| Shahar | |
| Olmaliq | |
|---|---|
| o‘zb. Olmaliq / Олмалиқ | |
| Olmaliq shahriga kirish — o‘ng tomondan ko‘rinish, 2015-yil. | |
| 40°51′ sh. k. 69°36′ sh. u.HGЯO | |
| Mamlakat |
|
| Viloyat | Toshkent |
| Ichki ma’muriy bo‘linishi | mikrorayonlar |
| Hokim | Qobil Hamdamov |
| Tarixi va geografiyasi | |
| Shahar maqomi berilgan sana — | 10-iyul 1951 |
| Markazining dengiz sathidan balandligi | 530 ± 1 m |
| Vaqt mintaqasi | UTC+5:00 |
| Aholisi | |
| Aholisi | 144329 kishi (2023) |
| Aholisining atalishi | olmaliqlik erkak, olmaliqlik ayol, olmaliqliklar; olmaliqlik, olmaliqliklar |
| Rasmiy til | o‘zbek tili * |
| Raqamli identifikatorlar | |
| Telefon kodi | +998 71 |
| Pochta indeksi | 110100110100 |
Olmaliq (o‘zb. Olmaliq / Олмалиқ) — Toshkent viloyati , O‘zbekistonda joylashgan shahar, Olmaliq shahar okrugining ma’muriy markazi. Shahardan taxminan 65 km g‘arbda Toshkent.
Shahar mis va boshqa foydali qazilma konlarini o‘zlashtirish munosabati bilan barpo etilgan hamda mamlakatning eng yirik rangli metallurgiya markaziga aylangan.
Etimologiyasi
Bir talqinga ko‘ra, «Olmaliq» nomi o‘zbek tilida «egallanmagan joy» yoki «zabt etilmagan joy» ma’nolarini anglatishi mumkin (o‘zb. olmoq — olmoq, o‘zb. olmalik — egallanmagan, zabt etilmagan). Boshqa talqinga ko‘ra, «Olmaliq» «olmaga boy», «olmazor» ma’nosini bildiradi (o‘zb. olma — olma daraxti).
Tarixi

Qadimgi tarixi
Hozirgi Olmaliq yaqinida, Ohangaron daryosining chap sohilida o‘rta asrlarda Tunkat nomi bilan tanilgan Imlak shahar xarobasi joylashgan.
Milodiy VI—VII asrlarda u Choch vohasining markaziy shaharlaridan biri bo‘lgan. Bu voha daryolarning yuqori oqimidagi Chirchiq va Ohangarondan Sirdaryoning hozirgi Xo‘jand atrofidagi sohillarigacha cho‘zilgan.
Choch (Shosh) viloyati Qadimgi Sharqda metallar qazib olinadigan yirik rudali hudud sifatida mashhur bo‘lgan.
1920-yillarning oxiri — 1930-yillarda hududni tekshirib, shaharni tavsiflagan arxeolog — M. Ye. Masson.
1959-yil yozida Arxeologiya instituti (O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi) shaharni batafsil o‘rganishga kirishgan. Ishlarga rahbarlik qilgan olim — Yu. F. Buryakov.
Tunkat milodiy VI—VII asrlarda qurilgani aniqlandi. Shahar hududi mudofaa devorlari bilan o‘ralgan, uning ichida shaharning o‘zidan devor bilan ajratilgan mustahkam markaz — ark joylashgan.
Arkda hukmdor saroyi va tanga zarbxonasi bo‘lgan. Shahar hunarmandlari temir, mis va qimmatbaho metallarga ishlov bergan. Kulolchilik va shishasozlik hunarmandchiligi izlari aniqlangan.
XI—XII asrlarga oid materiallar ancha kam uchraydi. Ehtimol, Chingizxon qo‘shinlari kelgan vaqtga kelib shahar tanazzulga yuz tutgan.
Olmaliqdan 5 km sharqda qadimiy Ko‘lota shahar xarobasi joylashgan. Uni ham batafsil o‘rgangan arxeolog — M. Ye. Masson.
Olmaliq nomi bir asarning birinchi sahifasidayoq uchraydi. Uning muallifi — Bobur, asar nomi «Boburnoma»:
… shimolda ilgari quyidagi shaharlar ham bo‘lgan: Olmaliq, Olmatu va Yangi. Uning nomi kitoblarda O‘tror, ammo hozir [bosqinlar] tufayli mo‘g‘ullar va o‘zbeklar ularni vayron qilgan, u yerda aholi yashaydigan joylar mutlaqo qolmagan.
Shahar barpo etilishiga zamin yaratgan foydali qazilma konlarini qidirish ishlari
Inqilobdan oldin hozirgi Olmaliq o‘rnida Olmaliq va Qoramozor nomli 2 ta kichik qishloq bo‘lgan.
1923-yilda Toshkentga bir guruh geolog olimlar kelgan, shundan so‘ng Toshkent viloyatida foydali qazilmalarni izlash boshlangan.
1924—1925-yillarda taniqli sovet geologi S. F. Mashkovsev quyidagi tog‘lar hududida oksidlangan ruda qatlamlarining yer yuzasiga chiqqan joylarini tavsiflagan: Katta va Kichik Qalmoqqir.
Keyingi yillarda birin-ketin yangi konlar ochilgan: mis koni Sari-Cheku, qo‘rg‘oshin konlari Oltintopgan va Qo‘rg‘oshinkon va boshqalar.
1925-yilda Qalmoqqirdagi oksidlangan rudalarning yer yuzasiga chiqqan joylarini yana bir mashhur geolog B. N. Nasledov batafsil o‘rgangan. Olmaliq hududining rivojlanishi uning nomi bilan chambarchas bog‘liq.
Uning maslahatiga ko‘ra, 1927-yilda bu yerda muntazam qidiruv ishlari boshlangan. Natijada kombinat tashkil etilgan.
Hali Ikkinchi jahon urushi boshlanmay turib, rangli metall konlarini qidirish ishlari yakunlangan. Olmaliq hududidagi barcha tog‘-kon korxonalarini birlashtiruvchi kombinat barpo etish rejasi ishlab chiqilgan.
Shaharning tashkil topishi
1939-yil mart oyida Olmaliq mis eritish kombinati qurilishini boshqarish boshqarmasi tashkil etilgan.
1940-yilda mis eritish kombinati majmuasi va 25 000 aholiga mo‘ljallangan Olmaliq shahrining hududiy rejalashtirish sxemasi tuzilgan.
Biroq Ikkinchi jahon urushi boshlanishi sababli Olmaliq hududidagi sanoat korxonalari qurilishi bo‘yicha keyingi ishlar vaqtincha to‘xtatilgan.
Urush yillarida Qalmoqqir va Oqtuproq konlarida «Frontga yordam», «Bizning g‘alabamiz», «Oq-Cheku», «Qizil tong» nomli oltin qidiruvchilar artellari ishlagan.
Konchilar oltin saqlovchi tog‘ jinslarini ajratib, ularni qo‘lda vagonchalarga ortishgan va yer yuzasiga olib chiqishgan. Keyin rudani qadimiy usulda yuvishgan. Olingan oltin va kumush davlatga topshirilgan.
Faqat Ikkinchi jahon urushi tugagach, 1946-yilda Olmaliq hududidagi qurilish qayta boshlangan, kombinatning loyiha topshirig‘i qayta ko‘rib chiqilgan va ishchilar shaharchasi uchun yer tanlangan.
1947-yilda Olmaliq qishlog‘i ma’muriy jihatdan Piskent tumanidagi ishchilar shaharchasiga aylantirilgan.
1948-yilda «Giprotsvetmet» loyiha instituti 25 000 aholiga mo‘ljallangan Olmaliq shahrining bosh rejasini ishlab chiqqan va shu asosda qurilish boshlangan.
Olmaliqni loyihalashning keyingi ishlari «O‘zdavloyiha» loyiha institutiga topshirilgan. Institut 1950-yillarning o‘rtalariga kelib shaharni rejalashtirish va qurishning texnik-iqtisodiy asoslanishini ishlab chiqqan.
10-iyul 1951-yil kuni Olmaliq shaharchasiga shahar maqomi berilgan.
Ma’muriy-hududiy bo‘linishi
Shahar quyidagi hududlardan iborat: Oydin, 5/1, 5/2, 5/3, Raduga, Gorgaz, Telegraf, Kosmos, Eski bozor, 67-mavze, Shanxay, Navro‘z mavzesi (Selina va 70-Xo‘jalik), Namuna mavzesi (Depo) va Internat[manba 1428 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Quyi terrasa, DSK, Kimyogarlar shaharchasi.
Geografiyasi
Olmaliq Qurama tizmasining shimoliy yonbag‘rida (600—650 metr balandlikda), Ohangaron daryosining chap sohilida, 52 km janubi-sharq tomonda joylashgan; bu masofa Toshkent shahridan o‘lchanadi. Shahardan 18 km shimolda Ohangaron temiryo‘l stansiyasi (Toshkent — Angren tarmog‘ida) joylashgan. Olmaliq Toshkent — Olmaliq shossesining oxirgi punkti hisoblanadi.
Olmaliq hududidan kichik Olmaliqsoy daryosi (soy) oqadi. Ilgari u Ohangaronga quyilgan, hozir esa shahar yaqinida uning suvi to‘liq ariqlarga taqsimlanadi.
Aholisi
1-yanvar 2014-yildagi holatga ko‘ra, aholi soni 121 109 kishini tashkil etgan.
| Yil | 1959 | 1969 | 1991 | 2014 |
| Aholi soni, ming kishi |
40 | 76 | 116 | 121,1 |
O‘zbekiston rangli metallurgiyasi markazi
Urushdan keyingi davrda O‘zbekistonda rangli metallurgiyaning rivojlanishi va shaharning shakllanishida V. I. Lenin nomidagi Oltintopgan kon-metallurgiya kombinatining (hozirgi Olmaliq kon-metallurgiya kombinati) qurilishi muhim qadam bo‘lgan. Kombinat va qo‘rg‘oshin-rux boyitish fabrikasining ishga tushirilgan yili — 1954-yil.
6-oktabr 1962-yilda Olmaliq mis boyitish fabrikasining birinchi bo‘linmasi ishga tushirilgan.
1963-yilda eritish, mis elektrolizi va sulfat kislota sexlaridan iborat mis eritish zavodi qurilgan.
Rux va mis eritish zavodlarida sulfat kislota sexlari, tarkibida oltingugurt miqdori kam bo‘lgan gazlardan foydalanish asosida esa sulfat kislota va suyuq oltingugurt(IV) oksidi ishlab chiqarish sexi tashkil etilgan.
O‘sha yili Rux zavodi foydalanishga topshirilgan va sulfat kislota ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilgan.
Qo‘rg‘oshinkon koni
Kombinatning eng qadimgi tog‘-kon korxonasi bo‘lib, 1931-yildan faoliyat boshlagan. Asosiy foydali komponentlari: qo‘rg‘oshin, rux; qo‘shimcha komponentlari: oltin, kumush, mis, kadmiy, vismut hamda boshqa bir qator nodir yer elementlari. 1951-yilda kon sanoat miqyosida o‘zlashtirishga yaroqli deb baholangan va kon korxonasi tashkil etilgan. Keyinroq janubi-g‘arbiy Qo‘rg‘oshinkon, «Ko‘lkermas» konlari o‘rganilib, «kontaktbo‘yi ruda uyumi» aniqlangan.
Qo‘rg‘oshinkon koni 43 yil davomida ruda bergan. Uning faoliyati 1994-yilda to‘xtatilgan va karyer konservatsiya qilingan. Keyinchalik u taxminan 20 million kub metr hajmdagi yerosti suvlari bilan to‘lgan.
Oltintopgan koni
Oltintopgan kon boshqarmasi dastlab konga, so‘ng kon boshqarmasiga nom bergan polimetall ruda konlari hududi negizida tashkil etilgan. Olmaliqdan 36 km uzoqlikda joylashgan bu ruda maydoni bir qator konlardan iborat: Paybuloq, Perevalnoye, Chashli, Qurbonko‘l, Kichiksoy, Mushukko‘l, Cholota, Uch-Qo‘tli, Oltintopgan, Toshgeza, Sardoba, Shomirsoy.
Ular orasida Oltintopgan, Cholota, Sardoba va Paybuloq eng istiqbolli konlar deb topilgan.
Birinchi marta 1925-yilda Sardoba koni, 1938-yilda — Oltintopgan koni, 1940-yilda esa Cholota koni qayd etilgan. 1948-yil rasman konning tashkil etilgan yili hisoblanadi.
Markaziy karyer 1971-yilgacha faoliyat yuritgan. Oqtosh tog‘ining, ya’ni karyer shimoliy bortining qulab tushishi sababli bu yerdagi ishlar to‘xtatilgan.
1958-yilning ikkinchi yarmidan boshlab yerosti usulida ruda qazib olish yo‘lga qo‘yilgan.
1996-yilga kelib ishlar to‘xtatilgan.
Qalmoqqir koni

Ushbu kon negizida kombinatning mis boyitish fabrikasi va mis eritish zavodi qurilgan. Kondagi qurilish ishlari boshlangan vaqt — 1954-yil.
Sari-Cheku koni
Mis-molibden koniga dastlab 1933-yilda baho berilgan. Biroq faqat 1955-yilda geologik qidiruv ishlari tashkil etilgan. Quyidagilar aniqlangan: molibden, mis, kumush, oltingugurt, oltin, selen, tellur va boshqalar. Konni iqtisodiy jihatdan samarali ishlatish uning 2010-yilgacha faoliyat yuritishini kafolatlagan.
Uchquloch koni
Qo‘rg‘oshin-rux-barit koni Olmaliqdan 320 km uzoqlikda joylashgan. U dastlab 1930—1934-yillarda shu hududlarda geologik xaritalash ishlarini olib borgan N. A. Smirnov asarlarida tilga olingan.
1979-yil — Uchquloch koni va ishchilar shaharchasi qurilishi boshlangan.
Olmaliqdagi «Ammofos-Maksam» aksiyadorlik jamiyati
Olmaliqdagi «Ammofos-Maksam» AJ «O‘zkimyosanoat» davlat aksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi.
1969-yil dekabrda ammofos va ekstraksion fosfat kislota ishlab chiqarishning birinchi navbati foydalanishga topshirilgan. 1973-yil dekabrda ikkinchi navbat, 1978-yil dekabrda esa uchinchi navbat foydalanishga topshirilgan. 1980-yilda ikkinchi navbat rekonstruksiya qilingan. 1981-yilda sulfat kislota ishlab chiqaruvchi SK-40 sexi, 1986-yilda esa ekstraksion fosfat kislota ishlab chiqarishning to‘rtinchi navbati sexi ishga tushirilgan.
KPSS XXVI syezdi nomidagi Olmaliq kimyo zavodi 10-fevral 1992-yilda «Ammofos» Olmaliq ishlab chiqarish birlashmasiga aylantirilgan; 27-avgust 2001-yilda «Ammofos» Olmaliq ochiq aksiyadorlik jamiyatiga, 2008-yil oktabrda «Ammofos-Maksam» Olmaliq ochiq aksiyadorlik jamiyatiga, 2014-yil oktabrda esa «Ammofos-Maksam» Olmaliq aksiyadorlik jamiyatiga aylantirilgan.
Boshqaruv raisi — B. B. Sodiqov.
Ta’lim tizimi
Uzluksiz ta’lim tizimi maktabgacha, maktab va kasb-hunar ta’limi bosqichlaridan iborat. Xalq ta’limi tizimida 13 ta maktabgacha ta’lim muassasasi (№ 2, 4, 7, 12,13, 18, 21, 22, 28, 31, 33—35 va 39), 23 ta umumta’lim maktabi, 6 ta kasb-hunar kolleji, 3-son akademik litsey, Navoiy davlat konchilik institutining kon-metallurgiya fakulteti, MISiSning Olmaliq filiali va bitta biznes maktabi faoliyat ko‘rsatadi.
Shuningdek, qator sport-sog‘lomlashtirish majmualari mavjud:
- suzish havzalari (2 ta)
- trenajyor zallari va sport maydonchalari
- futbol maydonlari va shahar stadioni
- boks arenasi
Transport
Transport infratuzilmasi rivojlangan. Toshkentgacha avtomobil yo‘li (52 km).
Shaharda 1967-yildan 2008-yilgacha trolleybus tarmog‘i ishlagan. 2008-yilda trolleybuslar quyidagicha baholanib, qatnovdan chiqarilgan: «ma’naviy jihatdan eskirgan transport». Bir muddat shahar bo‘ylab «RAF» rusumli yo‘nalishli mikroavtobuslar qatnagan. Keyinchalik ular quyidagi yengil mikroavtobuslar va avtobuslar bilan almashtirilgan: Daewoo Damas, Gazel va Isuzu.
- Belanov, Yuriy Nikolayevich
- Zokirov, Abdurashid Abdusattorovich
- Po‘latov, Shuhrat Ortiqovich (2011—2015)
- Mannopov Bahrom Egamberdiyevich (2015—2017)
- Mirqosimov Mirag‘zam Mirozodovich — 18-avgust 2017-yildan.
- Karimov, O‘ktamjon Dehqonovich — 01.08.2018 dan
Adabiyotlar
- Olmaliq // O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi (o‘zb.). — Toshkent: Davlat ilmiy nashriyoti, 2000—2006. — [Arxivlangan 19 2024-yil may ida.]
- Olmaliq // A — Angob. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969. — B. 456. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 1).