| Shahar | |||||
| Gavana | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| isp. La Habana | |||||
| Yuqoridan pastga, chapdan o‘ngga: Gavana kafedral sobori, Kapitoliy, Eski Gavana, Gavana katta teatri, San-Fransisko maydoni | |||||
|
|||||
| 23°07′ sh. k. 82°23′ g‘. u.HGYaO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Provinsiya | Gavana | ||||
| Maʼmuriy bo‘linishi | 15 munitsipalitet | ||||
| Gubernator | Reynaldo Garsiya Sapata | ||||
| Tarixi va geografiyasi | |||||
| Asos solingan | 16-sentabr 1517-yil | ||||
| Avvalgi nomlari | San-Kristobal-de-la-Gavana | ||||
| Maydoni | 728,25 km² | ||||
| Markazining balandligi | 59 m | ||||
| Iqlim turi | tropik | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC−5:00, yozda UTC−4:00 | ||||
| Aholisi | |||||
| Aholisi |
|
||||
| Zichligi | 2892.06 kishi/km² | ||||
| Aholisining nomlanishi | gavanalik erkak, gavanalik ayol, gavanaliklar | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | (+53) 7 | ||||
| Pochta indekslari | 10xxx-19xxx | ||||
|
|
|||||
| lahabana.gob.cu (isp.) | |||||
Gavana (isp. La Habana [la a'βana]) — poytaxt va eng yirik shahar. Mamlakat: Kuba. Davlatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi bo‘lib, uning 16 ta provinsiyasidan biri ham hisoblanadi.
Gavananing maydoni 728,25 km², 2022-yildagi aholisi esa 2 492 618 kishini tashkil etgan. Shahar 15 ta munitsipalitetga bo‘lingan.
Etimologiyasi
1514-yilda ispanlar orolda Xristofor Kolumb sharafiga San-Kristobal («Muqaddas Xristofor») deb nomlangan shaharga asos solgan. Bir necha yil o‘tib shahar boshqa joyga ko‘chirilgan va dastlab San-Kristobal-de-Gavana, keyinchalik esa shunchaki Avana (La Habana). Oykonim «Gavana» nomi «savanna» (isp. sabana) — «baland o‘tli dasht» so‘zidan kelib chiqqan deb hisoblanadi. Chunki orolning sharqiy tog‘li hududlari aholisi shahar joylashgan g‘arbiy tekislik qismini savanna deb atagan.
«Gavana» toponimining kelib chiqishi haqida boshqa farazlar ham mavjud. Eng keng tarqalgan taxminga ko‘ra, u tubjoy hindular boshlig‘i (kasik) bo‘lgan taino qabilasiga mansub Xabaguaneks ismiga borib taqaladi.
Tarixi

Gavanaga ispan ko‘chmanchilari 16-sentabr 1519-yilda asos solgan. Orol ispanlar tomonidan bosib olinishidan oldin bu yerda mahalliy hindular (xususan, siboneylar va tainolar) yashagan, biroq istilochilarning shafqatsiz zulmi, kasalliklar va ocharchilik tub aholining deyarli butunlay qirilib ketishiga olib kelgan. Shahardagi ishchi kuchi yetishmovchiligini ispan istilochilari qora tanli qullar hisobiga qoplagan; ular XVII asr boshlaridayoq Gavana aholisining salmoqli qismini tashkil etgan. 1563-yilda Gavana Ispaniyaning Kuba orolidagi mustamlakasining maʼmuriy markaziga aylandi. Bu mustamlaka o‘sha paytga kelib general-kapitanlik maqomini olgan edi. XVI asr oxiridan boshlab shahar Ispaniyaning Antil orollaridagi asosiy tayanch punktiga hamda Amerikada talon-toroj qilingan oltinni Ispaniyaga jo‘natish uchun oraliq bazaga aylandi.
1728-yilda shaharda asos solingan oliygoh — Gavana universiteti.
1762-yilda shahar Britaniya armiyasi qo‘shinlari tomonidan egallandi. Parij tinchlik shartnomasi shartlariga ko‘ra, Buyuk Britaniya Gavanani Ispaniyaga qaytarib berdi, buning evaziga esa quyidagi hudud berildi: Florida.
1860-yillarda «Partagas» tamaki fabrikasi ish boshladi.
1889 va 1892-yillarda Gavanada jahon chempionligi uchun V. Steynits va M. I. Chigorin o‘rtasida shaxmat bahslari bo‘lib o‘tdi (qarang: 1889-yilgi shaxmat bo‘yicha jahon chempionligi uchrashuvi va 1892-yilgi shaxmat bo‘yicha jahon chempionligi uchrashuvi).
XIX asr oxiriga kelib Gavana ispan mustamlakachilari hukmronligiga qarshi ozodlik harakatining markaziga aylandi. 1895-yil fevralda shaharda inqilob, keyinroq esa butun mamlakatni qamrab olgan xalq ozodlik urushi boshlandi.
1895-yil sentabrda Gavanada Kubaning Ispaniyadan mustaqilligi eʼlon qilindi. 1898-yilda Ispaniya hukumati Kubaning mustaqilligini tan oldi, ammo general-gubernatorni tayinlash huquqini o‘zida saqlab qoldi. O‘sha yili Ispaniya va Kuba respublikachilari o‘rtasidagi mojaroga AQSh aralashib, Ispaniyaga urush eʼlon qildi. 1898-yilda Ispaniya va AQSh o‘rtasidagi harbiy harakatlar vaqtida Amerika qo‘shinlari Gavanaga bostirib kirib, shaharni egalladi va orolning sohilbo‘yi hududlarini qamal qildi.
19-may 1900-yilda amerikalik askarlar orasida og‘ir sariq isitma epidemiyasi boshlandi. Amerika qo‘mondonligi tomonidan tayinlangan Uolter Rid va Jeyms Kerroll Shimoliy Amerika armiyasidagi ko‘ngillilar yordamida o‘sha paytda keng tarqalgan, infeksiya zararlangan havo, suv, kiyim, choyshab va shu kabi boshqa yo‘llar orqali yuqadi degan qarashni bosqichma-bosqich rad etdilar. Jeyms Kerroll esa sariq isitma faqat Aedes aegypti chivini chaqishi orqali yuqishini o‘z hayotini xavf ostiga qo‘yib isbotladi. Shu sababli Uilyam Krouford Gorgas boshchiligidagi guruh chivinlar ko‘payadigan barcha o‘choqlarni izchil yo‘q qilgach, to‘qson kun ichida Gavanada birorta ham sariq isitma holati qayd etilmadi — bu ikki yuz yil ichida ilk bor kuzatildi.
1901-yilda bu yerda Xose Marti nomidagi kutubxona ochildi. Gavanadagi Amerika okkupatsiyasi 20-may 1902-yilgacha davom etdi.
Kuba mustaqillikka erishganidan so‘ng uning hududida respublika boshqaruv shakli joriy etildi va Gavana yangi tashkil etilgan Kuba Respublikasining poytaxti deb eʼlon qilindi.
1921-yilda Gavanada jahon chempionligi uchun yana bir shaxmat uchrashuvi — X. R. Kapablanka va Em. Lasker o‘rtasida bo‘lib o‘tdi (qarang: 1921-yilgi shaxmat bo‘yicha jahon chempionligi uchrashuvi).
Uzoq davom etgan harbiy harakatlar va davlat to‘ntarishlari oqibatida Gavana iqtisodiyoti tanazzulga yuz tutdi; kubalik general Machado 1925-yilda prezident hokimiyatiga kelgach, vaziyat yaxshilandi. Avtomobil yo‘li poytaxtni oroldagi boshqa shaharlar bilan bog‘ladi. Shuningdek, uning xorijiy davlatlar bilan aloqalari rivojlana boshladi. Biroq Machado siyosati 1933-yilda Gavanada ommaviy ish tashlashga sabab bo‘lib, shahar iqtisodiy hayotini to‘xtatib qo‘ydi. 1930-yildan 1959-yilgacha mamlakatdagi keskin siyosiy vaziyat natijasida yuz bergan qator harbiy to‘ntarishlar Kubaning savdo va sanoat markazi bo‘lgan poytaxt iqtisodiyotiga ham putur yetkazdi.
1946-yilda stadion qurildi: «Estadio Latinoamerikano».
G‘alaba bilan yakunlangan Kuba inqilobi 1959-yilda bo‘lib o‘tgach, Gavanada qurilish boshlandi. 1959-yil aprelida quyidagi yangi turar joy hududi qurila boshlandi: Gavana-del-Este.
1961-yilda Xose Marti nomidagi metallurgiya kombinati tashkil etildi va onkologiya hamda radiobiologiya instituti ochildi; 1962-yilda Fanlar akademiyasi, 1964-yilda esa avtomobillarni taʼmirlash zavodi ishga tushirildi.
1960-yillarda Polsha Xalq Respublikasi mutaxassislari ishtirokida Gavanadagi «Kasablanka» kemasozlik korxonasi loyihalashtirildi, qurildi va jihozlandi. Unda suv sig‘imi 1 000 tonnagacha bo‘lgan shatakchi kemalar, pontonlar, barjalar va savdo kemalari ishlab chiqarilgan.
12-iyul 1972-yilda Kuba O‘zaro iqtisodiy yordam kengashi (SEV)ga aʼzo bo‘ldi va sotsialistik mamlakatlar bilan hamkorlik faollashdi. 1973-yil boshlarida dengiz porti modernizatsiya qilindi: bandargohda Vengriya Xalq Respublikasi yetkazib bergan 12 tonna yuk ko‘taruvchi «GANZ» portal kranlari o‘rnatildi.


Nuevo-Vedado tumanida Gavana avtobus kuzovlari zavodi ochildi. Unda avtobuslar ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi (dastlab Giron 4 avtobuslari GAZ-53 shassisida, keyin esa Giron V va Giron VI avtobuslari PAZ-672VYu shassisida ishlab chiqarilgan).
1976-yilda shaharda politexnika instituti ochildi.
1978-yilda Gavanada Yoshlar va talabalarning XI jahon festivali.
1981-yilda tibbiyot instituti, 1986-yilda esa gen muhandisligi va biotexnologiya ilmiy-tadqiqot instituti ochildi.
Tabiiy-geografik xususiyatlari
Gavana Kuba orolining shimoli-g‘arbida, Meksika qo‘ltig‘i sohilida joylashgan. Shahar quyidagi qo‘ltiqlar yaqinidagi manzarali hududda qad rostlagan: Gavana va San-Lisaro.
Tabiiy o‘simliklar orasida turli xil palma daraxtlari, passiflora, sitrus o‘simliklari, sandal daraxti va boshqalar uchraydi.
Gavananing qirg‘oqbo‘yi suvlari baliqlarga boy. Bu yerda jami 700 dan ortiq baliq va mollyuska turi mavjud. Shahar va uning atrofida turli xil hasharotlar uchraydi. Ulardan inson uchun xavflilari: qum burgasi va bezgak chivini.
Gavananing sharqida Santa-Mariya kurort hududi joylashgan. U kichik kurort shaharchalarni, xususan, Tarara va Guanaboni o‘z ichiga oladi.
Iqlimi
Alisov tasnifiga ko‘ra, Gavana iqlimi tropik deb tavsiflanadi va tropik mussonlar taʼsirida shakllanadi. Karib dengizi taʼsiri tufayli shaharda yomg‘irli va quruq mavsumlar o‘rtasidagi farq uncha katta emas. Shaharga tropik siklonlar ham taʼsir qiladi. Yanvarda havoning o‘rtacha harorati +25 °C, iyulda esa taxminan +29 °C. Quruq mavsum noyabrdan aprelgacha davom etadi, maydan oktabrgacha esa kuchli yomg‘irlar yog‘adi. Yillik yog‘in miqdori o‘rtacha 1.500 mm ni tashkil etadi.
Yil davomida quyoshli soatlarning o‘rtacha miqdori 2.831,4 soatni tashkil etadi.
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq eng yuqori t, °C | 34,3 | 33,9 | 36,1 | 36,5 | 36,1 | 37,2 | 36,1 | 35,1 | 38,0 | 36,0 | 36,0 | 32,2 | 38,0 |
| O‘rtacha eng yuqori t, °C | 26,1 | 26,7 | 27,9 | 29,7 | 31,0 | 31,6 | 32,2 | 32,0 | 31,3 | 29,9 | 27,9 | 26,7 | 29,4 |
| O‘rtacha harorat, °C | 21,1 | 21,6 | 22,7 | 24,2 | 25,9 | 26,8 | 27,0 | 27,0 | 26,5 | 25,4 | 23,5 | 22,0 | 24,5 |
| O‘rtacha eng past t, °C | 16,6 | 16,9 | 17,9 | 19,1 | 21,4 | 22,8 | 22,9 | 23,2 | 22,9 | 21,8 | 19,5 | 17,8 | 20,2 |
| Mutlaq eng past t, °C | 3,7 | 4,0 | 5,1 | 9,5 | 12,6 | 16,0 | 17,7 | 17,2 | 17,0 | 11,0 | 7,2 | 4,6 | 3,7 |
| Yog‘inlar (meʼyor), mm | 64 | 69 | 46 | 54 | 98 | 182 | 106 | 100 | 144 | 181 | 88 | 58 | 1190 |
| Suv harorati, °C | 24 | 25 | 26 | 26 | 27 | 27 | 28 | 29 | 28 | 27 | 25 | 24 | 26 |
| Manba: Ob-havo va iqlim, Turistik portal | |||||||||||||
Aholisi, tili va dini

Gavanada 2 492 618 kishi (2022-yil holatiga ko‘ra) yashaydi. Poytaxt aholisining Kubaning umumiy aholisidagi ulushi taxminan 21 % ni tashkil etadi. Poytaxt aholisining har o‘n nafaridan taxminan yettitasi ispan ko‘chmanchilarining avlodlaridir. Qolganlari esa aralash afrika-ispan yoki osiyolik kelib chiqishiga ega.
Davlat tili — ispan tili. Gavanadagi dindor aholining yarmidan ko‘pi katolik diniga eʼtiqod qiladi, shahar aholisining bir qismi esa xristianlik va bir qator Afrika butparastlik marosimlari qorishuvidan paydo bo‘lgan sinkretik diniy eʼtiqodlarga amal qiladi.
| 1970 | 1989 | 1993 | 2002 | 2005 | 2010 | 2012 | 2020 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 755 000 | 2 100 000 | 2 200 000 | 2 344 000 | 2 186 909 | 2 135 498 | 2 106 146 | 2 130 510 |
Munitsipalitetlar
Gavana shahri provinsiya maqomiga ega bo‘lib, 15 ta munitsipalitetga bo‘lingan.
Taʼlim

Gavanada bir nechta oliy taʼlim muassasasi mavjud:
- Gavana universiteti,
- Gavana agrar universiteti,
- Xose Marti nomidagi harbiy-texnika instituti,
- Peyrelyade konservatoriyasi.
Shaharning yetakchi oliy taʼlim muassasasi — Gavana universiteti. 1962-yildan buyon Gavanada Kuba Fanlar akademiyasi faoliyat yuritadi, ilmiy-tadqiqot ishlari davlat tomonidan moliyalashtiriladi.
Madaniy ahamiyati

Gavana dunyodagi eng go‘zal orol poytaxtlaridan biridir. Shaharning eski markazi hanuzgacha o‘ziga xos mustamlakachilik davri qiyofasini saqlab qolgan. Bu yerda tarixiy ahamiyati katta bo‘lgan ko‘plab qadimiy meʼmoriy yodgorliklar mavjud. 1984-yilda poytaxtning diqqatga sazovor joylari YUNESKOning Jahon madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Ular orasida, ayniqsa, La-Real-Fuersa qalʼasi (1583-yil), Santa-Klara monastiri (1644-yil), Benuqson Homila sobori (1656-yil), shahar ratushasi (1792-yil), XVIII asrda qurilgan sobor joylashgan Kafedral maydon alohida eʼtiborga loyiq.
Shahar markazida Xose Marti nomidagi yodgorlik majmuasi joylashgan maydon bor. Asosiy meʼmoriy yodgorliklardan biri — Prado bulvari bo‘lib, undagi uylar qadimgi ispan uslubida qurilgan. Bu yerda Milliy Kapitoliy 1920-yillarda Vashingtondagi bino namunasida qurilgan. Shuningdek, shaharning mashhur teatrlari orasida quyidagisi bor: Gavana katta teatri.
Gavanada yana bir necha muzey ham mavjud:
- milliy muzey,
- mustamlakachilik davri muzeyi,
- antropologiya muzeyi,
- keramika muzeyi; uning ekspozitsiyasi Kastilyo-de-la-Real-Fuersa qalʼasida joylashgan,
- Xose Marti uy-muzeyi,
- Napoleon muzeyi (1789–1815-yillar davriga oid boy eksponatlar to‘plamiga ega),
- bezak sanʼati muzeyi,
- etnologiya muzeyi,
- Inqilob muzeyi,
- Ernest Xeminguey uy-muzeyi
Eng mashhuri — Milliy muzey bo‘lib, unda o‘tgan asrlarga (jumladan, antik davrga) va zamonaviy davrga oid sanʼat asarlari saqlanadi. Ayniqsa, XVIII–XX asrlarda yashagan kubalik rassomlarning kartinalari to‘plami eʼtiborga molik.
Shuningdek, quyidagilar diqqatga sazovor:
- savodsizlikka qarshi kurash muzeyi,
- Gavana shahri muzeyi,
- afro-kubaliklarning anʼanaviy marosimlariga oid eksponatlar jamlangan Guanabakoa tarix muzeyi.
Shahardagi eʼtiborga molik meʼmoriy inshootlaridan biri — SSSR (hozirgi Rossiya Federatsiyasi) elchixonasi binolari majmuasidir. Majmua sovet modernizmi uslubida qurilgan (meʼmorlar — A. Rochegov, M. Engelke, V. Pesetskiy). xabanera raqsi nomi shahar nomidan olingan. Gavana shovqinli va gavjum bayramlari, festivallari hamda yarmarkalari bilan dunyoga mashhur. Fevralda shaharda rang-barang karnaval va Xalqaro jaz festivali o‘tkaziladi. Dekabrda poytaxtda har yili Lotin Amerikasi kinosi festivali bo‘lib o‘tadi, 1-yanvar kuni esa Gavanada milliy bayram — Inqilob kuni tantanali tadbirlar, musiqachilar va raqqoslarning chiqishlari bilan nishonlanadi.
Shaharda ikkita aeroport mavjud:
- Xose Marti xalqaro aeroporti — Kubaning asosiy havo darvozasi,
- Playa-Barakoa aeroporti — faqat ichki reyslar uchun foydalaniladi.
Birodarlashgan shaharlar

Afina, Gretsiya
Belu-Orizonti, Braziliya
Verakrus, Meksika
Glazgo, Buyuk Britaniya
Kiyev, Ukraina
Isfahon, Eron
Karakas, Venesuela
Kadis, Ispaniya
Konstansa, Ruminiya
Kusko, Peru
Madrid, Ispaniya
Mexiko, Meksika
Minsk, Belarus (2005)
Mobil, AQSh
Monreal, Kanada
Moskva, Rossiya
Sankt-Peterburg, Rossiya (2000)
Rio-de-Janeyro, Braziliya
Rotterdam, Niderlandiya
Salvador, Braziliya
Sintra, Portugaliya
San-Paulu, Braziliya
Istanbul, Turkiya
Tehron, Eron
Toledo, Ispaniya
Xixon, Ispaniya
Pekin, Xitoy (4-sentabr 2005)
Izmir, Turkiya (1995)
Ulan-Bator, Mongoliya
Adabiyotlar
- Pospelov Ye. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / masʼul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — M.: «Russkiye slovari», «Astrel», «AST», 2002. — 512 b. — 3000 nusxa. — ISBN 5-17-001389-2.