| Viloyatga bo‘ysunuvchi shahar | |
| Shahrisabz | |
|---|---|
| o‘zb. Shahrisabz / Шаҳрисабз | |
| 39°03′ sh. k. 66°50′ sh. u.HGYaO | |
| Mamlakat |
|
| Viloyat | Qashqadaryo |
| Tarixi va geografiyasi | |
| Avvalgi nomlari | Kesh |
| Vaqt mintaqasi | UTC+5:00 |
| Aholisi | |
| Aholisi | 152 700 kishi (1-yanvar 2026-yil) |
| Rasmiy til | o‘zbek tili * |
| Raqamli identifikatorlar | |
| Telefon kodi | +998 75 |
| Pochta indeksi | 181300 |
| Avtomobil kodi | 70–74 |
| Boshqa ma’lumotlar | |
| Mukofotlari |
Amir Temur ordeni (1996) |
|
|
|
| Shahrisabz shahar hokimligi (o‘zb.) | |
Shahrisabz (o‘zb. Shahrisabz / Шаҳрисабз) — Qashqadaryo viloyatida joylashgan O‘zbekistonning shaharlaridan biri. Markaziy Osiyoning eng qadimiy shaharlaridan biri bo‘lib, XVI asrgacha Kesh deb atalgan. Shahrisabz Qashqadaryoning irmoqlari — Oqsuv (shimolda) va Tanxozdaryo (janubda) oralig‘ida joylashgan. 1-yanvar 2026-yil holatiga ko‘ra, shaharning doimiy aholisi 152,7 ming kishini tashkil etgan. Aholining katta qismini o‘zbeklar tashkil qiladi. Shaharda aeroport va Kitobtemiryo‘l stansiyasi bor. Stansiya 1959-yilda Shahrisabz tumanining alohida ma’muriy birligi maqomini yo‘qotib, Shahrisabz shahri tarkibiga kiritilgan.
Nomi
Shahrisabz qadim zamonlardan 14-asrgacha Kesh deb atalgan. Milodiy dastlabki asrlarga oid eng qadimgi sug‘d yozuvlarida Kesh nomi uchraydi. Shahrisabz shahrining nomi forscha (shahr) «shahar» va (sabz) «yashil» so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, so‘zma-so‘z «Yashil shahar» deb tarjima qilinadi.
Bu nom XV asrdan boshlab shaharga nisbatan qo‘llanib kelgan. XV asrgacha shaharning sug‘dcha nomi Kesh (sug‘d. Kəš) bo‘lgan va u «turar joy, uy, manzilgoh»degan ma’noni anglatgan. «Boburnoma»da (XV — XVI asr boshlari) Kesh nomi bilan bir qatorda Shahrisabz nomi ham ishlatilgan.
Tarixi
Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, shaharga taxminan miloddan avvalgi VIII asrda asos solingan. Qadimda shahar Kesh deb atalgan.
Shaharning qadimgi aholisi — keshlar hunarmandchiligi, savdosi va yuksak madaniyati bilan mashhur bo‘lgan. Milodiy dastlabki asrlarga oid eng qadimgi sug‘d yozuvlari hozirgi Janubiy Qozog‘iston hududidagi Kultobe yodgorligidan topilgan. Bu yozuvlarda Kesh nomi tilga olinib, uning hukmdorlari Sirdaryo bo‘yidagi hududda shaharga asos solishda qatnashgani qayd etilgan.
Shahar zardushtiylikning, keyinchalik esa bir vaqtning o‘zida nestoriylikningmarkazlaridan biri bo‘lgan. XIV asrgacha shahar Kesh nomi bilan tanilgan.
U, shuningdek, Sug‘diyona satrapligi ning Ahamoniylar imperiyasidavridagi asosiy shaharlaridan biri hisoblangan. Miloddan avvalgi 329-yilda Kesh Aleksandr Makedonskiy qo‘shinlari tomonidan bosib olinib, ellinistik madaniyat ta’siri ostida qolgan.
Milodiy I—II asrlarda shahar Kushon imperiyasita’sir doirasida bo‘lgan. III—IV asrlarda esa Qang‘ davlatiga bo‘ysungan. Qadimgi qang‘arlar — qang‘uylarSirdaryo bo‘yidagi sak qabilalari guruhlari negizida shakllanib, miloddan avvalgi III asrda o‘z davlatini tuzgan va turkiy tillarda so‘zlashgan. Milodiy IV—V asrlarda Kesh xioniylar va kidariylardavlatlari tarkibiga kirgan. Uning hukmdorlari miloddan avvalgi III asrdan milodiy VIII asrgacha ko‘plab tangalar zarb ettirgan. Qadimgi va ilk o‘rta asrlardagi Kesh hukmdorlaridan Axurpat va Shishpirning nomlari ma’lum.
Kesh antik davr va ilk o‘rta asrlarning yirik shahar markazi bo‘lib, uzoq vaqt Markaziy Sug‘dning poytaxti vazifasini bajargan. VI asrda u eftaliylardavlati tarkibiga kirgan. 567—658-yillarda shaharning sug‘d hukmdorlari turklarga bo‘ysungan.
Turk xoqonligi tarkibida
VI—VIII asrlarda Kesh Turk va G‘arbiy Turk xoqonliklari tarkibida bo‘lgan. VIII asrda Xuzor (Kesh) hukmdori — malik turk Subug‘ra edi. To‘n yabg‘u xoqon (618—630-yillar) davrida Sug‘dda turklarning hokimiyati kuchaygan. Toxariston va Afg‘onistonga yangi yurishlar davlat chegaralarini Hindistonning shimoli-g‘arbiy qismigacha kengaytirgan. To‘n yabg‘u xoqon ma’muriy islohot o‘tkazib, o‘lpon yig‘ilishini kuzatish va nazorat qilish uchun viloyatlarga, jumladan, Sug‘dga o‘z vakillari — tudunlarni tayinlagan. Taxminlarga ko‘ra, u «Tun yabg‘u xoqon» yozuvi tushirilgan o‘z tangalarini ham zarb ettirgan.
Qadimgi turkiy qabilalardan biri xalajlarbo‘lib, ular ilk o‘rta asrlarda aynan Toxaristonda — hozirgi O‘zbekiston janubi, Tojikiston va Afg‘oniston shimoli hududlarida yashagan.
Markaziy Osiyo turklari quyidagi ilohlarga sig‘ingan: Tangri (Osmon), Umay (Ona ma’buda), Yer-suv (Yer va Suv) hamda Erlik (do‘zax hukmdori). Ular orasida Tangri eng oliy o‘rinda turgan.
Arablar istilosi
VIII asrda shahar arablar tomonidan bosib olingan. Arablar istilosi vaqtida Qashqadaryo vodiysi, ayniqsa Kesh, Muqannaboshchiligidagi, tarixda «Oq kiyimlilar qo‘zg‘oloni» nomi bilan tanilgan arablarga va islomlashtirishga qarshi ozodlik harakatining markazi bo‘lgan.
Oxir-oqibat qarshilik harakati poytaxt shaharning tanazzuliga olib kelgan. 701—704-yillarda Nasaf va Kesh yaqinida turklar bilan arablar o‘rtasida janglar bo‘lib o‘tgan.
Somoniylar sulolasi hukmronligi davrida shahar hayoti asta-sekin eski Keshdan janubi-g‘arbga, Barknon nomli yirik qishloq o‘rniga ko‘cha boshlagan.
Somoniylar davri
Qoraxoniylar davri
1038-yilda Movarounnahrni zabt etgan hukmdorning o‘g‘li Bo‘ri tegin Ibrohim ibn Nasr Sag‘oniyonni egallab, u yerdan Movarounnahr markaziga bostirib kirgan. 1040-yilda u Keshni zabt etgan. X asrga kelib Qoraxoniylar davlatida qadimgi turkiy yozma matnlar an’anasini davom ettirgan adabiy til qo‘llanilgan. X asrdagi rasmiy qoraxoniy tili qadimgi qarluq shevalarining grammatik tizimiga asoslangan. Qoraxoniylar va ularning turkiy fuqarolarining islomni qabul qilishi turkiy madaniyat taraqqiyotida muhim rol o‘ynagan. X asr oxiri — XI asr boshlarida turkiy xalqlar tarixida ilk bor Qur’on tafsiri turkiy tilga tarjima qilingan. Shu davrda Markaziy Osiyoda turkiy tildagi yirik adabiy asarlar — Yusuf Xos Hojibning «Qutadg‘u bilig» («Saodatga eltuvchi bilim»), Ahmad Yassaviyning «Devon»i, Ahmad Yugnakiyining «Hibat ul-haqoyiq» («Haqiqatlar tuhfasi») asarlari paydo bo‘lgan. XI asr olimi Mahmud Koshg‘ariy turkiy tilshunoslik asoslarini yaratgan. U Markaziy Osiyodagi ko‘plab turkiy qabilalarning nomlarini sanab o‘tgan.
Mashhur olimlardan biri tarixchi Majididdin as-Surxakatiy bo‘lib, u Qoraxoniylar sulolasi tarixini bayon qilgan «Turkiston tarixi» asarini yozgan.
Qoraxoniylar hukmronligi davrida o‘rta asrlardagi Keshning yangi poytaxt qismi to‘liq shakllangan. Xorazmshohlar hukmronligi vaqtida (XIII asr boshlari) Kesh–Shahrisabz ilk bor mudofaa devorlari bilan o‘rab olingan.
Amir Temur va temuriylar davri
XIV asrdan boshlab shahar Shahrisabz nomi bilan tanila boshlagan. Aynan shu davrdan e’tiboran o‘sha vaqtdagi tangalarga shaharning hozirgi nomi zarb etilgan.
Aynan 1336-yilda Shahrisabz chekkasidagi Xo‘ja Ilg‘or qishlog‘ida Amir Temur (Temurlang)tug‘ilgan. Keyinchalik u o‘z davrining eng yirik va qudratli imperiyalaridan birini yaratgan. Bu imperiya sharqiy Anadoludan sharqiy Hindistongacha cho‘zilgan.
XIV asr o‘rtalarida shaharni Amir Temurning otasi tomondan amakisi Hoji Barlos boshqargan. Uning qarorgohi Qarshida joylashgan. Umuman, XIII asrning ikkinchi yarmidan Shahrisabz va Qarshi atrofidagi hududlari bilan birga ma’muriy jihatdan turkiy kelib chiqishga ega barlos qabilasiga qarashli bo‘lgan.
Temuriylar saltanati davrida Amir Temur ona shahrini eng yirik va obod markazlardan biriga aylantirgan (XIV—XV asr boshlarida bu shahar uning qarorgohi ham bo‘lgan), biroq poytaxt sifatida Samarqandni tanlagan. Temur o‘z davlatining poytaxti Samarqand bo‘lishi haqidagi qarorni aynan Shahrisabzda qabul qilgan. Shunga qaramay, Samarqand poytaxtga aylangach ham Shahrisabz o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Shahar mavqeyi jihatidan davlat poytaxtidan keyin ikkinchi o‘rinda turgan. Aynan o‘sha davrda «Shahrisabz» nomi tobora keng tarqalgan. Shu zamonda Shahrisabz turkiy barlos qabilasi beklari (amirzodalari)ning doimiy yashash joylaridan biri bo‘lgan.
Temurning buyrug‘i bilan uning ona yurti Keshda (Shahrisabzda) Oqsaroy saroyibunyod etilgan. Temur bundan ham ulkanroq saroy qurishni orzu qilgan. Uning qurilishi 1380-yilda, ya’ni hukmdor Movarounnahrda hokimiyatini mustahkamlaganidan so‘ng darhol boshlangan. Qurilish ishlari 24 yil davom etgan va deyarli Sohibqiron vafotigacha cho‘zilgan. Saroy bir necha hovlidan iborat bo‘lib, ularning atrofida turar joylar va jamoat ehtiyojlariga mo‘ljallangan xonalar joylashgan. Xonalar oltinrang va lojuvard bezaklar bilan bezatilgan, binolar fasadlari rangli koshinlar bilan qoplangan, hovlilar oq plitalar bilan yotqizilgan. Saroyning mo‘jizalaridan biri tomida qurilgan hovuz bo‘lib, undan suv manzarali sharshara shaklida oqib tushgan. Hovuzga suv Taxtaqoracha tog‘ dovonidan qo‘rg‘oshin nov orqali yetkazilgan. Taxminan 300 yil avval qulab tushgan Oqsaroy kirish peshtoqining ravog‘i Markaziy Osiyodagi eng ulkani bo‘lgan. Hozir bu mahobatli inshootdan bir-biridan ajralib qolgan atigi 2 ta ustun qoldig‘i saqlangan. Saroy katta maydonni egallagan: faqat bosh ichki hovlining o‘zi 120—125 m kenglikda va 240—250 m uzunlikda bo‘lgan. Binoning saqlanib qolgan qismlari nisbatlaridan kelib chiqib, asosiy peshtoq balandligi 70 metrga yetgani aniqlangan.
Shaharda temuriylar sulolasining ayrim vakillari — Temurning otasi Muhammad Tarag‘ay hamda uning 2 katta o‘g‘li Jahongir va Umarshayx dafn etilgan.
Shahrisabzdagi Hazrati Imom me’moriy majmuasining kirish peshtoqi yaqinida Temurni dafn etish uchun «tayyorlangan joy deb hisoblanadigan» daxma bor. Xonaning markazida tosh sarkofag joylashgan. Uni M. Ye. Masson, G. A. Pugachenkova va X. Sultonov o‘rgangan. Daxma devorlariga Qur’ondan oyatlar bitilgan. Arabchadan tarjima qilingan yozuvlardan birida shunday deyiladi: «Ey Alloh, meni, otamni, onamni, barcha mo‘min erkak va ayollarni, tirik va vafot etgan musulmon erkak va ayollarni mag‘firat qil. Bizning o‘rtamizda yaxshilikni davom ettir. Sen duolarga javob beruvchi, ne’mat ato etuvchi, ehtiyojlarni qondiruvchi, musibatlarni daf etuvchi va ezgu amallar egasisan. Yaxshilik Uning qo‘lidadir va U har narsaga qodirdir». Biroq Temur kutilmaganda vafot etgach, ona shahri Shahrisabzda emas, Samarqanddagi nabirasi Muhammad Sulton maqbarasiga dafn etilgan. Keyinchalik bu maqbara Go‘ri Amir deb atala boshlagan. Bu voqea 1405-yil mart oyida sodir bo‘lgan.
Amir Temur har gal uzoq harbiy yurishga otlanishidan oldin yoki undan qaytgach, Shahrisabzda bir muddat bo‘lgan. Ko‘chmanchi o‘zbek jangchilari Temur xizmatida ham bo‘lgan. Masalan, manbalarda 1366-yilda Qarshida xizmat qilgan o‘zbek jangchilari, shuningdek, Temur xizmatidagi beklar orasida Baxtxo‘ja O‘zbek tilga olinadi. 1399-yildagi Hindiston yurishida Temur qo‘shinlari tarkibida 400 xonadon o‘zbek bo‘lgan.
XIV asrning so‘nggi choragida shahar taraqqiyotining eng yuqori cho‘qqisiga chiqqan. Biroq Amir Temur va Ulug‘bek davridan keyin avvalgi shuhratini yo‘qotib, markaziy hokimiyat e’tiboridan chetda qolgan.
Buxoro xonligi tarkibida
XVI asrdan XX asr boshlarigacha Shahrisabz (Shaar yoki Shaar-Sabiza) Buxoro xonligi tarkibida bo‘lib, Shahrisabz bekligining ma’muriy markazi hisoblangan.
Xususan, 1556-yilda (boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, 1574-yilga kelib) shahar o‘zbek xoni Abdullaxon II tomonidan Shayboniylar sulolasi nomidan egallangan va yangi tashkil etilgan Qarshi viloyati tarkibiga kiritilgan. XVI asrga kelib Shahrisabz mustahkam shahar mudofaa devorlari bilan o‘ralgan edi.
Kenagas o‘zbeklari mulki va Buxoro amirligi tarkibida
XVIII asr o‘rtalarida o‘zbeklarning kenagas urug‘i bu yerda yarim mustaqil mulk tuzgan. U 1870-yilda Rossiya tomonidan bosib olinguniga qadar nisbiy muxtoriyatini saqlab kelgan.
Ashtarxoniylar sulolasining Buxorodagi hokimiyati 1785-yilda o‘zbeklarning mang‘itlarsulolasi qo‘liga o‘tgan. Uning vakillari Buxoroni 1920-yilgacha. boshqargan. Buxoro amirligiham Xiva xonligi va Qo‘qon xonligibilan bir qatorda uch o‘zbek xonligidan biri bo‘lib, Markaziy Osiyoda.
joylashgan edi. Buxoro amiri Nasrullo (1827—1860) urug‘ va qabila boshliqlari timsolidagi markazdan qochma kuchlarga qarshi qattiq kurash olib borgan. 1830-yillarda harbiy islohot o‘tkazilgan. Nasrulloning huquqiy hujjatlarida o‘zbek tilida «Abul Muzaffar va-l-mansur Amir Nasralloh bahodur sulton so‘zimiz» (qudratli va g‘olib amir Nasrulloning so‘zimiz) degan yozuv bo‘lgan.
1856-yilda amir Nasrullo Shahrisabzni o‘ziga bo‘ysundirgan, ammo 1860—1870-yillarda Shahrisabz yana mustaqillikka erishgan.
1860-yildan boshlab Jo‘rabek esa Bobobek bilan birgalikda Kitob va Shahrisabzni mustaqil boshqargan. General Kaufman ning Buxoro amiriga qarshi harbiy yurishi dastlabki bosqichida shahrisabzliklar ham voqealarga aralashmagan.
Biroq Samarqand egallanib, rus qo‘shinlari Kattaqo‘rg‘ontomon harakatlanganidan keyin Jo‘rabek va Bobobek katta kuch to‘plab, 1868-yil iyun oyida kichik rus garnizoni mudofaa qilayotgan Samarqand qal’asiga muvaffaqiyatsiz hujum uyushtirgan..
Jo‘rabekning Rossiyaga nisbatan keyingi dushmanona munosabati ruslar egallagan Zarafshon vodiysida tinch hayotni yo‘lga qo‘yishga to‘sqinlik qilgan va voqealar rivojini tezlashtirgan.
1870-yil yozida Kitob devorlari yaqinida general Abramovqo‘mondonligidagi rus qo‘shinlari paydo bo‘lgan. Harbiy harakatlar qisqa, ammo juda shiddatli kechgan.
14-avgust 1870-yilda Kitob hujum bilan egallangan. Beklar uch ming kishilik otryadi bilan dastlab Mag‘iyongaqochgan, keyin esa Qo‘qon xonligiga ketishga majbur bo‘lgan.
Ammo Qo‘qon xoni ularni tutib, Rossiya ma’muriyatiga topshirgan. Rossiya imperiyasi Shahrisabzni Buxoro amiri Muzaffarga.
topshirgan. 1870-yildan 1920-yilgacha Shahrisabz Buxoro amirligining asosiy shaharlaridan biri bo‘lgan.
Sovet davri
1920-yilda shahar dastlab Buxoro Xalq Sovet Respublikasitarkibiga, keyinchalik esa (1924-yil oktyabrigacha) Buxoro Sovet Sotsialistik Respublikasi.
31-may 1958-yilda Shahrisabz shaharchasiga shahar maqomi berilgan.
1959-yilda ilgari Shahrisabz tumaniga qarashli bo‘lgan Kitob stansiyasi Shahrisabz shahri tarkibiga kiritilgan.
Shahrisabz O‘zbekiston mustaqilligi davrida

Shahrisabz Iqtisodiy hamkorlik tashkilotining 2024-yildagi turizm poytaxti deb e’tirof etilgan.
Geografiyasi
Shahrisabz shahri Qashqadaryo viloyatiningshimoli-sharqida joylashgan. Shahrisabzdan g‘arbda joylashgan viloyat markazi — Qarshigacha masofa 90 km.
Shahrisabzdan 65 km shimolda Samarqandshahri joylashgan. Tojikiston chegarasigacha masofa 80 km dan ortiq. Shimoli-sharqda joylashgan Toshkent gacha 360 km dan ortiq, shimoli-g‘arbdagi Buxoro gacha esa 240 km dan ortiq.
Shahrisabz shu nomdagi vodiydajoylashgan. Uning shimoli, janubi va sharqini Zarafshon tizmasi — Hisor-Olay.
tog‘ tizimining bir qismi o‘rab turadi. G‘arbda Shahrisabz vodiysi (ba’zan voha deb ataladi) joylashgan bo‘lib, u Qashqadaryo viloyatining asosiy shaharlari joylashgan Qashqadaryo vohasiga tutashadi.
Shahrisabzga shimoli-sharqdan yo‘ldosh shahar — Kitobtutashgan. U Kitob tumanining ma’muriy markazi.
Ma’muriy bo‘linishi
2017-yilda Shahrisabz viloyatga bo‘ysunuvchi shaharlar qatoriga kiritilgan. Shahar hokimligi O‘zbekiston Prezidenti chiqargan PQ-3124-sonli, 11-iyul 2017-yildagi qarorga muvofiq tashkil etilgan. Shahar hokimligining rasmiy sayti — gov.uz/oz/shakhrisabzgov.
2018-yil holatiga ko‘ra, Shahrisabz aholisi 116 000 kishidan ortiq bo‘lgan. Shaharda Shahrisabz tumani aholisining qariyb yarmi yashaydi. Yirik aholi manzili — Oktabr shaharchasi (18 ming kishi, 1994-yil) Shahrisabz shahriga bo‘ysunadi. U Shahrisabz vohasida, Katta O‘zbek trakti bo‘yida joylashgan. Qarshidan keladigan 122 km uzunlikdagi temiryo‘l tarmog‘ining oxirgi stansiyasi — Kitob shu yerda. Shaharchada paxta tozalash, vinochilik va meva-konserva zavodlari joylashgan.
Aholisi
O‘zbekiston Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotiga ko‘ra, 1-yanvar 2026-yil holatida shaharning doimiy aholisi 152,7 ming kishini tashkil etgan; 2025-yilda — 150,1 ming, 2024-yilda — 147,2 ming kishi bo‘lgan.
O‘zbeklar aholining asosiy qismini tashkil etadi. Shaharda tojiklar, Markaziy Osiyo arablari, oz sonli tatarlar, , ruslar, , ukrainlar va boshqa ayrim xalqlarning vakillari ham yashaydi.
Diniy jihatdan ko‘pchilikni musulmonlarning-sunniylik yo‘nalishidagilari tashkil etadiShuningdek, Shahrisabzda xristianlik vakillari ham yashaydi.
Iqtisodiyoti
Shahar iqtisodiyoti asosan qishloq xo‘jaligi xomashyosini qayta ishlashga — paxta tozalash, konserva ishlab chiqarish va shu kabilarga yo‘naltirilgan. Xalq hunarmandchiligi va mayda hunarmandchilik rivojlangan.
Arxeologik yodgorliklar
Qumirtepa nomli kichik qishloqdan shimolda, Kitob tumanining Qashqadaryo viloyatidagi hududida, Zarafshon tog‘laridan boshlanadigan kam suvli Sho‘rabsoyning chap qirg‘og‘i bo‘ylab shimoldan janubga qarab turli shakldagi 3 ta tepalik joylashgan. Ular birgalikda qadimgi Navtaka poytaxt shahrining 3 qismini — Podayotoqtepa, Uzunqir va Sangirtepa yodgorliklarini tashkil etadi.
1980-yillar o‘rtalarida Sho‘rabsay mikrovohasidagi bir-biridan 5 km gacha masofada joylashgan arxeologik yodgorliklarni Kesh arxeologik-topografik ekspeditsiyasi (KATE) xodimi N. I. Krasheninnikova ilk bor o‘rgangan. O‘shanda ushbu 3 tepalik Navtakaning qal’asi, shahri va ibodatxonasi sifatida aniqlangan.
Podayotoqtepa — maydoni 270×74 m bo‘lgan shahar qal’asi. U Sho‘rabsayning shimoliy qismidagi baland, tik qirg‘oqda joylashgan.
Arxeologik tadqiqotlarda yodgorlikning 4 ta qurilish qatlami aniqlangan. Uning eng qadimgi madaniy qatlamlari miloddan avvalgi IX—VIII asrlarga oid.
Podayotoqtepaning g‘arbiy qismidagi qazishmalardan birida Ahamoniylar va ellinistik davrlarga oid tashqi qal’a devorining bir qismi aniqlangan.
Bu devorlar Navtaka shahrida (xuddi Afrosiyob ning Samarqanddagi yodgorligida bo‘lgani kabi) alohida devor bilan o‘ralgan aristokratlar qismi — akropol bo‘lganini ko‘rsatadi.
Aleksandr Makedonskiy hukmronligi tugagach, shahar tashlab ketilgan, faqat Podayotoqtepa akropolida yashash davom etgan. Yangi shahar Oqsuv daryosining baland o‘ng qirg‘og‘ida, Kalondartepa yodgorligi o‘rnida, hozirgi Kitob shahri hududida paydo bo‘lgan.
Uzunqir — shahar qal’a devorining qoldiqlari. Hozir Qumirtepa qishlog‘i yaqinida u uzunligi 650 m dan, kengligi esa 20 m dan ortiq bo‘lgan past devor uyumi ko‘rinishida saqlangan.
Bir vaqtlar bu devor maydoni 70 gektardan ortiq bo‘lgan butun shaharni o‘rab turgan. Yodgorlikning dastlabki devori miloddan avvalgi X—IX asrlarga xos, bo‘rtib chiqqan shakldagi xom g‘ishtlardan qurilgan. Bunday g‘ishtlar Sug‘dningKo‘ktepa va Afrosiyob kabi qadimgi shaharlariga xos bo‘lgan.
Keyinchalik Ahamoniylar, Salavkiylar va Yunon-Baqtriya podsholiklari hukmronligi davrida shaharning qal’a devorlarida keng ko‘lamli ta’mirlash ishlari olib borilgan.
Sangirtepa — shahar devorlaridan tashqarida, Uzunqirdan 650 m janubi-g‘arbda joylashgan alohida tepalik.
U maydoni 84×62 m va balandligi taxminan 8 metr bo‘lgan markaziy tepalikdan iborat. Tashqi devor bilan 3 gektargacha maydon o‘rab olingan.
1983-yildan beri bu yodgorlikda Toshkent davlat universiteti (hozirgi O‘zbekiston Milliy universiteti) arxeologiya kafedrasi xodimlari qazishma ishlarini olib bormoqda.
Sangirtepadagi qazishmalar natijasida markazida zal, mehrob va yordamchi xonalari bo‘lgan noyob zardushtiylik ibodatxonasi ochilgan. Bu ibodatxona Markaziy Osiyodagi eng qadimgi diniy inshootlardan biridir.
Diqqatga sazovor joylar
2000-yilda shaharning tarixiy markazi va undagi arxeologik, me’moriy, diniy hamda madaniy yodgorliklar YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga «Shahrisabz shahrining tarixiy markazi» nomi bilan kiritilgan.
Eng mashhur diqqatga sazovor joylar:
- Shahrisabzning Samarqand darvozasi va shahar qal’a devorlari
- Xarobaga aylangan Oqsaroy saroyi
- Temuriylar maydonidagi Amir Temur haykali
- Temur muzeyi joylashgan Chubin madrasasi hamda Shahrisabz o‘lkashunoslik muzeyi (ikkalasi ham madrasa ichida)
- Dorut Tilovat yodgorlik majmuasi, quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Ko‘k Gumbaz masjidi
- Shamsiddin Kulol maqbarasi (bu yerda Temurning otasi Muhammad Tarag‘ay ham dafn etilgan)
- Gumbazi Sayidon maqbarasi
- Dorus Saodat yodgorlik majmuasi, quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Temurning qurib bitkazilmagan maqbarasi , sarkofagli bo‘sh daxmasi va temuriylar sulolaviy maqbarasi qoldiqlari (jumladan, Umarshayx qabri)
- Jahongir maqbarasi
- Hazrati Imom masjidi yonidagi chinorlar — XIV—XV asrlarga oid
- Shahrisabz Chorsusi
Shahrisabzning boshqa diqqatga sazovor va e’tiborga molik joylari:
- Muzeylar:
- An’anaviy maqom muzeyi (Shahrisabz madaniyat saroyi huzurida)
- Aziz Ahmedov san’at galereyasi va ustaxonasi
- Masjidlar:
- Shahrisabz markaziy jome masjidi
- Molik Ashtar masjidi
- Oisha ona masjidi
- Abdushukur oqsoqol masjidi
- Kunduzaq masjidi
- To‘raboy Oxun masjidi
- Me’moriy yodgorliklar:
- Shahrisabzdagi qadimiy sardoba
- Ko‘ba madrasasi va karvonsaroyi
- Xo‘ja Murod baxshi maqbarasi
- Mahmud Aminboy uyi
- O‘rta asrlarga oid hammom
- O‘rta asr hammomi xarobalari
- Qabristonlar:
- Shahrisabz yahudiylar qabristoni
- Shahrisabzdagi Polsha harbiy qabristoni
- Shahrisabz xristianlar qabristoni
- Boshqa joylar:
- Mangu olov va Motamsaro ona yodgorligi o‘rnatilgan Xotira xiyoboni
- Arabon bozori
- Yangi Kesh bozori
- Navro‘z istirohat bog‘i
- Rayhon bog‘i
- Oqsaroy bog‘i
- Qadimiy mahallalar — Qozi Guzar, Qo‘sh Hovuz, Zingiron, Kunchiqar
- Shahrisabz hunarmandlar markazi
- Katta hovuz — Dorus Saodat va Dorut Tilovat yodgorlik majmualari oralig‘ida
- Ipak yo‘li va Aspidjallob ko‘chalari kesishmasidagi O‘zbekiston bayroq ustuni
- «Shahrisabz» monumenti
Tarixiy markazning saqlanish holati
13-iyul 2016-yildan buyon Shahrisabzning tarixiy markazi Xavf ostidagi Jahon merosi ro‘yxatiga «turizm infratuzilmasining haddan tashqari rivojlantirilishi va tarixiy mahallalar qiyofasining o‘zgarishi» sababli kiritilgan. Jahon merosi qo‘mitasi 48 COM 7A.26-sonli qarori (2026-yil) bilan ushbu maqomni saqlab qolgan.
Madaniyat va turizm
2024-yilgi Iqtisodiy hamkorlik tashkiloti turizm poytaxti
Iqtisodiy hamkorlik tashkiloti turizm vazirlarining 2022-yil dekabrida bo‘lib o‘tgan IV yig‘ilishi yakunlariga ko‘ra, Shahrisabz 2024-yil uchun tashkilotning turizm poytaxti etib tasdiqlangan. Qaror qabul qilishda shaharning tarixiy-madaniy merosi, Ipak yo‘lidagi o‘rni va barqaror turizmni rivojlantirish salohiyati hisobga olingan.
Butunjahon hunarmandchilik shahri
O‘zbekiston Turizm qo‘mitasining 16-avgust 2026-yildagi xabariga ko‘ra, Shahrisabz kashtachilik yo‘nalishida «Butunjahon hunarmandchilik shahri» xalqaro maqomini olgan. Bu haqda «IROQI» xalqaro kashtachilik festivalining yopilish marosimida Butunjahon hunarmandchilik kengashi prezidenti Saad al-Qaddumiy e’lon qilgan. Maqom mahalliy «iroqi» kashtachilik an’analari bilan bog‘liq bo‘lib, buni tasdiqlovchi sertifikat shahar hokimiga topshirilgan.
Shahar rahbari
Shahar rahbari (hokim) — Sherzod Ahadovich Bo‘riyev. 1982-yilda Shahrisabz shahrida tug‘ilgan. Qarshi davlat universitetida tahsil olgan, so‘ng Prezident huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasida o‘qishni davom ettirgan. Hokimlikka tayinlangunga qadar Davlat aktivlarini boshqarish agentligining Qashqadaryo viloyati boshqarmasi rahbari bo‘lib ishlagan. 2020-yil noyabridan Shahrisabz hokimi lavozimida Akrom Isomiddinovich Sulaymonov faoliyat yuritgan.
Musiqada
Shahrisabz o‘zbeklarning «Yalla» vokal-cholg‘u ansambli ijrosidagi shu nomli mashhur qo‘shiqda tarannum etilgan. Musiqasi Farrux Zokirovga, so‘zlari Yevgeniy Berezikovga tegishli.
Qardosh shaharlar
| Shahar | Yil | Mamlakat |
| Beylagan | 2024 |
Adabiyotlar
- Masson M. Ye., Pugachenkova G. A. Temur va Ulug‘bek davrida Shahrisabz // SAGU ilmiy ishlari, LXIX nashr, Toshkent, 1953.
- Suxareva O. A. Buxoro xonligi shaharlari tarixi haqida: tarixiy-etnografik ocherklar / O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi, Tarix va arxeologiya instituti. — Toshkent: O‘zSSR FA nashriyoti, 1958. — 148, [36] b.
- Pugachenkova G. A. Termiz. Shahrisabz. Xiva: I—XIX asrlarning badiiy yodgorliklari. — M.: San’at, 1976. — 208 b. — (SSSR shaharlari me’moriy-badiiy yodgorliklari). — 50 000 nusxa
- Arapov D. Yu., Buxoro xonligi rus sharqshunosligi tarixshunosligida. M., 1981.
- Malikov A. M. XIX asrning birinchi yarmida Buxoro amirligi va Shahrisabz o‘rtasidagi qarama-qarshilik // Janubiy O‘zbekiston tarixi, arxeologiyasi, etnologiyasi yangi manbalarda. Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari. Qarshi, 2015, 210–213-b.
- Pospelov Ye. M. Dunyo geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — M.: Russkiye slovari, Astrel, AST, 2002. — 512 b. — 3000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.
Havolalar
- KEŠ. Murojaat sanasi: 23-sentabr 2020-yil. Arxivlangan 22-sentabr 2020-yilda. — Encyclopædia Iranica
- Shahrisabz tarixi va yodgorliklari Arxiv nusxasi 22-may 2012-yildagi, Wayback Machine (ingl.)
- Shahrisabz — nimalar qilish va qayerlarga borish mumkin Arxiv nusxasi 11-noyabr 2017-yildagi, Wayback Machine
- Shahrisabz, Shahrisabz. Shodlik va nurga to‘la Arxiv nusxasi 9-yanvar 2018-yildagi, Wayback Machine
- «Yalla — Shahrisabz» qo‘shig‘ining videoyozuvi YouTube’da