Rio-de-Janeyro haqida

Shahar
Rio-de-Janeyro
portugalcha Rio-de-Janeyro
Yuqoridan pastga, chapdan o‘ngga: Najotkor Iso Masih haykali, Ertangi kun muzeyi, Marakana, Barra-da-Tijuka, Shahar teatri, shahar panoramasi
22°54′30″ janubiy k. 43°11′47″ g‘arbiy u.HGYaO
Mamlakat  Braziliya
Shtat Rio-de-Janeyro
Munitsipalitet Rio-de-Janeyro
Prefekt Eduardu Paes
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan — 1565-yil
Ilk bor tilga olingan — 1502-yil
Maydoni 1265 km²
Dengiz sathidan balandligi 31 m
Iqlim turi tropik
Vaqt mintaqasi UTC−3:00
Aholisi
Aholisi
  • ▲6 730 729 kishi (1-iyul 2025-yil)
Zichligi 5334 kishi/km²
Aglomeratsiya aholisi ↗ 12 581 369 kishi (2018)
Aholisining atalishi rio-de-janeyroliklar, rio-de-janeyrolik erkak, rio-de-janeyrolik ayol
karioka (birlik),
kariokalar (ko‘plik)
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +55 21
Pochta indekslari 20000-000
Avtomobil kodi RJ
Boshqa maʼlumotlar
Norasmiy nomi Mo‘jizaviy shahar

rio.rj.gov.br  (portugalcha)
Рио-де-Жанейро на карте
Рио-де-Жанейро
Rio-de-Janeyro
Рио-де-Жанейро на карте
Рио-де-Жанейро
Rio-de-Janeyro
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Rio-de-Janeyro (portugalcha Rio-de-Janeyro Xalqaro fonetik alifbo: [ˈʁi.u d(ʒi) ʒɐˈne(j)ɾu]audiofayl haqida, tarjimasi «yanvar daryosi»; Katta sovet ensiklopediyasiga ko‘ra, to‘g‘rirog‘i «Riu-de-Janeyru»), so‘zlashuv tilida esa Rio — Braziliyadagi shahar. Shuningdek, shu nomdagi shtatning maʼmuriy markazi.

Aholisi 6,7 mln kishi (2018); bu mamlakatdagi ikkinchi va Janubiy Amerikadagi to‘rtinchi yirik shahar. Aholisi 12,5 mln kishidan ortiq bo‘lgan aglomeratsiyani hosil qiladi (2018-yil). Qit’adagi yirik moliyaviy markaz, dengiz porti va ilm-fan markazidir.

Shahar Atlantika okeanining Guanabara qo‘ltig‘i sohilida, ikki tomondan tog‘lar va dengiz bilan o‘ralgan tor tekislikda joylashgan. Iqlimi tropik. Bu hududni portugaliyalik dengizchi Gashpar di Lemush kashf etgan. U Guanabara qo‘ltig‘ini daryo mansabi deb o‘ylab, uni Yanvar daryosi deb atagan. 1531-yilda portugallarning San-Sebastyan-de-Rio-de-Janeyro qal’asi barpo etilgan. Shahar 1763-yildan Braziliya vitse-qirolligining, 1822-yildan mustaqil Braziliya imperiyasining, 1889—1960-yillarda esa Braziliya Qo‘shma Shtatlari Respublikasining poytaxti bo‘lgan.

XVI—XIX asrlarga oid binolari saqlangan tarixiy markaz, sohil bo‘yi va Kopakabana plyaji, Shakar boshi tog‘i hamda Iso Masih haykali Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan ( YUNESKO).

Tarix

Guanabara qo‘ltig‘i ni portugaliyalik dengizchi Gashpar di Lemush 1-yanvar 1502-yildakashf etgan. Portugaliyaliklar qo‘ltiqni daryo mansabi deb o‘ylashgan. Shahar nomi shundan kelib chiqqan bo‘lib, portugal tilidan tarjima qilinganda «yanvar daryosi»degan maʼnoni anglatadi. 1555-yilda hozirgi Rio-de-Janeyro hududi qisqa muddatga fransuzlar tomonidan egallangan, biroq ko‘p o‘tmay portugaliyaliklar hudud ustidan nazoratni tiklashga muvaffaq bo‘lishgan. Rio-de-Janeyro shahriga 1-mart 1565-yilda Eshtasiu di Sa bilan birga Joze di Anshieta asos solgan. Shahar dastlab San-Sebastyan-de-Rio-de-Janeyro (portugalcha São Sebastião de Rio de Janeiro) deb atalgan. Bu nom Portugaliya qiroli sharafiga qo‘yilgan; uning ismi — Sebastyan I.

Riodagi qullar bozori, 1824-yil

Aynan 1763-yilda mustamlaka maʼmuriyati Salvador shahridan Rio-de-Janeyroga ko‘chirilgan va shahar qariyb ikki asr davomida Braziliya poytaxti bo‘lgan. Portugaliya qirollik saroyi muhojirlikda bo‘lgan davrda, 1808-yildan 1815-yilgacha Rio-de-Janeyro, shuningdek, Portugaliya va Algarve Birlashgan Qirolliginingpoytaxti, 1815-yildan 1821-yilgacha esa Braziliya, Portugaliya va Algarve Birlashgan Qirolligining poytaxti bo‘lgan.

Oradan vaqt o‘tib, 1960-yilda Braziliya poytaxti mamlakat markazidagi yangi markaz — Brazilia shahriga ko‘chirildi. Shahar shahar-shtat (Guanabara shtati) maqomini oldi. 1975-yilda Guanabara shtati Rio-de-Janeyro shtatibilan birlashtirildi va shahar birlashgan shtatning poytaxti hamda maʼmuriy markaziga aylandi.

Shuningdek, 1992-yilda Rio-de-Janeyroda BMTning atrof-muhit va rivojlanish bo‘yicha konferensiyasi bo‘lib o‘tdi. 2014-yilda esa xalqaro musobaqa — 2014-yilgi futbol bo‘yicha jahon chempionatitashkil etildi; keyin esa 2016-yilda Rio-de-Janeyroda XXXI yozgi Olimpiya o‘yinlari o‘tkazildi.

Tabiiy-geografik tavsifi

Rio manzarasi

Rio-de-Janeyro Braziliyaning Atlantika sohilbo‘yi mintaqasida, Janubiy tropik yaqinida, 22°54" janubiy kenglik va 43°14" g‘arbiy uzunlikda joylashgan. Shahar asosan janubga qarab yo‘nalgan. Shaharga Guanabara qo‘ltig‘ibo‘yida asos solingan. Qo‘ltiqqa kiraverishda Shakar boshi tog‘ijoylashgan bo‘lib, u shaharning o‘ziga xos ramzidir.

Rioning markazi Guanabara qo‘ltig‘ining g‘arbiy qirg‘og‘idagi tekisliklarda joylashgan. Shaharning katta qismi, Shimoliy zona deb ataluvchi hudud, shimoli-g‘arbdagi tekisliklar, tepaliklar va uncha baland bo‘lmagan qoyali tog‘larni egallaydi. Shaharning Janubiy zonasi — dengiz bo‘yidagi plyajlar — markaziy va shimoliy qismlardan qirg‘oqbo‘yi tog‘lari bilan ajralgan. Ushbu tog‘ va tepaliklar Serra-du-Mardeb ataluvchi Braziliya janubi-sharqidagi qadimiy tog‘ tizmasining tarmoqlari bo‘lib, bu tizma Braziliya yassitog‘ligining janubiy yonbag‘irlarini hosil qiladi..

Tog‘ tizmalari bilan ajralgan keng G‘arbiy zonaga erkin kirish imkoniyati XX asr oxirida yangi yo‘llar va tunnellar qurilgach paydo bo‘ldi.

Shahar 1260 km² maydonni egallaydi. Rio-de-Janeyro 1960-yilgacha Braziliya poytaxti bo‘lgan. O‘sha yili mamlakat poytaxti Brazilia shahriga ko‘chirilgan.

Rio-de-Janeyro hududidan Akari daryosi oqib o‘tadi.

Iqlim

Rio-de-Janeyro iqlimi tropik. Shu bilan birga, yil davomida yog‘in deyarli bir tekis taqsimlanadi, havo harorati ham sezilarli o‘zgarmaydi. Iyul yanvarga qaraganda biroz salqinroq va quruqroq bo‘ladi.

Rio-de-Janeyro iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori harorat, °C 42 42 40 40 38 37 38 42 42 42 43 41 43
O‘rtacha eng yuqori harorat, °C 29,4 30,2 29,4 27,8 26,4 25,2 25,3 25,6 25,0 26,0 27,4 28,6 27,2
O‘rtacha harorat, °C 26,2 26,5 26,0 24,5 23,0 21,5 21,3 21,8 21,8 22,8 24,2 25,2 23,7
O‘rtacha eng past harorat, °C 23,3 23,5 23,3 21,9 20,4 18,7 18,4 18,9 19,2 20,2 21,4 22,4 21,0
Mutlaq eng past harorat, °C 17 17 17 15 10 6 11 10 13 12 13 17 6
Yog‘in miqdori (meʼyor), mm 114,1 105,3 103,3 107,4 85,6 80,4 86 100 87,1 88,2 95,6 119,0 1172,9
Suv harorati, °C 25 25 22 22 20 20 20 20 20 20 23 23 22

Maʼmuriy bo‘linishi

Maʼmuriy tumanlar

2008-yilgacha Rio-de-Janeyro munitsipaliteti 6 ta tumanga (subprefekturaga, portugalcha subprefeituras) bo‘lingan edi. 2010-yil mayda yana bir subprefektura — Gubernator oroliqo‘shildi. Hozir munitsipalitet tarkibida 7 ta subprefektura mavjud: Barra-i-Jakarepagua, Markaz va tarixiy markaz, Grande Tijuka, Gubernator oroli, Janubiy zona, G‘arbiy zona, Shimoliy zona.

Subprefekturalar 33 ta maʼmuriy tumanga (portugalcha Regiões Administrativas, RAs) bo‘lingan. Ularning har biri, o‘z navbatida, tarixiy mahallalarga (portugalcha bairros) ajratiladi. Hozir bunday mahallalar soni 162 ta.

Demografiya

Aholi soni
1872—2010-yillar, million kishi

Aholisi — 6,4 mln kishi (2014); Katta Rioda esa taxminan 16 mln kishi yashaydi. Shahar aholisining nomi — «karioka» (portugalcha carioca).

Jinoyatchilik

Favelalar — eng xavfli hududlar

Rio-de-Janeyro — keskin tafovutlar shahri. Atrofdagi tog‘larning yonbag‘irlarida xarob kulbalar zich joylashgan. Bular shaharning eng qashshoq hududlari — favelalar. Shaharda bir necha ming favela mavjud. Aslida ular davlat ichidagi kichik davlatlarga o‘xshaydi. Federal hokimiyat favela ishlariga deyarli aralashmaydi. Aksariyat favelalarda turmush darajasi juda past. Ko‘pincha eng zarur qulayliklar, maktablar, kasalxonalar va hokazolar yo‘q. Bularning oqibatida jinoyatchilik bilan bog‘liq vaziyat o‘ta og‘ir, sanitariya sharoitlari esa nihoyatda yomon.

Rio-de-Janeyroda jinoyatchilik, jumladan, giyohvand moddalar savdosidarajasi juda yuqori. Bu faoliyat asosan aholi zich yashaydigan favelalarda jamlangan; u yerda hokimiyat amalda eng nufuzli narkokartellar qo‘lida.

1972-yilda BMT Rio-de-Janeyroni dunyodagi jinoyatchilik darajasi bo‘yicha ikkinchi o‘ringa (Chikagodan keyin) qo‘ygan. Ammo 1972-yildan keyin shahardagi ahvol ancha yomonlashdi va 1974-yildayoq jinoyatchilikka qarshi kurash uchun shaharga harbiy politsiya bo‘linmalari kiritildi.

Shahar 2014-yilgi futbol bo‘yicha jahon chempionatiga (musobaqa finali Rioda o‘tkazilgan) va 2016-yilgi yozgi Olimpiya o‘yinlariga tayyorgarlik ko‘rish doirasida shtat va shahar hokimiyati, jumladan favelalarda ham, jamoat tartibini yaxshilash uchun jiddiy choralar ko‘rdi.

Fevral oyida ( 2018-yil) Rio-de-Janeyro amalda harbiy holatga o‘xshash vaziyatga tushib qoldi — mamlakat Senati shaharga armiyani kiritish to‘g‘risida qaror qabul qildi. Hokimiyat bu yirik shaharda avj olgan jinoyatchilikni jilovlashga yordam berishini maʼlum qildi.

Rio-de-Janeyrodagi jinoyatchilik muammosi mashhur «Xudo shahri» (4 ta «Oskar» mukofoti nominatsiyasi), «Elita otryadi» («Oltin ayiq» Berlin kinofestivalining mukofoti), «Elita otryadi 2».

Iqtisodiyot

Rioning ishbilarmonlik hududi

1960-yilgacha poytaxt bo‘lgani sababli Rio-de-Janeyro ko‘plab kompaniyalar uchun jozibador joyga aylangan: bu yerda davlat boshqaruv idoralari va hukumat joylashgan edi. Shaharda Petrobras, Elektrobras kabi yirik davlat kompaniyalarining bosh qarorgohlari va boshqa tashkilotlar joylashgan. Poytaxt Braziliaga ko‘chirilgandan so‘ng ham Rio ko‘plab kompaniyalarni jalb etishda davom etdi. Ayniqsa, Kampo-Basinneft koni ochilgach, bu jarayon kuchaydi. Braziliyadagi neftning katta qismi aynan shu konda qazib olinadi. Shu sababli Rioda Royal Dutch Shell, EBX, Essokabi kompaniyalarning filiallari mavjud. Yirik xalqaro kompaniyalar — Coca-Cola, IBM va El Paso ning ofislari ham Rio-de-Janeyroda joylashgan.

Rio sanoat ishlab chiqarishi hajmi bo‘yicha mamlakatda ikkinchi, moliya markazi sifatida esa San-Pauludankeyin ikkinchi o‘rinda turadi. Shahar korxonalari oziq-ovqat, kimyoviy mahsulotlar, neft mahsulotlari, dori-darmonlar, metall buyumlar, kemalar, to‘qimachilik mahsulotlari va mebel ishlab chiqaradi. Biroq iqtisodiyotning yetakchi tarmog‘i xizmatlar sohasibo‘lib, bank faoliyati va Braziliyadagi faolligi bo‘yicha ikkinchi yirik fond bozorini ham o‘z ichiga oladi. Turizm va ko‘ngilochar xizmatlar ham shahar va mamlakat iqtisodiyotida muhim o‘rin tutadi.

Kampus panoramasi: CEFET/RJ

Qurilish muhim faoliyat yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u ko‘plab malakasiz ishchilarni ish bilan taʼminlaydi. Ishlab chiqarishni rivojlantirish maqsadida hukumat shaharning ayrim chekka hududlarida infratuzilmasi rivojlangan va yer uchastkalarini sotib olish uchun maxsus sharoitlar yaratilgan sanoat zonalarini tashkil qilgan.

Rio-de-Janeyro, shuningdek, Janubiy Amerikadagi eng yirik portlardan biri. U orqali Braziliya importining 1/3 qismi (ko‘mir, neft, sement, mashinalar, bug‘doy) va mamlakat eksportining katta qismi (qahva, shakar, teri, qimmatbaho yog‘och, marganes rudasi, paxta, mevalar) o‘tadi. Eksport asosan Rio-de-Janeyro va Minas-Jerays shtatlaridan, qisman San-Paulu shtati hamda boshqa hududlardan jo‘natiladi.

Aynan Marakanada[inglizcha] ko‘plab kampuslarga ega «Selsu Sukku da Fonseka» federal texnik taʼlim markazining bosh qarorgohi joylashgan.

Transport

Rio-de-Janeyro metrosi

Aynan 1979-yildan buyon shaharda metropoliten ishlaydi.

Aeroportlar

Sport

Stadion «Marakana»

Sport Rio hayotida katta o‘rin tutadi. Shubhasiz, eng ommabop sport turi — futbol. Shahardagi deyarli barcha futbol jamoalari aslida bir nechta sport turi bilan shug‘ullanadigan tashkilotlardir. Masalan, Braziliyaning eng ommabop klubi (taxminan 36 mln muxlis) «Flamengo» rasman Regata klubi deb ataladi (portugalcha Clube de Regatas Flamengo). Yana bir buyuk jamoa — «Vasko da Gama» (portugalcha Club de Regatas Vasco da Gama) ham rasman regata klubi sifatida faoliyat yuritadi. Rioning uchinchi yirik jamoasi — «Botafogo»ning rasmiy nomida «futbol» so‘zi bor. Sababi, «Botafogo» futbol klubi 1904-yilda Regata klubidan ajralib chiqqan, 1942-yilda esa ularni qayta birlashtirishga qaror qilingan (portugalcha Botafogo de Futebol e Regatas). Rio-de-Janeyroning to‘rtta anʼanaviy yirik sport jamoasidan faqat «Fluminense» (portugalcha Fluminense Football Club) klubining rasmiy nomida regata tilga olinmagan. Bu to‘rtta klub Rioning va butun Braziliyaning anʼanaviy eng kuchli va ommabop 12 jamoasi qatoriga kiradi. Yutuqlari va mashhurligi bo‘yicha «Katta to‘rtlik»dan ancha ortda qoladigan beshinchi jamoa esa — «Amerika» (portugalcha América Football Club).

Rio-de-Janeyroda 1950-yilgi jahon chempionatining futbol bo‘yicha yakuniy bosqich o‘yinlari bo‘lib o‘tgan. Aynan «Marakana» stadionida futbol tarixidagi eng mashhur o‘yinlardan biri — Marakanasobo‘lib o‘tgan. Unda 200 ming muxlis ko‘z o‘ngida Urugvay terma jamoasi g‘alaba qozonishga muvaffaq bo‘ldi. U mag‘lub etgan jamoa — Braziliya. Vaholanki, Braziliya jahon chempioni bo‘lishi uchun durang natija ham yetarli edi. 2014-yilda «Marakana» ikki marta futbol bo‘yicha jahon chempionatifinaliga mezbonlik qilgan tarixdagi ikkinchi stadion bo‘ldi. Birinchisi Meksikadagi «Atsteka».

Rioda bir necha marta Panamerika o‘yinlari o‘tkazilgan.

Rioda boshqa sport turlari ham mashhur: voleybol (jumladan plyajdagi turi), MotoGP (Braziliya Gran-prisi o‘tkaziladigan joy) va avtosport (aynan Jakarepagua avtodromida 1978-yildan 1990-yilgacha o‘tkazilgan Formula-1 poygalari), tennis, serfing, kapoeyra, ot poygalari va, albatta, yaxtada suzish (yoki yelkanli sport).

«Marakana»dan tashqari shaharda yana bir nechta muhim stadion bor. Panamerika o‘yinlari uchun Joao Avelanja nomidagi Olimpiya stadioni qurilgan bo‘lib, u ko‘proq «Enjenyan» nomi bilan mashhur. Hozir bu yerda «Botafogo» o‘ynaydi. «Vasko da Gama» qolgan uch yirik klubdan farqli ravishda doim shaharning shimolidagi o‘z maydoni — «San-Januariu» stadionida o‘ynashga intilgan. Shuningdek, Rioda zamonaviy HSBC Arena ham mavjud.

2008-yilda yarim marafon bo‘yicha jahon chempionati bo‘lib o‘tdi.

2013-yilda futbol bo‘yicha Konfederatsiyalar kubogi o‘tkazildi; 2014-yilda esa futbol bo‘yicha jahon chempionati o‘tkazildi.

2016-yilda Rio XXXI yozgi Olimpiya o‘yinlarigamezbonlik qildi. Bungacha bu o‘yinlar Janubiy Amerikadahech qachon o‘tkazilmagan edi. Shu munosabat bilan zamonaviy va qulay Olimpiya shaharchasi qurildi.

Madaniyat

Karnaval

Rio-de-Janeyro, boshqa jihatlari qatori, Braziliya karnavalibilan ham mashhur. Shaharda bir necha o‘nlab samba maktablaribor. Ular har yili karnaval kunlari sambodromdarang-barang tomoshalar, shaharning turli hududlarida esa yurishlar tashkil etadi.

21-iyuldan 28-iyulgacha, 2013-yilda Rioda XXVIII Butunjahon yoshlar kuni o‘tkazildi — dunyoning turli mamlakatlaridan kelgan katolik yoshlar uchrashuvi. Mazkur tadbir munosabati bilan Rio-de-Janeyroga Rim papasi Fransisk tashrif buyurdi.

Shaharning madaniy diqqatga sazovor joylari qatorida Portugaliya qirollik kutubxonasi bor.

Meʼmorchilik va diqqatga sazovor joylar

San-Juan qalʼasi Rio-de-Janeyrodagi eng qadimiy inshoot hisoblanadi.

Braziliya milliy kutubxonasi

Mahalliy aholi shaharni Eski shahar, Yangi shahar va shahar atrofi hududlariga ajratadi.

  • Eski shaharda bojxona, doklar, arsenal, birja, Milliy sanʼat akademiyasi, shahar hokimiyati binosi, shuningdek, barcha teatrlar va deyarli barcha muzeylarni o‘z ichiga olgan madaniyat muassasalari joylashgan.
  • Yangi shahar zarbxona, qamoqxona, bosh temiryo‘l vokzali va Nogironlar uyi bilan tanilgan.

Boshqa diqqatga sazovor joylar: plyajlar — Ipanema va Kopakabana, Flamengo bog‘i, ulkan Najotkor Iso Masih haykali joylashgan Korkovadu tog‘i, Shakar boshi tog‘i (portugalcha Pão de Açucar), stadion Marakana (portugalcha Maracanã).

. Shaharning eng mashhur va ko‘p ziyorat qilinadigan meʼmoriy yodgorliklari — mustamlaka davri cherkovlari, San-Bentu monastiri, San-Antonio va kaputsinlar ordeni monastirlari, shuningdek, sobiq imperator qarorgohi — Kinta-da-Boa-Vista.

Lampedosa Bibi Maryam cherkovi Lampedusa oroli sharafiga nomlangan. Rivoyatga ko‘ra, O‘rta yer dengizidagiushbu orolda Muqaddas Bibi Maryam namoyon bo‘lgan. Cherkov 1929-yilda XVIII asrga oid, xarobaga aylangan bino o‘rnida Meksika meʼmorchilik maktabi taʼsiridagi neoklassik uslubda barpo etilgan. 1732-yilda qurilgan Muqaddas Lusiya cherkovining asosiy diqqatga sazovor joyi — suvi shifobaxsh deb hisoblanadigan tabiiy buloq. Shuningdek, Kandelariya cherkovi.

Rio-de-Janeyro ko‘chalari va qirg‘oqbo‘yi sayilgohlari tropik o‘simliklarga burkanganiga qaramay, shaharda botanika bog‘i va ko‘plab bog‘larmavjud. 1808-yilda tashkil etilgan va dunyoning eng yaxshi bog‘laridan biri hisoblangan botanika bog‘ida dunyoning turli hududlaridan keltirilgan 7000 dan ortiq o‘simlik turi to‘plangan. Bu yerda mashhur palma xiyoboni, ekzotik hayvonlar va qushlar to‘plami ham bor. Dunyodagi eng katta shahar o‘rmon massivi — milliy bog‘ Tijuka. Uning hududida Korkovadu cho‘qqisijoylashgan. Bu yerda maymunlar va ekzotik qushlarni uchratish mumkin. Shahar atrofi hududlaridan birida hayvonot bog‘i bor.

Aynan Milliy kutubxonadadastlabki hisob-kitoblarga ko‘ra, ikki millionta nodir kitob va qo‘lyozma saqlanadi.

Milliy nafis sanʼat muzeyida turli rassomlarning 800 dan ortiq kartinasi jamlangan ajoyib to‘plam bor. Milliy tarix muzeyida 278 mingdan ortiq eksponat saqlanadi.

Kastru muzeyi, uning bo‘limlaridan biri — Museu do Açude.

Xalqaro aloqalar

Qardosh shaharlar:

Hamkor shaharlar:

  • Флаг Франции Parij, Fransiya (do‘stlik va hamkorlik to‘g‘risidagi bitim)

Mashhur tug‘ilgan kishilar

Rio-de-Janeyroda tug‘ilganlar

Sanʼat va ommaviy madaniyatda

Adabiyot

Havolalar