to‘plamlarda saqlanadi.
Diqqatga sazovor joylar
- Hozir faoliyat yuritayotgan «Sohibi Hidoya» qabristoni hududidagi qadimiy Rishton shahri xarobalari. Bu yerda XII asr oxirida bunyod etilgan Burhoniddin al-Marg‘inoniy ar-Roshidoniyning ramziy qabri joylashgan.
- Faoliyat yuritayotgan Xo‘ja Ilg‘or masjidiXIX asrda shu nomli qadimiy qabriston o‘rnida qurilgan. Uning hududida VIII asr oxirida bunyod etilgan, Markaziy Osiyoda yagona bo‘lgan qadimiy konussimon qorixona saqlangan.
- Toshkelinchak.
- Hazrati Xizr.
- Xo‘ja Rushnoyi.
- Sh. Yusupov, R. Usmonov, A. Nazirov, S. Ahmadov, Ravshan Tojiddinov, «Mingboshi keramik» va boshqalarning kulolchilik muzey-ustaxonalari.
- Nodavlat «Rishton keramikasi tarixi» muzeyi.
Birodarlashgan shaharlar
Manbalar
- Davan (mavjud bo‘lmagan havola — tarix).
- Elbilge :: Tarixga nazar (mavjud bo‘lmagan havola — tarix).
- «Vedomosti», 1889, 19-sentabr (mavjud bo‘lmagan havola — tarix).
- Rishton keramikasi: an’analar va ustalar
- Rishton keramikasi: an’analar va ustalar (rasmlar)
- Raw Silk: Uzbekistan Travels Part XX: Rishton — www.youtube.com saytida (Video)
- K. I. Toshboyeva. Davan davlati shaharlarining joylashuvini aniqlash muammosi haqida.
- Rishtondagi tuyaqush fermasi: O‘zbekistonda ekzotik qushlarni boqishdan qanday daromad olinadi
- Farg‘ona viloyatining Rishton tumanida kulol-rassomlar va kulolchilik buyumlari birinchi xalqaro festivali bo‘lib o‘tdi. (mavjud bo‘lmagan havola)
- Ekzotik o‘simliklar va hayvonlar : Rishtonda ekofestival qanday o‘tdi. (mavjud bo‘lmagan havola)
- A. N. Bernshtam. Qirg‘izlar va Qirg‘iziston arxeologiyasi hamda tarixiga oid tanlangan asarlar. 2 jildda. — 1-jild. — Bishkek, 1997. — 477—456-betlar.
- V. V. Bartold. Asarlar. 1—9-jildlar (Sharqshunoslik tarixiga oid ishlar).
- V. P. Nalivkin. Qo‘qon xonligining qisqacha tarixi. Qozon, 1886. 55-bet.
- M. X. Yayfoniy. «Tarixi salotini Farg‘ona». Xo‘qand, 1914. 5-bet.
- M. A. Mahmudxo‘ja. «Tarixi Turkiston». Toshkent, 1915. 8—11-betlar.
- N. A. Aristov. «Xitoy sayyohi tavsifi asosida VII asrdagi G‘arbiy Turkiston». «Turkiston vedomostlari», 1889, 19-sentabr.
- L. A. Borovkova. Miloddan avvalgi II asrdan milodiy VII asrgacha Markaziy Osiyoning g‘arbiy qismi (qadimgi xitoy manbalari asosidagi tarixiy-geografik sharh). — Moskva, 1989. 181 bet.
- M. S. Andreyev. Afg‘oniston etnologiyasiga oid: Panjshir daryosi vodiysi (1926-yilda Afg‘onistonga safar materiallari). Toshkent, 1927. 60-bet.
- Ye. A. Maji. Qo‘qon, Qashqar va Buxoro tarixi bo‘yicha yangi manba // Tojikiston SSR FA xabarlari, ijtimoiy fanlar bo‘limi, 1958, 1-son.
- Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far Narshaxiy — «Buxoro tarixi» (arabcha تاریخ بخارا)
- Abu Nasr Ahmad ibn Muhammad al-Quboviy «Tarixi Buxoro», tojikcha.
- Mullo Shamsiy (Shavqiy). «Jangnomayi Xudoyorxon» («Xudoyorxon urushlari kitobi»), 1853-yil.
- A. K. Pisarchik. «Farg‘ona shaharlari tarixiy topografiyasiga oid ayrim ma’lumotlar», 1956-yil.
- Ye. B. Barinova. Mo‘g‘ullargacha bo‘lgan davrda Xitoy moddiy madaniyatining Markaziy Osiyo va Janubiy Sibir inkulturatsiyasi jarayonlariga ta’siri. — Moskva: RFA Etnologiya va antropologiya instituti, 2011. — 450 bet.
- Qadimgi Farg‘ona saklari
- Farg‘ona viloyati aholi yashash joylari ro‘yxati. Xonadonlar, yerli va yersiz xo‘jaliklar, erkak va ayol aholi soni, uyezd shahrigacha hamda eng yaqin pochta yoki temiryo‘l bekatigacha bo‘lgan masofalar ko‘rsatilgan. Skobelev, Viloyat statistika qo‘mitasi, 1909. 161 bet. Uyezdlar, ular doirasida esa uchastkalar bo‘yicha tuzilgan.