Rezonans konturi nima

Tashqi ta’sirning turli chastotalari va so‘nish koeffitsiyentlarida rezonans hodisasi
Insonning arg‘imchoqda tebranishi — rezonansning odatiy misoli. Yuklangan tebranuvchi tizim, ya’ni mayatnik, o‘zining xususiy chastotasiga, rezonans chastotasiga ega bo‘lib, tashqi ta’sirga turli tezlikda javob qaytaradi.

Rezonans (frans. résonance, lot. resono — «aks sado beraman») — tebranuvchi tizimning davriy tashqi ta’sirga chastotaga bog‘liq tanlab javob berish hodisasi. Tashqi ta’sir chastotasi ushbu tizimga xos muayyan qiymatlarga yaqinlashganda, barqarorlashgan tebranishlarning amplitudasi keskin ortadi. Bunday qiymatlar xususiy chastotalar deb ataladi; oddiy hollarda bitta xususiy chastota bo‘ladi (ω0), ammo ular bir nechta ham bo‘lishi mumkin.

Energiya yo‘qotilishi bo‘lmaganda, rezonans nazariy jihatdan cheksiz amplitudaga va tashqi ta’sir chastotasining ωA tizimning xususiy chastotasiga ω0 teng bo‘lishiga mos keladi. Energiya yo‘qotilishi mavjud bo‘lsa, rezonans unchalik yaqqol namoyon bo‘lmaydi va chastota ω0 dan biroz past bo‘lganda yuzaga keladi (ω0 dan chetlanish energiya yo‘qotilishi ortishi bilan kattalashadi).

Rezonans ta’sirida tebranuvchi tizim tashqi kuchga ayniqsa sezgir bo‘lib qoladi. Tebranishlar nazariyasida bu sezgirlik darajasi sifat koeffitsiyenti deb ataladigan kattalik bilan ifodalanadi. Rezonans yordamida hatto juda kuchsiz davriy tebranishlarni ham ajratib olish va/yoki kuchaytirish mumkin.

Rezonans hodisasini birinchi bo‘lib Galileo Galiley 1602-yilda mayatniklar va musiqa asboblari torlarini o‘rganishga bag‘ishlangan ishlarida tasvirlagan.

Mexanika

Rezonansning yuzaga kelishi uchun tebranuvchi tizim bo‘lishi lozim. U davriy harakatlana olishi yoki holatini davriy ravishda o‘zgartira olishi kerak.

Mexanik rezonansning oldini olish uchun ikkita parallel prujina o‘rnatiladi, ularning qattiqligi turlicha. Osma tizimda ( vagon aravachasida) ikkita prujina to‘plamidan foydalanilgan.
Maktabda rezonansni ommaviy namoyish etish tajribasi

Ko‘pchilikka tanish eng oddiy mexanik rezonans tizimi — odatiy arg‘imchoq. Agar arg‘imchoq uning rezonans chastotasiga mos ravishda muayyan vaqtlarda turtib turilsa, tebranish kengligi ortadi; aks holda tebranishlar so‘nadi. Bunday mayatnikning muvozanat holatidan kichik og‘ishlar oralig‘idagi rezonans chastotasini yetarlicha aniqlikda quyidagi formula orqali topish mumkin:

f=12πgL,

bu yerda g — erkin tushish tezlanishi (9,8 m/s² — Yer yuzasida), L esa mayatnikning osilish nuqtasidan uning massa markazigacha bo‘lgan masofa. (Aniqroq formula ancha murakkab bo‘lib, elliptik integralni o‘z ichiga oladi.) Muhimi, rezonans chastotasi mayatnik massasiga bog‘liq emas. Shuningdek, mayatnikni asosiy chastotaning butun sonli karralarida (yuqori garmonikalarda) tebratib bo‘lmaydi, ammo uni asosiy chastotaning ulushlariga mos chastotalarda tebratish mumkin (quyi garmonikalar).

Rezonans hodisalari mexanik tizimlarning buzilishiga ham, ularning barqarorligi ortishiga ham olib kelishi mumkin.

Mexanik rezonatorlarning ishlashi potensial energiyaning kinetik energiyaga va aksincha aylanishiga asoslanadi. Oddiy mayatnik harakatsiz turib, trayektoriyasining eng yuqori nuqtalarida bo‘lganida uning barcha energiyasi potensial energiya shaklida saqlanadi. U eng past nuqtadan maksimal tezlik bilan o‘tganida esa bu energiya kinetik energiyaga aylanadi. Potensial energiya mayatnik massasi va uning eng past nuqtaga nisbatan ko‘tarilish balandligiga, kinetik energiya esa massa hamda o‘lchash nuqtasidagi tezlikning kvadratiga proporsionaldir.

Boshqa mexanik tizimlar potensial energiyani turli shakllarda saqlashi mumkin. Masalan, prujina siqilish energiyasini saqlaydi; bu energiya aslida uning atomlari orasidagi bog‘lanish energiyasidir.

Tor

Masalan, lyutnya, gitara, skripka yoki pianino kabi musiqa asboblari torlarining asosiy rezonans chastotasi torning uzunligi, massasi va taranglik kuchiga bevosita bog‘liq. To‘lqin uzunligi torning birinchi rezonansida uning ikki baravar uzunligiga teng. Bunda chastota to‘lqinning tor bo‘ylab tarqalish tezligi v ga bog‘liq:

f=v2L

bu yerda L — torning uzunligi (agar uning ikkala uchi mahkamlangan bo‘lsa). To‘lqinning tor bo‘ylab tarqalish tezligi torning taranglik kuchi T va uzunlik birligiga to‘g‘ri keladigan massasi ρ ga bog‘liq:

v=Tρ

Shunday qilib, asosiy rezonans chastotasi torning xossalariga bog‘liq bo‘lib, quyidagi nisbat orqali ifodalanadi:

f=Tρ2L=Tm/L2L=T4mL,

bu yerda T — taranglik kuchi, ρ — torning uzunlik birligiga to‘g‘ri keladigan massasi, m esa torning umumiy massasi.

Tor tarangligini oshirish, uning massasini (qalinligini) va uzunligini kamaytirish rezonans chastotasini oshiradi. Asosiy rezonansdan tashqari, tor yuqori garmonikalarda ham rezonansga kirishadi. Ularning chastotalari asosiy chastota f ning karralari, masalan, 2f, 3f, 4f, va hokazo. Agar tor qisqa ta’sir (barmoq bilan chertish yoki bolg‘acha bilan urish) orqali tebratilsa, u ta’sir impulsida mavjud bo‘lgan barcha chastotalarda tebrana boshlaydi (nazariy jihatdan qisqa impuls barcha chastotalarni o‘z ichiga oladi). Biroq rezonans chastotalariga mos kelmaydigan tebranishlar tez so‘nadi va biz faqat musiqiy notalar sifatida qabul qilinadigan garmonik tebranishlarni eshitamiz.

Elektronika

Elektr zanjirlarida rezonans deb induktivlik g‘altaklari va kondensatorlarni o‘z ichiga olgan passiv zanjirning kirishdagi reaktiv qarshiligi yoki reaktiv o‘tkazuvchanligi nolga teng bo‘ladigan rejimiga aytiladi. Rezonans paytida zanjir kirishidagi tok noldan farq qilsa, faza jihatidan kuchlanish bilan mos keladi.

Elektr zanjirlarida rezonans ma’lum bir chastotada induktiv va sig‘imli tarkibiy qismlar bir-birini muvozanatlaganda yuzaga keladi. Natijada energiya almashinuvi quyidagilar o‘rtasida sodir bo‘ladi: magnit maydoni (induktiv element) va elektr maydoni (kondensator).

Rezonans mexanizmi shundan iboratki, induktivlikning magnit maydoni kondensatorni zaryadlovchi elektr tokini hosil qiladi, kondensator zaryadsizlanganda esa induktivlikda magnit maydoni vujudga keladi. Bu jarayon mexanik mayatnikdagi kabi qayta-qayta takrorlanadi.

Sig‘im va induktivlikdan iborat elektr qurilmasi tebranish konturi deb ataladi. Tebranish konturi elementlari ketma-ket (bunda kuchlanishlar rezonansi yuzaga keladi) yoki parallel (toklar rezonansi) ulanishi mumkin. Rezonansga erishilganda ketma-ket ulangan induktivlik va sig‘imning impedansi minimal, parallel ulanganda esa maksimal bo‘ladi. Tebranish konturlaridagi rezonans jarayonlaridan sozlash elementlari va elektr filtrlarida foydalaniladi. Rezonans yuz beradigan chastota ishlatilayotgan elementlarning qiymatlari (nominal qiymatlari) bilan belgilanadi. Shu bilan birga, elektron qurilmaning shikastlanishi, yetarlicha sifatli loyihalanmagani yoki ishlab chiqarilmagani sababli kutilmagan joyda yuzaga kelgan rezonans zararli bo‘lishi mumkin. Bunday rezonans keraksiz shovqin, signal buzilishi va hatto komponentlarning shikastlanishiga olib kelishi mumkin.

Rezonans paytida impedansning induktiv va sig‘imli tarkibiy qismlari teng deb olinsa, rezonans chastotasini quyidagi ifodadan topish mumkin:

ωL=1ωC⇒ω=1LC,

bu yerda ω=2πf ; f — gersdagi rezonans chastotasi; L — genri birligida o‘lchanadigan induktivlik; C — farad birligida o‘lchanadigan sig‘im. Muhimi, haqiqiy tizimlarda rezonans chastotasi tushunchasi o‘tkazish polosasi bilan chambarchas bog‘liq. Bu tizimning javobi rezonans chastotasidagi javobidan kam farq qiladigan chastotalar oralig‘idir. O‘tkazish polosasining kengligi tizimning sifat koeffitsiyenti bilan belgilanadi.

Elektron qurilmalarda turli elektromexanik rezonans tizimlari ham qo‘llaniladi.

O‘ta yuqori chastotalar

O‘ta yuqori chastotali elektronikada hajmiy rezonatorlar keng qo‘llaniladi. Ular ko‘pincha silindrsimon yoki toroidal shaklda bo‘lib, o‘lchamlari to‘lqin uzunligiga yaqin bo‘ladi. Bunday rezonatorlarda chegaraviy shartlar belgilaydigan ayrim chastotalarda elektromagnit maydonning yuqori sifat koeffitsiyentli tebranishlari yuzaga kelishi mumkin. Eng yuqori sifat koeffitsiyenti o‘ta o‘tkazuvchan rezonatorlarga (ularning devorlari o‘ta o‘tkazgichdan yasaladi) va «shivirlaydigan galereya» modali dielektrik rezonatorlarga xosdir.

Optika

Optik diapazonda eng keng tarqalgan rezonator turi — Fabri–Pero rezonatori. U ikki ko‘zgudan iborat bo‘lib, rezonans paytida ular orasida turg‘un to‘lqin hosil bo‘ladi. Shuningdek, yuguruvchi to‘lqinli halqasimon rezonatorlar va «shivirlaydigan galereya» modali optik mikrorezonatorlar ham qo‘llaniladi.

Akustika

Rezonans tovush qurilmalarini loyihalashda qo‘llaniladigan eng muhim fizik jarayonlardan biridir. Bunday qurilmalarning aksariyatida rezonatorlar mavjud: masalan, skripka torlari va korpusi, fleyta naychasi hamda baraban korpusi.

Akustik tizimlar va karnaylar uchun ayrim elementlarning (korpus, diffuzor) rezonansi nomaqbul, chunki u qurilmaning amplituda-chastota xarakteristikasi bir tekisligini va tovushni qayta tiklash aniqligini yomonlashtiradi. Fazoinvertorli akustik tizimlar bundan mustasno: ularda past chastotalarni yaxshiroq qayta tiklash uchun rezonans ataylab hosil qilinadi.

Astrofizika

Osmon mexanikasida orbital rezonans — ikki yoki undan ortiq osmon jismining aylanish davrlari kichik natural sonlar nisbatida bo‘lgan holat. Natijada bu jismlar bir-biriga muntazam gravitatsion ta’sir ko‘rsatadi va bu ularning orbitalarini barqarorlashtirishi mumkin.

Adabiyotlar

  • Richardson L. F. (1922), Sonli usul orqali ob-havoni prognozlash, Kembrij.
  • Breterton F. P. (1964), To‘lqinlarning rezonansli o‘zaro ta’siri. J. Fluid Mech., 20, 457—472.
  • Blombergen N. Nochiziqli optika, M.: Mir, 1965. — 424 bet.
  • Zaxarov V. Ye. (1974), Dispersiyali nochiziqli muhitlarda to‘lqinlar uchun Gamilton formalizmi, SSSR oliy o‘quv yurtlari xabarlari. Radiofizika, 17(4), 431—453.
  • Arnold V. I. Rezonanslar yaqinida avtotebranishlar barqarorligining yo‘qolishi, Nochiziqli to‘lqinlar / Muh. A. V. Gaponov-Grexov. — M.: Nauka, 1979. B. 116—131.
  • Kaup P. J., Reyman A. va Bers A. (1979), Nochiziqli uch to‘lqinli o‘zaro ta’sirlarning fazo-vaqt bo‘yicha evolyutsiyasi. Bir jinsli muhitdagi o‘zaro ta’sirlar, Rev. of Modern Phys., 51(2), 275—309.
  • Xaken X. (1983), Ilg‘or sinergetika. O‘zini o‘zi tashkil etuvchi tizimlar va qurilmalarning beqarorlik iyerarxiyalari, Berlin, Springer-Verlag.
  • Fillips O. M. To‘lqinlarning o‘zaro ta’siri. G‘oyalar evolyutsiyasi, Zamonaviy gidrodinamika. Yutuqlar va muammolar. — M.: Mir, 1984. — B. 297—314.
  • Juravlyov V. F., Klimov D. M. Tebranishlar nazariyasida amaliy usullar. — M.: Nauka, 1988.
  • Suxorukov A. P. Optika va radiofizikada nochiziqli to‘lqinlarning o‘zaro ta’siri. — Moskva: Nauka, 1988. — 230 bet — ISBN 5-02-013842-8.
  • Bryuno A. D. Cheklangan uch jism masalasi. — M.: Nauka, 1990.
  • Shironosov V. G. Fizika, kimyo va biologiyada rezonans. — Ijevsk: «Udmurt universiteti» nashriyoti, 2000. — 92 bet.
  • Rezonans // Musiqa ensiklopediyasi. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1978. — J. 4. — B. 585—586. — 976 bet

Havolalar