
Tevenen teoremasi (Tevenin teoremasi, Tevenen — Gelmgolts teoremasi) — har qanday manbani ketma-ket ulangan ideal kuchlanish manbai va ichki qarshilik bilan ekvivalent almashtirish mumkinligi haqidagi qoidadir; bu Norton teoremasiga nisbatan dual qoida bo‘lib, Norton teoremasida ixtiyoriy zanjir parallel ulangan ideal tok manbai va ichki qarshilik bilan ekvivalent almashtiriladi.
Teoremani birinchi bo‘lib ta’riflagan olim — German fon Gelmgolts (1853-yil); undan mustaqil ravishda ta’riflagan olim esa Leon Sharl Tevenen (1883-yil).
Ta’rif
Chiziqli elektr zanjirlari uchun teoremaga ko‘ra, ikkita chiqish qismasiga ega va kuchlanish manbalari, tok manbalari hamda rezistorlar (qarshiliklar)ning istalgan kombinatsiyasidan tashkil topgan har qanday zanjir shu ikki qismani nazarda tutganda, EYuK qiymati bo‘lgan bitta ideal kuchlanish manbai va qarshiligi bo‘lgan bitta rezistor ketma-ket ulangan zanjirga elektr jihatdan ekvivalentdir.
Boshqacha aytganda, istalgan qarshilik tanlangan zanjirlardan biriga ulanganda undan o‘tadigan tok, xuddi shu qarshilik ideal kuchlanish manbaiga ulangandagi tokka teng. Bunda manba kuchlanishi zanjirning salt ishlash kuchlanishiga (ya’ni qismlarga hech narsa ulanmagan paytdagi kuchlanishga), ichki qarshiligi esa ga teng bo‘ladi. Ushbu ichki qarshilik qarshilik ulanadigan qismlar tomondan qaralganda, zanjirdagi barcha manbalar o‘z ichki to‘liq qarshiliklariga teng qarshiliklar bilan almashtirilgan holatda aniqlanadigan umumiy qarshilikka tengdir.
Demak, ikkita chiqishli «qora quti»ning ekvivalent almashtirish parametrlarini tajribada ikkita o‘lchash — salt ishlash tajribasi va qisqa tutashuv tajribasi yordamida aniqlash mumkin. Salt ishlashda qismlardagi (chiqishlardagi) kuchlanish ayni qismlar qisqa tutashtirilgandagi tok esa u holda:
- va
- bu yerda — ekvivalent sxemadagi ideal kuchlanish manbaining elektr yurituvchi kuchi (EYuK),
- — ekvivalent sxemada manbaga ketma-ket ulangan rezistorning qarshiligi.
Agar biror zanjirning tuzilishi va parametrlari ma’lum bo‘lsa, ekvivalent almashtirish parametrlarini hisoblab topish mumkin. Bunda ekvivalent qarshilikni hisoblash uchun zanjirdagi barcha ideal kuchlanish manbalari shartli ravishda qisqa tutashtiriladi va hosil bo‘lgan zanjirning ko‘rib chiqilayotgan qismlarga nisbatan qarshiligi aniqlanadi. Keyin, masalan, Kirxgof qoidalari yordamida qismlardagi kuchlanish hisoblanadi. Topilgan qarshilik va kuchlanish ekvivalent almashtirishning aynan kerakli parametrlari bo‘ladi.
Teorema turg‘un rejimdagi sinusoidal o‘zgaruvchan tok zanjirlariga ham tatbiq etiladi. Bunda aktiv qarshiliklarning o‘rniga impedanslar (to‘liq kompleks qarshiliklar), tok va kuchlanishlarning o‘rniga esa ularning kompleks amplitudalari hisobga olinadi.
Ekvivalent manba parametrlarini hisoblash
1. Ekvivalent manbaning EYuKsi salt ishlash rejimida hisoblanadi, ya’ni yuklama ulanmagan holatda A va B nuqtalar orasidagi kuchlanish aniqlanadi.
2. Ekvivalent manbaning ichki qarshiligini ikki usulda aniqlash mumkin.
2.1. Zanjirdagi barcha EYuK manbalari qisqa tutashtiriladi, barcha tok manbalari esa zanjirdan uziladi. A va B nuqtalar orasidagi zanjir qarshiligi aniqlanadi. Shu qiymat ekvivalent manbaning ichki qarshiligiga teng bo‘ladi.
2.2. A va B nuqtalar qisqa tutashtirilib, qisqa tutashuv toki aniqlanadi. Ekvivalent manbaning ichki qarshiligi 1-bandda topilgan EYuKning qisqa tutashuv tokiga nisbatidan hisoblanadi.
Ekvivalent almashtirish parametrlarini hisoblashga misol

- Dastlabki elektr zanjiri
- Ekvivalent EYuKni hisoblash
- Ekvivalent rezistorning qarshiligini hisoblash — kuchlanish manbai shartli ravishda qisqa tutashtirilgan
- Ekvivalent almashtirish natijasi
Ekvivalent kuchlanishni (EYuKni) hisoblash — rezistiv kuchlanish bo‘lgichi chiqishidan olinadigan kuchlanishni aniqlashdir. Bo‘lgich quyidagi qarshiliklardan tashkil topgan: . Salt ishlash rejimi ko‘rib chiqilayotgani uchun rezistor orqali o‘tadigan tok va undagi kuchlanish tushuvi nolga teng:
Ekvivalent qarshilikni hisoblash, kuchlanish manbai qisqa tutashtirilgan:
Bu yerda belgisi parallel ulangan rezistorlarning umumiy qarshiligini ifodalaydi: va
Adabiyotlar
- Peyj Ch. Elektronika algebrasi. — M.: Gosenergo, 1962. — 351 bet.