Mexiko shahri haqida

Poytaxt
Syudad-de-Mexiko
isp. Ciudad de México
atstek. Āltepētl Mēxihco
Слева направо, сверху вниз:Парк Ла Мексикана[исп.]Латиноамериканская башняДворец изящных искусствАнгел независимостиЧапультепекКолония Рома[исп.]Конная статуя Карла IV[исп.]Проспект Реформы
Chapdan o‘ngga, yuqoridan pastga:
La Meksikana bog‘i[isp.]
Lotin Amerikasi minorasi
Nafis sanʼat saroyi
Mustaqillik farishtasi
Chapultepek
Roma mahallasi[isp.]
Karl IV ning otliq haykali[isp.]
Reforma shohko‘chasi
19°25′10″ k. u. 99°08′44″ g‘. u.HGYaO
Mamlakat  Meksika
Federativ birlik Mexiko
Ichki bo‘linishi 16 ta tuman
Hukumat rahbari Klara Brugada[isp.] (5-oktabr 2024-yildan)
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan 1325
Poytaxt ...dan beri 1660
Maydoni 1680 km²
Markazining balandligi 2240 m
Vaqt mintaqasi UTC−6:00, yozda UTC−5:00
Aholisi
Aholisi 9 100 000 kishi (2017)
Zichligi 5416 kishi/km²
Aglomeratsiya aholisi 21 200 000 kishi
Milliy tarkibi metislar, oq tanlilar, mishteklar, otomilar
Diniy konfessiyalar 90 % katoliklar
Aholi nomlanishi mexikolik, mexikoliklar
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +52 55
Pochta indekslari 01000 va 16999
Avtomobil kodi 15
INEGI kodi 09
Boshqa maʼlumotlar
ISO 3166 MX-DIF
Мехико (Мексика)
Точка
Карта

webarchive.loc.gov/all/20020808031049/http://www.df.gob.mx/  (isp.)
Сьюдад-де-Мехико на карте
Сьюдад-де-Мехико
Syudad-de-Mexiko
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Mexiko (isp. Ciudad de México, atstek. Āltepētl Mēxihco) — Meksikaning poytaxti, mamlakatning eng yirik siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi bo‘lib, global shaharlar qatorida «alfa» toifasiga kiradi hamda Shimoliy Amerikaning yetakchi moliyaviy markazlaridan biri sanaladi.

Aholisi — 9 209 944 kishi (2020-yil holatiga ko‘ra). Aglomeratsiyada 21 million kishi yashaydi (2020-yil holatiga ko‘ra, dunyodagi kattaligi bo‘yicha to‘qqizinchi aglomeratsiya hisoblanadi). Shahar Meksika yassitog‘ligidagitog‘lar oralig‘idagi botiqda, dengiz sathidan 2240 metr balandlikda joylashgan. Iqlimi subtropik.

Mexiko 16 ta tumanga bo‘lingan. 2016-yilgacha federal okrugmaqomiga ega bo‘lgan, 2015-yildagi siyosiy islohot[isp.] doirasida shtatlar bilan teng huquqli bo‘lib, o‘z konstitutsiyasi[isp.] va kongressiga[isp.]ega bo‘lgan. 1325-yildan 1521-yilgacha shahar Tenochtitlandeb atalgan. 1521-yilda u vayron qilingan va ispan istilochisi Ernan Kortestomonidan qayta qurilgan. 1821-yildan buyon mustaqil Meksikaning poytaxti.

Etimologiyasi

Shaharga atsteklar tomonidan 1325-yilda Tenochtitlannomi bilan asos solingan. Bu nom «kaktusli qoya joyi» degan maʼnoni anglatadi. Biroq shaharda atsteklarning urush xudosi Mexitlisharafiga ibodatxonalar bo‘lgani uchun shaharning ikkinchi nomi — Mexiko ham ishlatilgan (bu yerda ko — joyni bildiruvchi qo‘shimcha). Shaharni yakuniy egallagach, ispan istilochilari aynan shu ikkinchi nomni o‘zlashtirgan. Bu XVI asr boshlaridasodir bo‘lgan. Rus tilidagi anʼanada esa, masalan, ispan tilidan farqli o‘laroq, mamlakat nomi va uning poytaxti turlicha yoziladi.

Geografiyasi

Mexiko deyarli mamlakatning markazida joylashgan. Shahar Meksika yassitog‘ligining janubiy qismidagi balandlikda, dengiz sathidan 2240 m balandda joylashgan. Har tomondan tog‘lar bilan o‘ralgan.

Havoning ifloslanishi

Shaharda havoning yuqori darajada ifloslanishi va avtomobil chiqindi gazlari tufayli uning ustida doim qalin smog qatlami osilib turadi. Shunga qaramay, ayniqsa bahor va yozda osmon baland va moviy tusda ko‘rinadi. Yil davomida vaqti-vaqti bilan kuchsiz yer silkinishlari kuzatiladi; ular, odatda, mahalliy aholiga jiddiy tashvish tug‘dirmaydi va vayronagarchilikka sabab bo‘lmaydi. Baʼzan Mexikoda kuchliroq zilzilalarham sodir bo‘ladi. Shahardagi eng yirik zilzila 19-sentabr 1985-yil kuni mahalliy vaqt bilan soat 7:19 da yuz bergan. Natijada 10 ming kishi halok bo‘lgan va 100 metrlik teleminora qulagan. Shaharda chang bo‘ronlari tez-tez sodir bo‘ladi.

Tabiiy o‘simlik qoplamida turli xil palmalar, emanlar, qarag‘aylar, oqqarag‘aylaruchraydi. Ispan konkistadorlari olib kelgan, dastlab o‘stirilgan va keyinchalik yovvoyilashib ketgan zaytun daraxtiham uchraydi. Shahar atrofida qushlarning ko‘plab turlari yashaydi.

Iqlimi

Meksika poytaxtining iqlimi subtropik musson iqlimihisoblanadi. Tropiklarning shimoliy chegarasiga xos ravishda qishki harorat nisbatan yuqori (+13 °C) bo‘lsa-da, noyabrdan aprelgacha baʼzan 0 darajadan pastga tushishi mumkin. Bunga shaharning okeandan ancha uzoqda joylashgani sabab bo‘ladi. Yanvar oyida o‘rtacha havo harorati +12 °C, iyulda esa +17 °C. Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori — 750 mm.

Mexiko iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori t, °C 28,2 29,3 33,3 33,4 33,9 33,5 30,0 28,4 28,5 28,9 29,3 28,0 33,9
O‘rtacha eng yuqori t, °C 21,3 22,9 25,5 26,6 26,3 24,7 23,2 23,4 22,5 22,4 21,9 21,2 23,5
O‘rtacha harorat, °C 14,6 15,0 17,4 18,7 19,0 18,5 17,4 17,5 17,1 16,2 14,9 13,9 16,6
O‘rtacha eng past t, °C 5,9 7,0 9,2 10,7 11,7 12,3 11,5 11,5 11,6 9,9 7,8 6,5 9,6
Mutlaq eng past t, °C −4,1 −4,4 −4 −0,6 3,7 4,5 5,3 6,0 1,6 0,0 −3 −3 −4,4
Yog‘inlar (meʼyor), mm 9 9 13 27 58 157 183 173 144 61 6 8 787

Tarixi

Tenochtitlan

Atsteklarning qadimiy Tenochtitlan shahri (rekonstruksiya)

Mexikoga 1325-yilda atstek hindulari asos solgan. Shaharning asoschilari — qadimiy atsteklar dastlab ko‘chmanchi hayot kechirib, ovchilik va baliqchilik bilan shug‘ullangan. Ularning qabilalari hozirgi Mexiko atroflarida taxminan 1200-yilda paydo bo‘lgan. Qadimiy hindular rivoyatiga ko‘ra, quyosh xudosi Uitsilopochtliularga shu yerga kelishni buyurgan. Xudo atsteklarga tumshug‘ida ilon tutgan, baland kaktus ustida o‘tirgan burgutni uchratgan joyda joylashishni amr etgan. Hindular Uitsilopochtlitaʼrifiga to‘liq mos joyni topib, shu yerda Tenochtitlan (atstek tilidan tarjimada «kaktusli qoya uyi») manzilgohini barpo etishga qaror qilganlar. Teskokoko‘lining g‘arbiy qirg‘og‘idagi go‘zal vodiyda qad rostlagan shahar atsteklar davlatining poytaxtiga aylangan.

Qadimgi Mexiko — Tenochtitlanning maydoni taxminan 7,5 km² bo‘lgan. Shaharni kanallar tarmog‘i kesib o‘tgan, quruqlik bilan aloqa esa ko‘tarma ko‘priklar o‘rnatilgan to‘g‘onlarorqali taʼminlangan. Shahar atrofini ko‘l, aniqrog‘i, atsteklarningko‘p avlodlari mehnati bilan yaratilgan sunʼiy suv havzalari tizimi o‘rab turgan. Uchta to‘g‘on shahar markazini quruqlik bilan bog‘lagan.

«Tenochtitlanning so‘nggi kunlari»

XV–XVI asrlarda Tenochtitlan dunyoning eng yirik shaharlaridan biri bo‘lgan: XVI asr boshida uning aholisi qariyb 500 ming kishiga yetgan. Bu ulug‘vor shahar taxminan ikki asr mavjud bo‘lgan. Ispan konkistadorlari qo‘mondoni Ernan Kortesboshchiligida 8-noyabr 1519-yilda Tenochtitlanga kirib kelgan. Orolga kelgan ispanlardan birining so‘zlariga ko‘ra: «…o‘sha paytda ko‘rganlarimizga o‘xshash narsani ilgari hech kim ko‘rmagan, eshitmagan, hatto tushida ham tasavvur qilmagan». Atsteklar tinchliksevar xalq bo‘lmagan: ular qo‘shni xalqlarning aksariyatini kuch bilan bo‘ysundirgan. Shunday bo‘lsa-da, ispanlarni hayratlanarli darajada ochiq yuz bilan kutib olgan. Chunki qadimiy afsonaga ko‘ra, hindular quvib yuborgan soqolli, och rangli yuzli, oq tanli xudo Ketsalkoatl qamish yili qaytib kelishi kerak edi.

Ammo Kortesning siyosati mojaroga olib kelgan: qo‘zg‘olon ko‘tarilib, Kortesning ispan qo‘shinlari Tenochtitlanni tark etishga majbur bo‘lgan. Mag‘lubiyatdan so‘ng Kortes qo‘shinini odamlar va qurol-yarog‘ bilan to‘ldirib, atsteklar poytaxtiga — ispanlar o‘sha paytdayoq Mexiko deb atay boshlagan Tenochtitlanga yangidan hujum boshlagan. 13-may 1521-yilda E. Kortes shahar Ispaniya qirolining tasarrufiga o‘tganini tantanali ravishda eʼlon qilgan.

Mexiko

1628-yildagi Mexiko

1521-yilda vayron qilingan Tenochtitlan o‘rnida zamonaviy Mexiko shahri barpo etilgan va Yangi Ispaniyadeb atalgan mustamlakaning poytaxti maqomini olgan. Mustamlakachilik davri boshida ispanlar murakkab suv chiqarish tizimini saqlab turishga imkonlari bo‘lmagani sababli ko‘lni quritishga qaror qilishgan. Meksika poytaxtining o‘sha paytda allaqachon rasman Mexiko deb atalgan aholisi bu o‘ylamay qabul qilingan qaror oqibatini hozirgacha boshdan kechirmoqda.

1810-yilda shaharda ommaviy xalq qo‘zg‘oloni boshlangan: qo‘zg‘olonchilar ispan istilochilarining hukmronligiga qatʼiy qarshi chiqqan. 1821-yilda ispan hukmronligidan ozod bo‘lish uchun olib borilgan uzoq davom etgan urush natijasida Meksikanihoyat mustaqillikka erishgan va Mexiko yangi davlatning poytaxti deb eʼlon qilingan. 1847-yilda Texas hududi uchun olib borilgan Meksika–Amerika urushi davrida shaharni Amerika Qo‘shma Shtatlari qo‘shinlari egallagan.

qo‘shinlari tomonidan egallangan. Meksika–Amerika urushi , 1847-yil

1910–1917-yillarda 30 yil hukmronlik qilgan general P. Dias diktaturasi ag‘darilgach, shaharda qonli inqilobiy kurash avj olgan va u demokratik inqilob g‘alabasi bilan yakunlangan. 1929-yildan buyon mamlakat hukumati poytaxtda joylashgan. Inqilobiy o‘n yillikning oxirida Mexikoda sanoat firmalariga tegishli korxonalar milliylashtirilgan. Ushbu korxonalarning avvalgi egalari AQSh va Buyuk Britaniya sanoat firmalari bo‘lgan.

1968-yilda Meksika poytaxtida XIX Olimpiya o‘yinlario‘tkazilgan. 1970, 1986 va 2026-yillarda Mexiko ishtirokchilarni qabul qilib, futbol bo‘yicha jahon chempionatiga mezbonlik qilgan shaharlardan biri bo‘lgan. Shaharning moliya va iqtisodiyot sohasi rivojida Kanada va AQShbilan tashqi savdo aloqalari katta ahamiyatga ega. 2003-yilda qurilishi yakunlangan osmono‘par bino — «Torre Mayor».

Aholisi

Etnik tarkibi

Shahar aholisining aksariyati — metislar (Yevropa kelib chiqishidagi aholi va tub aholining aralash avlodlari). Poytaxt aholisi orasida tub meksikaliklar metislarga nisbatan atigi bir foizni tashkil etsa-da, butun federal okrug hududida tub xalqlar ancha kengroq tarqalgan. Mamlakatdagi deyarli barcha etnik guruhlarga mansub 360 mingdan ortiq tub meksikalik federal poytaxt okrugida yashaydi. Mexikoda yashovchi eng ko‘p sonli tub xalq — naualar. Federal okrugdagi boshqa tub xalqlar vakillari bu hududning mahalliy aholisi emas, balki boshqa hududlardan kelganlardir. Shaharda, shuningdek, mishteklar, otomilar, sapoteklar va masaualar, purepechalar, mayyalar hamda boshqa kam sonli guruhlar ham yashaydi.

Mexikoda tug‘ilgan tub aholining yangi avlodi ko‘pincha megapolisda ustun bo‘lgan ispan tilli madaniyatga singishib ketadi. Biroq XXI asr boshidan beri shahardagi tub xalqlar orasida norozilik namoyishlari ham kuzatilmoqda. Mexikoda yashovchi hindularning aksariyati ispan tiligao‘tgan bo‘lsa-da, ular orasida, asosan, kundalik turmushda mahalliy tub xalq tillaridaso‘zlashiladigan ayrim jamoalar saqlanib qolgan.

Yaxshiroq hayot izlab Meksikaga doimiy ravishda, asosan, Lotin Amerikasiningkambag‘alroq mamlakatlaridan muhojirlar keladi. Federal okrug Meksikada yashovchi chet elliklarning aksariyati uchun ham istiqomat joyidir. Ko‘p sonli ispanlar, amerikaliklar, argentinaliklar, kolumbiyaliklar, fransuzlar, nemislar va livanliklar jamoalari poytaxt aholisining qolgan qismini tashkil etadi, biroq umumiy aholining kichik ulushiga ega.

Tillar

Butun Meksikadagi kabi federal okrugda ham asosiy til ispan tilibo‘lib, unda poytaxt aholisining mutlaq ko‘pchiligi gaplashadi. Bundan tashqari, biznes muhitida (yirik biznesda) va ilm-fan sohasida ingliz tili tez-tez qo‘llanadi (ammo bu tilda, ayniqsa kundalik hayotda, so‘zlashish odatiy emas).

Shaharda boshqa kichik etnik guruhlar ham yashagani sababli ko‘chalarda Meksika tub aholisining tillarini ham eshitish mumkin. Ularning ichida so‘zlashuvchilari eng ko‘p bo‘lgan tillar — atstek tili (37 450 nafar so‘zlashuvchi), otomi tili (17 083), mishtek tili (16 268), sapotek tili (14 117) va masaua tili (9 631).

Din

Mexiko kafedral sobori

Mexiko aholisining aksariyati katolikdiniga eʼtiqod qiladi. So‘rovda qatnashganlarning aksariyati cho‘qintirilgan bo‘lib, ular eʼtiqod deganda katoliklikni tushunadi, garchi ko‘pchiligi cherkovga muntazam bormasa ham. Federal okrugdagi katoliklar ulushi avvalgi yillarga nisbatan sezilarli kamaygan, lekin katoliklik hamon ustun mavqega ega. Masalan, 1960-yillarda ular federal okrug aholisining 90% dan ortig‘ini tashkil qilgan, XXI asr boshida esa bu ko‘rsatkich 80% ga tushgan.

Hech qanday dinga eʼtiqod qilmaydiganlar, yahudiylikka mansublar yoki turli yo‘nalishdagi evangelist xristianlar soni ortib borishi kuzatilmoqda. Keyingi guruh orasida Yahovaning Shohidlari, pentikostallar (ayniqsa shaharning sharqidagi chekka tumanlarda, masalan, Istapalapada) uchraydi. Katolik cherkovi ustun bo‘lishiga qaramay, shaharda katoliklikning anʼanaviy bo‘lmagan oqimlari ham tarqalgan. Ular Mexikoda xalq urf-odatlari va eʼtiqodlari bilan uyg‘unlashgan turli kultlar shaklida rivojlanadi, ammo Rim-katolik cherkovitomonidan tan olinmaydi. Shulardan biri — Santa Muertekulti bo‘lib, u ayniqsa Tepito va La-Mersed hududlarida mashhur. Shuningdek, santeriya — Afro-Karib xristianlik kulti — va shamanizmtarafdorlari bor. Shamanizmga, asosan, Oaxaka va Verakrusshtatlaridan kelganlar eʼtiqod qiladi. Bundan tashqari, shaharda mamlakatdagi eng yirik yahudiy jamoasi va juda kichik musulmon jamoasi mavjud.

Aholi zichligining ortishi

Hozirgi federal okrug hududi tarixan Meksikaning eng zich aholi yashaydigan hududlaridan biri bo‘lgan. Mustaqillik davri boshida shahar Kuautemok (isp. Cuauhtémoc) tumani tomon kengaya boshlagan. XX asr boshlarida, Porfirio Dias davrida, Mexikoning badavlat aholisi shaharning janubi va g‘arbiga ko‘cha boshlagan. Tez orada Miskoak va San-Anxel kabi shahar atrofi manzilgohlari Meksika jamiyatining yuqori tabaqasi uchun dam olish yoki yashash joylariga aylangan. Keyinchalik shaharning g‘arbiy qismiga ko‘chish tendensiyasi XX asr davomida meksikalik yuqori tabaqalarning keyingi avlodlarida ham saqlanib qolgan.

Ko‘l havzasi qurishi natijasida suvdan qaytarib olingan yerlarda o‘rta va quyi tabaqa vakillari uchun yangi turar joylar qurilgan; ular keyinchalik «koloniyalar» deb atalgan. Birinchisi bir asr avval tashkil etilgan Doktores koloniyasi (isp. Doctores) bo‘lgan, keyin Arxitektos koloniyasi (isp. Arquitectos) paydo bo‘lgan. Keyinchalik muhojirlar va quyi tabaqa uchun Obrera va Morelos koloniyalari tashkil etilgan, Roma va Xuares Porfirio koloniyalarida esa burjuaziya yashagan.

1950-yilda Mexiko shahri hududida katta suv toshqini yuz berib, ko‘plab uy-joylarni vayron qilgan. Ammo keyingi o‘n yillikning o‘zidayoq Mexiko aholisi ikki baravar ko‘paygan va yigirma yildan sal ortiqroq vaqt oralig‘ida yana ikki baravar ortishda davom etgan. Bunday o‘sishga Mexiko vodiysida sanoat korxonalari va iqtisodiy faoliyatning yuqori darajada jamlangani sabab bo‘lgan. Bu iqtisodiy markazlashuv respublikaning boshqa, ayniqsa kambag‘al hududlaridan — Puebla, Idalgo, Oaxaka va Michoakan— shaharga ishchi kuchi ko‘chib kelishini rag‘batlantirgan. 1985-yildan beri ularning ko‘pchiligi Mexikoning janubiy chekkalarida yashay boshlagan.

Maʼmuriy bo‘linishi

Районы Мехико
Mexiko tumanlari

Shaharning markaziy va janubiy qismlari, shuningdek, janubiy tog‘ etaklari Meksika tarkibidagi alohida maʼmuriy birlik sifatida mavjud bo‘lgan. 2016-yildagi siyosiy islohotgacha u Meksika shtatlari bilan teng darajadagi Federal okrug edi. 29-yanvar 2016-yildan Federal okrug o‘z konstitutsiyasiga ega Mexiko shahriga aylantirilib, ancha keng mustaqillik oldi. Aglomeratsiyaning deyarli barcha qolgan qismlari turli munitsipalitetlar tarkibiga kiradi. Ular Mexiko shtatining shimoli-sharqida joylashgan, faqat bitta munitsipalitet esa Idalgo shtatida joylashgan.

Mexiko shahri 16 ta tumanga bo‘linadi; ular hududiy bo‘linmalar (isp. demarcaciones territoriales, 2016-yilgacha esa — isp. delegaciones):

  1. Alvaro Obregon (Álvaro Obregón)
  2. Askapotsalko (Azcapotzalco)
  3. Benito Xuares (Benito Juárez)
  4. Koyoakan (Coyoacán)
  5. Kuaximalpa-de-Morelos (Cuajimalpa de Morelos)
  6. Kuautemok[ingl.] (Cuauhtémoc)
  7. Gustavo Madero[ingl.] (Gustavo A. Madero)
  8. Istakalko[ingl.] (Iztacalco)
  9. Istapalapa (Iztapalapa)
  10. Magdalena-Kontreras[ingl.] (Magdalena Contreras)
  11. Migel Idalgo[ingl.] (Miguel Hidalgo)
  12. Milpa-Alta[ingl.] (Milpa Alta)
  13. Tlauak[ingl.] (Tláhuac)
  14. Tlalpan[ingl.] (Tlalpan)
  15. Venustiano Karransa[ingl.] (Venustiano Carranza)
  16. Sochimilko (Xochimilco)

Transport

Mexikoda aholining haddan tashqari ko‘pligi avtomagistrallarda ulkan tirbandliklarni keltirib chiqaradi. Havoning kuchli ifloslanishi sababli shahar ustida doim qalin smog qatlami osilib turadi. Muammoni hal qilish uchun hukumat yo‘llar va transport chorrahalarini qurmoqda. Shuningdek, shaxsiy avtomobillardan foydalanishga cheklov joriy qilingan: 8 yildan eski barcha avtomobillardan haftada 1 kun va oyda 1 shanba kuni foydalanish taqiqlanadi.

Shaharda taksi keng tarqalgan va qulay transport turi bo‘lib qolmoqda. Ilgari ayniqsa yorqin yashil rangdagi Volkswagen Beetle («Qo‘ng‘iz»)avtomobillari ustun bo‘lgan. 2010-yildan boshlab Mexiko maʼmuriyati ekologik jihatdan zararli «Qo‘ng‘iz» taksilarini asta-sekin xizmatdan chiqarishga kirishgan. Shu bilan birga, taksilarning rangi oltin-jigarrangga o‘zgartirilib, qayta bo‘yash xarajatlari budjetdan qoplangan. Eng so‘nggi o‘zgarish — oq-pushti rangli, ustiga «CDMX» (Ciudad de México) yozuvi tushirilgan taksilar. 2025-yilga kelib ular oltin-jigarrang taksilarni deyarli butunlay siqib chiqargan.

Shahar transporti

Mexiko metropoliteni

Mexikodagi asosiy jamoat transporti — metropolitenbo‘lib, Lotin Amerikasidagi eng uzun metro tarmog‘idir. Markazda u yer ostidan, chekka hududlarda esa yer ustidan o‘tadi. Har kuni metrodan 4 milliondan ortiq kishi foydalanadi.

Shahar bo‘ylab, shuningdek, trolleybus, tezyurar tramvay, katta avtobuslar va Rossiyadagi yo‘nalishli mikroavtobuslarga o‘xshash «peseros»larda harakatlanish mumkin. Jamoat transportining yangi turi — metrobusham bor. Bu avtomobil yo‘llari markazida maxsus ajratilgan qatnov yo‘laklari bo‘ylab harakatlanadigan tezkor bo‘g‘inli avtobusdir. Yo‘laklar boshqa transport vositalarining kirishiga yo‘l qo‘ymaydigan to‘siqlar bilan ajratilgan. Shu sababli metrobus bekatlari ham xuddi tramvay bekatlari kabi yo‘lning o‘rtasida joylashgan.

Shaharlararo transport

Mexikoning asosiy aeroporti — Benito Xuares nomidagi xalqaro aeroport. 2022-yildan boshlab Meksika inqilobi qahramoni Felipe Anxeles nomidagi xalqaro aeroport ham fuqarolik reyslariga xizmat ko‘rsata boshlagan.

Madaniyati

Mexikoda bir qator universitetlar mavjud. Poytaxtdagi oliy taʼlim muassasalari orasida Meksika Milliy avtonom universiteti ( Lotin Amerikasidagieng yirik universitet), Milliy politexnika instituti, Iberoamerika universiteti va boshqalar bor.

Olimpiya stadioni (1951–1953-yillar), «Atsteka» stadioni (1968-yil). Poytaxtda faqat futbol stadionlarining o‘zi 20 tadan ortiq.

Mashhur Marhumlar kunibayrami 1-noyabrdan 2-noyabrga o‘tar kechasi o‘tkaziladi. Unda katolik anʼanalari va qadimgi hindularning o‘lim kultiga xos unsurlar mujassamlashgan.

Bog‘lar

Alameda bog‘i
Chapultepek bog‘i

Shahardagi Sokalo maydoni yaqinida shahar Alameda[ingl.]bog‘i joylashgan. Paseo-de-la-Reforma shohko‘chasi esa Chapultepekbog‘i yonida tugaydi. Bu yerda bir vaqtlar imperator Montesumaning yozgi qarorgohi joylashgan. Attraksionlar va hayvonot bog‘i mavjud bo‘lgan bu maskan eng mashhur dam olish joyi bo‘lib, unda ko‘plab muzeylar ham faoliyat yuritadi. Bog‘ yaqinida Zona Rosa— barlar va restoranlari bilan mashhur hudud joylashgan. Taxminan o‘n kvartal janubroqda bohemona Kondesa tumani bo‘lib, unda Meksika bog‘i va Ispaniya bog‘i bor. Chapultepek, Viveros-de-Koyoakan, Serro-de-la-Estrelya kabi yirik bog‘lardan tashqari, shaharda o‘nlab kichik bog‘lar ham mavjud. Ularning mashhurlari — Parque Hundido («Cho‘kkan bog‘», kichik jarlikda joylashgan), Parque de los Venados va Parque Lincoln. Shuningdek, Jardín Pushkin (Pushkin bog‘i) ham bor.

Muzeylar va kutubxonalar

Poytaxtda 100 dan ortiq muzey faoliyat yuritadi. Ular orasida ko‘rgazmasi Meksikatarixi va madaniyatining taraqqiyotini yorituvchi Milliy tarix muzeyi mavjud. Ispanlar tomonidan zabt etilganidan keyingi sanʼatga, jumladan, Meksikaning mustamlakachilik davri sanʼati, zamonaviy sanʼat va jahon sanʼatiga bag‘ishlangan ko‘plab muzeylar bor. Shuningdek, Milliy antropologiya muzeyimavjud bo‘lib, unda mayyalar, atsteklar va Meksikaning boshqa tub xalqlari madaniyati rivojini aks ettiruvchi eksponatlar saqlanadi; Tabiiy tarix muzeyi; «Poliforum» zamonaviy sanʼat muzeyi, uning ekspozitsiyasida rassom D. Sikeyeiros asarlari namoyish etiladi; Universitet zamonaviy sanʼat muzeyi, Milliy tasviriy sanʼat muzeyi, Zamonaviy va qadimiy sanʼat galereyasi hamda boshqalar ham mavjud. Har yili shaharda Xalqaro kitob yarmarkasi o‘tkaziladi.

Mexikoda bir necha[aniqlashtirish kerak] kutubxonalar mavjud: Milliy kutubxona, Vaskonselos kutubxonasi, Benjamin Franklin kutubxonasi[ingl.], Fransisko Xavyer Klavixero nomidagi kutubxona[ingl.] ( Iberoamerika universitetiga tegishli), Kongress kutubxonasi[ingl.], Markaziy kutubxona[ingl.] ( Meksika Milliy avtonom universitetiga tegishli).

Arxitekturasi

Shaharda ko‘plab yodgorliklar va noyob binolar bor (Mexikoda ularning soni 1400 dan ortiq). Mexiko hududida, shuningdek, 10 ta arxeologik bog‘ mavjud.

Mexiko diqqatga sazovor joylari qatorida atsteklar piramidasi (XIV asr), Milliy kafedral sobor (1563–1667-yillar), Xesus Nasareno kasalxonasi binosi (XVI asr), munitsipal saroy (1720-yil), Milliy saroy (1792-yil) mavjud. Hozir bu yerda prezident qarorgohi va mamlakat parlamenti joylashgan. Shuningdek, Sagrario Metropolitano ibodatxonasi (XVIII asr) ham bor. XVII–XVIII asrlarda qurilgan bir qator monastirlar katta tarixiy ahamiyatga ega.

Milliy kafedral soborshahardagi eng go‘zal diniy inshootlardan biri bo‘lib, meʼmorlar K. de Arsinyege va A. Peres de Kastanyeda loyihasi asosida qurilgan. XVIII asr oxiri — XIX asr boshlarida shaharning eng yaxshi meʼmorlari unga uyg‘un yangi qiyofa berish uchun klassik uslubni barokko bilan uyg‘unlashtirib, qurilishni yakunlagan. Ushbu inshoot xristian diniy ibodatxonalarining Amerikadagieng qadimiysi hisoblanadi. Milliy kafedral soborva Milliy saroy shaharning markaziy maydoni — Sokalo (Konstitutsiya maydoni)da joylashgan. Qadimiy yodgorliklar orasida ilgari prezident qarorgohi bo‘lgan Chapultepek qalʼasiva Gvadalupe Bibi Maryam bazilikasi ham bor. Bazilika Mexiko va butun mamlakat katoliklari uchun eng asosiy muqaddas maskan hisoblanadi.

Zamonaviy meʼmorchilik namunalariga 1930-yildan 1970-yilgacha qurilgan ko‘plab jamoat binolari, jumladan, Universitet shaharchasi (1949–1954-yillar) kiradi. Mexikoda Lotin Amerikasining eng mashhur inshootlaridan biri — Torre Latinoamericana (Lotin Amerikasi minorasi) osmono‘par binosi joylashgan. Uning yonidan «osmono‘par binolar shohko‘chasi» — Paseo-de-la-Reformaboshlanadi. U keng, nufuzli shohko‘cha bo‘lib, unda ko‘plab biznes markazlari, eng qimmat mehmonxonalar, Milliy lotereya va Markaziy fond birjasi binolari joylashgan. Shu yerda nufuzli Polanko tumani ham joylashgan. U o‘zining muzeylari, biznes markazlari, restoranlari, hashamatli do‘konlari va savdo markazlari bilan mashhur.

Mexikoda Lotin Amerikasining asosiy katolik muqaddas yodgorligi — muqaddas Gvadalupe Bibi Maryamtasviri tushirilgan plash saqlanadi. U maxsus qurilgan bazilikada namoyish etiladi va butun dunyodan keluvchi dindorlar ziyorat qiladigan muqaddas buyumdir.

2022-yilda Migel Idalgo tumanida «Meksika ko‘zi» (isp. El Ojo de México) — ekranlar bilan qoplangan ulkan halqa shaklidagi haykal. Bu Lotin Amerikasidagi sunʼiy intellektdan foydalanilgan birinchi sanʼat asaridir.

Birodar shaharlar

Sharhlar

  1. ↑ Официально федеральный округ упразднен 30 января 2016 года, после вступления в силу декрета, изменявшего и отменявшего ряд положений Конституции Мексиканских Соединенных Штатов в области политического статуса Мехико, опубликованного в Diario Oficial de la Federación[исп.]

Adabiyotlar

Havolalar