Marg‘ilon haqida

Shahar
Marg‘ilon
o‘zb. Marg‘ilon / Марғилон
Marg‘ilondagi Xonaqoh masjidi
40°28′ sh. k. 71°43′ sh. u.HGЯO
Davlat  O‘zbekiston
Viloyat Farg‘ona
Hokim Elbek Rustamovich Rustamov
Tarix va geografiya
Ilk bor tilga olingan IX asr
Maydoni 40,83 km²
Markazining dengiz sathidan balandligi 487 m
Vaqt mintaqasi UTC+5:00
Aholisi
Aholisi 246 700 kishi (2023)
Milliy tarkibi o‘zbeklar, tojiklar, ruslar, ukrainlar
Diniy tarkibi musulmonlar, pravoslavlar
Aholisining nomlanishi marg‘ilonlik erkak, marg‘ilonliklar, marg‘ilonlik ayol
Rasmiy til o‘zbek tili *
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +998 73
Pochta indeksi 151100

margilan.uz
 (aniqlanmagan) (ingl.)
Маргилан на карте
Маргилан
Marg‘ilon
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Marg‘ilon (o‘zb. Marg‘ilon / Марғилон) — shahar, Farg‘ona viloyati, O‘zbekiston.

Marg‘ilon Farg‘ona vodiysida, yaqin atrofdagi Farg‘ona shahridan taxminan 15 km masofada va Qirg‘iziston bilan chegaradan uncha uzoq bo‘lmagan hududda joylashgan. Aholisi — 246 700 kishi (2023).

U ipak to‘qishning eng qadimiy markazlaridan biri bo‘lib, Buyuk ipak yo‘lida joylashgan. Marg‘ilon Hunarmandchilikni rivojlantirish markazining abrli matolarni (atlas va adras) an’anaviy usulda tayyorlash tajribasi 2017-yilda quyidagi ro‘yxatga kiritilgan: «Insoniyat og‘zaki va nomoddiy madaniy merosi durdonalari ro‘yxati».

Etimologiyasi

Nomning asosini tojikcha «Marg‘» — «o‘tloq, maysazor, yalanglik», «yashil o‘t», «yashil pasttekislik» ma’nosidagi so‘z va qadimgi eroniy «lon» («joy, hudud») qo‘shimchasi tashkil etadi. Bu ikki qism qo‘shilib, «Marg‘ilon» — «yashil hudud» nomini hosil qilgan.

Tarixi

Qadimgi davr

Shahar nomining kelib chiqishi haqida Iskandar Zulqarnaynning yurishi bilan bog‘liq rivoyat mavjud. Mahalliy aholi Iskandarning shaharga kelish niyatidan xabar topib, unga qizil poyandoz tayyorlagan. Shahar oqsoqollaridan biri mehmonni tovuq go‘shti va non bilan kutib olishni taklif etgan. Ziyofatdan keyin Iskandar Zulqarnayn taomning nomini so‘ragan. Unga «Murjinon», ya’ni «tovuq va non», deb javob berishgan. Qaytish yo‘lida u bu taomni yana tatib ko‘rib, mazkur joyni «Murjinon» deb atagan. Shundan beri shahar Marg‘ilon deb nomlanadi.

Marg‘ilon Farg‘ona vodiysining qadimiy shaharlaridan biridir. 1994—2004-yillarda shaharda faoliyat yuritgan O‘zbekiston Arxeologiya instituti xodimlari Marg‘ilon vohasida sug‘orma dehqonchilik kamida miloddan avvalgi IV—III asrlardan buyon mavjud bo‘lganini aniqladilar.

Manzilgoh miloddan avvalgi II—I asrlarda, hududdan Buyuk ipak yo‘lining bir tarmog‘i Farg‘ona orqali o‘ta boshlagan paytda vujudga kelgan. Yozma manbalarda bu manzilgoh IX asrdan buyon tilga olinadi. Marg‘ilon nomi esa X asrdan uchraydi. Mozor ham Podshoh Iskandar Zulqarnayn (mahalliy talaffuzda — Zulqaynar), ya’ni ikki shoxli podshoh Iskandar sharafiga atalgan.

O‘rta asrlarda

Markaziy osiyolik, o‘zbek va sovet davri sayyohi, yozuvchisi, tarjimon-poliglot, tarixchisi va jadidchilik namoyandasi Ishoqxon Ibrat (asl ismi — Ishoqxon To‘ra Junaydulloxo‘ja o‘g‘li) 1916-yilda yozgan «Farg‘ona tarixi» («Tarixi Farg‘ona») asarida Marg‘ilonni Farg‘onaning qadimiy shaharlari qatoriga kiritgan.

Muallif shaharning tashkil topishi va nomlanishini Forsdan ko‘chib kelgan aholi bilan bog‘laydi hamda uni 833-yilga, ya’ni IX asrga mansub deb hisoblaydi. Arxeologik tadqiqotlarga ko‘ra, Marg‘ilonda IX asrdan boshlab hunarmandchilik keng tarqalgan. Shahar nomining kelib chiqishi haqidagi boshqa bir talqinga ko‘ra, «Marg‘ilon» bu yerga ko‘chib kelgan, o‘z yurtida ipakchilik bilan shug‘ullangan Gilon vodiysi aholisi bir necha manzilgoh o‘rnida barpo etgan shahar nomidir. Bu talqin, ehtimol, haqiqatga yaqinroqdir.

Boburning ma’lumotiga ko‘ra, XV asrda Farg‘ona vodiysi aholisi turklar va sartlardan iborat bo‘lgan. Bobur Marg‘ilon, So‘x, Rishton, Isfara va Konibodom aholisini sartlarga, Andijon hamda uning atrofidagilarni esa turklarga mansub deb hisoblagan.

U «Boburnoma» asarida shunday yozadi:

Yana bir shahar — Marg‘inon Andijondan g‘arbda, 7 yig‘och yo‘l masofasida joylashgan. Bu yaxshi, har xil ne’matlarga boy shahar. Anori va o‘rigi mo‘l hamda sifatli. Anorning bir turi donakalon deb ataladi. Uning shirinligida o‘riknikiga o‘xshash yoqimli, yengil nordonlik seziladi. Bu anorlarni hatto Semnon anorlaridan afzal ko‘rish mumkin. Bu yerda yana bir turdagi o‘rik bor: danagi olib tashlanib, o‘rniga mag‘iz solinadi va meva quritiladi. Uni subhoniy deb atashadi, juda mazali. Ov hayvonlari yaxshi, oq kiyiklar yaqin atrofda ham uchraydi. Marg‘inon aholisi — sartlar. Ular urishqoq va bezovta xalq. Movarounnahrda mushtlashish odati keng tarqalgan. Samarqand va Buxorodagi mashhur mushtlashuvchilarning aksariyati marg‘inonliklardir. «Hidoya» asari muallifi Marg‘inon viloyatining Rishton nomli qishlog‘ida tug‘ilgan.

Somoniylar davrida (IX—X asrlar) Marg‘ilon kichik shahar bo‘lgan. Undan janubiy Farg‘ona bo‘ylab o‘tadigan bittagina savdo yo‘li o‘tgan. Yozma manbalarda shahar Marg‘inon nomi bilan tilga olinadi.

XI asrga kelib, mahalliy sabablar ta’sirida Quva va Rishton kabi yirik shaharlarning tanazzulga uchrashi bilan vaziyat o‘zgargan. Marg‘ilonning ravnaq topishiga uning G‘arbdan Sharqqa cho‘zilgan Buyuk ipak yo‘li chorrahasida joylashgani yordam bergan. Xo‘janddan keyin bu yo‘l 2 tarmoqqa — shimoliy va janubiy yo‘nalishlarga ajralgan. Janubiy yo‘l Konibodomdan so‘ng So‘xning tog‘-kon hududiga, keyin Haydarkon orqali O‘xna, Qadamjoy va nihoyat Marg‘ilonga olib borgan. Shimoliy yo‘l Axsikent (Axsiket) shahridan so‘ng yana 2 ga bo‘lingan: birinchisi «Miyon rudon» («ikki suv orasi» — Norin va Qoradaryo oralig‘i) orqali O‘zgan tomon, 2-yo‘l esa Marg‘ilonga yo‘nalgan.

Bu davrda shahar rabod hisobiga hududiy jihatdan kengaygan. Hunarmandchilikning barcha turlari jadal rivojlangan. Natijada Marg‘ilon (Marg‘inon) XI—XII asrlarda Farg‘onaning markaziy shaharlaridan biriga aylangan. Shaharda Qoraxoniylar davlati noibi nomidan tangalar zarb etiladigan o‘z zarbxonasi ham bo‘lgan.

Rossiyalik sharqshunos akademik V. V. Bartold o‘z tadqiqotlarida shunday deb yozgan:

Harbiy harakatlar paytida shaharlar vayron qilingan holatlar ham bo‘lgan. Bundan tashqari, mahalliy sharoitlar ta’sirida shahar qishloqqa, qishloq esa shaharga aylanishi mumkin edi. Farg‘onada Marg‘inon X asrda kichik shahar bo‘lgan, XII asrda esa «mashhur shaharlar» qatoriga kirgan. Holbuki, X asrda Marg‘inondan yirikroq shahar bo‘lgan Rishton keyinchalik Marg‘inon atrofidagi qishloqqa aylangan.

Islom ilohiyotchisi, tasavvuf namoyandasi va Naqshbandiya tariqati shayxi Maxdumi A’zam Alloh tanlagan avliyo deb e’tirof etilgan Burhoniddin al-Marg‘inoniyni o‘zining ma’naviy ustozi deb bilgan. A’zam uning vatani — Rishtonning Dahbed mahallasiga bir necha bor tashrif buyurgan.

Marg‘ilonlik o‘rta asr olimlari, islom ilohiyotchilari va fiqhshunoslari orasida Abdulaziz ibn Abdurazzoq ibn Abu Nasr ibn Ja’far ibn Sulaymon Marg‘inoniy (1084-yil), Abu Muhammad Umar al-Qandobiy al-Marg‘inoniy (1093-yil), Ali ibn Abu Bakr Marg‘inoniy (1197-yil), Abu Hafs Nizomiddin Umar Marg‘inoniy (1203-yil), Abul Mahosin Zahriddin al-Hasan ibn Ali ibn Abdulaziz Marg‘inoniy (1203-yil), Abul Hasan Zahiriddin Ali ibn Abdulaziz va Shamsul aimma Mahmud Abu Shandiy (1112-yil), Abul Mahosin laqabli Hasan ibn Ali Zahiriddin al-Kabir, Burhoniddin Mahmud ibn as-Sadr as-Sa’id Tojiddin Ahmad ibn as-Sadr al-Kabir Abdulaziz ibn Umar ibn Muoz al-Buxoriy al-Marg‘inoniy (Burhoniddin al-Marg‘inoniyning ustozi) bor.

Qo‘qon xonligi tarkibida

Xususan, 1710-yildan 1876-yilgacha Marg‘ilon Qo‘qon xonligi tarkibiga kirgan va beklikning markazi bo‘lgan. 1858-yil oktabrda Mallaxon qo‘shinlari Xudoyorxon boshchiligidagi qo‘shinlarni Samanji jangida mag‘lub etgan.

1862-yil yozida Marg‘ilon yaqinida quyidagi voqealar yuz bergan: Samanjidagi qirg‘in va Yakkatutdagi xalq lashkarining qirib tashlanishi. 1863-yil aprelida Qo‘qon xonligidagi fuqarolar urushi davomida shaharni qamalga olib egallagan qo‘shinlarga Alimqul boshchilik qilgan.

Rossiya imperiyasi tarkibida

Keyinchalik, 1875-yilda bosib olingan Qo‘qon xonligi hududidagi Marg‘ilon shahri Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgan (qarang: Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyodagi mulklari).

Rossiya imperiyasi davrida shaharning rasmiy nomlari quyidagicha bo‘lgan: Margelan yoki Eski Margelan (uni Yangi Margelandan farqlash uchun).

2007-yilda shaharning 2000 yillik yubileyi tantanali nishonlangan.

Geografiyasi

Marg‘ilon Farg‘ona vodiysining janubi-sharqiy qismida, Olay tizmasining etaklarida joylashgan. Undan 9 km janubi-sharqda viloyat markazi — Farg‘ona shahri joylashgan. Shaharda Andijon — Qo‘qon yo‘nalishidagi temiryo‘l stansiyasi bor.

Aholisi

Marg‘ilon Farg‘ona viloyatining uch yirik shahridan biri bo‘lib, qolgan ikkitasi Farg‘ona va Qo‘qon shaharlaridir. Shaharda 30 dan ortiq millat vakillari yashaydi.

1-yanvar, 2014-yil holatiga ko‘ra, shahar aholisi 215 400 kishini tashkil etgan.

Yil 1897 1926 1959 1970 1973 1991 1999 2014 2023
Aholi soni,
kishi
36 500 44 000 68 000 95 000 106 000 125 000 143 600 215 400 246 700

Margelan shahrining tarixiy aholi statistikasi Rossiya imperiyasi tomonidan o‘tkazilgan umumiy aholi ro‘yxatiga asoslanadi. Ro‘yxatga olish kuni — 28 yanvar (9-fevral) 1897-yil bo‘lib, aholi aynan bir sana holatiga ko‘ra bevosita so‘roq qilish usulida ro‘yxatga olingan. Tadbir imperator farmoni bilan tasdiqlangan 1895-yilgi «Rossiya imperiyasining birinchi umumiy aholi ro‘yxati to‘g‘risidagi nizom»ga muvofiq tashkil etilgan. Shu davrda Margelan O‘rta Osiyoning yirik shaharlaridan biri hisoblangan.

Uyezd (shahar) Jami sartlar qirg‘izlar turklar tojiklar o‘zbeklar ruslar qashqarliklar yahudiylar polyaklar tatarlar nemislar armanlar lo‘lilar
Margelan uyezdi 321 860 202 730 43 717 38 353 15 189 8 355 4 711 4 696 844 729 198 160 51 18
Eski Margelan shahri 36 490 35 645 20 4 3 - 98 33 652 1 7 - 2 -

Iqtisodiyoti

«Yodgorlik» fabrikasi

1972-yildan buyon «Yodgorlik» fabrikasi faoliyat yuritadi. U O‘zbekistondagi qo‘lda tayyorlanadigan ipak mahsulotlari ishlab chiqaruvchi eng yirik fabrikadir.

Shahar iqtisodiyoti asosan yirik ulgurji kiyim-kechak bozori va oziq-ovqat bozoriga tayanadi. Xususiy sektor juda rivojlangan. Shahar aholisi ko‘proq savdo-sotiq va hunarmandchilik bilan shug‘ullanadi, ko‘pchilik davlat muassasalarida ishlaydi.

Sovet hokimiyati yillarida shaharda ipak kombinati, badiiy tikuvchilik fabrikasi, ta’mirlash-mexanika, traktorlarni ta’mirlash, yog‘ochga ishlov berish, cho‘yan quyish va sut zavodlari qurilgan.

Marg‘ilonda «Orshax tekstil» (Turkiya bilan qo‘shma korxona), «Osiyo Teks» to‘qimachilik fabrikalari, «Atlas» firmasi, traktorlarni ta’mirlash va non mahsulotlari zavodlari, yog‘ochga ishlov berish sexlari va boshqa korxonalar faoliyat yuritadi.

Madaniyati

2022-yilda Marg‘ilon Jahon hunarmandchilik kengashi (World Crafts Council) tarmog‘iga kiritilib, «Jahon ipak va ikat hunarmandlari shahri» (World City of Silk and Ikat Craftsmen) maqomini oldi. Bu uning Markaziy Osiyodagi an’anaviy ipak to‘qishning eng yirik markazlaridan biri sifatidagi xalqaro ahamiyatini tasdiqladi.

Abrli matolar

«Yodgorlik» fabrikasida abrli xonatlas matosini ishlab chiqarish, 2018-yil

Marg‘ilon qadimdan atlas va adras kabi tabiiy abr naqshli matolar ishlab chiqarishning tarixiy markazi hisoblanadi. Yo‘qolib borayotgan an’analarni tiklash va saqlash maqsadida 2007-yilda Marg‘ilonda Hunarmandchilikni rivojlantirish markazi ochilgan. Uning xodimlari qadimiy hunar bilan tanishishni istovchilar uchun mashg‘ulotlar, ko‘rgazmalar va hunarmandchilik yarmarkalarini tashkil etadi, shuningdek, an’anaviy texnologiyani saqlashga bag‘ishlangan qo‘llanmalarni nashr etadi.

Marg‘ilon Hunarmandchilikni rivojlantirish markazining atlas va adrasni an’anaviy usulda tayyorlash tajribasi 2017-yilda quyidagi ro‘yxatga kiritilgan: «Insoniyat og‘zaki va nomoddiy madaniy merosi durdonalari ro‘yxati».

Diqqatga sazovor joylari

Xonaqoh masjidi (XVI asr)

Hokimlar

  1. Ne’matillo Asatovich Axatov,
  2. Nasibullo Rahmatullayev (29-may 2008-yilgacha),
  3. Ilhom Mamatov (29-may 2008-yildan),
  4. Shavkat Shakirovich Erkaboyev (2012—2016),
  5. Mirzohid Ubaydullayev (2016-yildan 4-aprel 2020-yilgacha)
  6. Adham Ziyovutdinovich To‘xtasinov (4-aprel 2020-yildan 27-iyul 2023-yilgacha)
  7. Shukrullohxon Xolmatxonovich Nisbatxonov (11-avgust 2023-yildan 29-aprel 2026-yilgacha)
  8. Elbek Rustamovich Rustamov (29-aprel 2026-yildan)

Adabiyotlar

Havolalar