Rentgenografiya nima

Rentgenografiya
MeSH D011859
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Ko‘krak qafasi a’zolarining rentgenogrammasi to‘g‘ri proyeksiyada. Gumbazlari ostida havo to‘plangani ko‘rinib turgan tuzilma — diafragma.

Rentgenografiya (Rentgen (elektromagnit to‘lqinlarning ushbu turini kashf etgan olimning familiyasi) + yunoncha γράφω, «yozaman») — obyektlarning ichki tuzilishini rentgen nurlari yordamida maxsus plyonka yoki qog‘ozga proyeksiyalash orqali tekshirish usuli.

Bu atama, odatda, tibbiyotda qo‘llaniladigan noinvaziv tekshiruvni anglatadi. Bunda rentgen nurlari organizmning anatomik tuzilmalari orqali o‘tkazilib, nurlanishning susayish darajasi qayd etiladi va tuzilmalarning umumlashtirilgan proyeksion tasviri olinadi.

Tarixi

Rentgen tasvirini olish, XIX asr

Rentgenologiya tarixi 1895-yilda, Vilgelm Konrad Rentgen rentgen nurlanishi ta’sirida fotografik plastinkaning qorayishini birinchi marta qayd etgan paytdan boshlanadi. U rentgen nurlari qo‘l panjasi to‘qimalaridan o‘tganda fotoplastinkada suyak skeletining tasviri hosil bo‘lishini ham aniqlagan (qarang: Uzukli qo‘l). Bu kashfiyot dunyodagi ilk tibbiy tasvirlash usuliga asos soldi. Bungacha tirik odamning a’zolari va to‘qimalarini invaziv aralashuvsiz tasvirlash imkoni bo‘lmagan. Rentgenografiya butun dunyoga juda tez tarqaldi. 1896-yilda Rossiyada birinchi rentgen surati olindi.

1918-yilda Rossiyada birinchi rentgenologiya klinikasi tashkil etildi. Rentgenografiya tobora ko‘proq kasalliklarni tashxislashda qo‘llanila boshladi. O‘pkani rentgenografik tekshirish jadal rivojlandi. 1921-yilda Petrogradda birinchi stomatologik rentgen kabineti ochildi. Ilmiy tadqiqotlar faol olib borildi, rentgen apparatlari takomillashtirildi. Sovet hukumati Rossiyada rentgen uskunalarini ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish uchun mablag‘ ajratdi. Rentgenologiya va uskunalar ishlab chiqarish jahon darajasiga ko‘tarildi.

Hozir ko‘krak qafasi rentgenografiyasi o‘pka infeksiyalari keltirib chiqaradigan kasalliklarni tashxislashda ko‘p qo‘llaniladi. Ammo bu usul quyidagi kasallik sabab bo‘lgan virusli pnevmoniyaning dastlabki bosqichlarini aniqlashda kam samarali bo‘lib chiqdi: COVID-19.

AQSHning Ogayo shtati universiteti professori boshchiligidagi tadqiqotchilar koronavirus infeksiyasi tasdiqlangan va yaqqol alomatlari bo‘lgan 630 bemorning rentgen suratlarini o‘rgandilar. Holatlarning 89 foizida rentgen suratlarida hech qanday o‘zgarish ko‘rinmagan yoki ular juda kam sezilgan. Rossiyada pandemiyaga birinchilardan bo‘lib duch kelgan Kommunarka posyolkasidagi 40-son shahar klinik kasalxonasi shifokorlarining tajribasi ham ushbu xulosalarni tasdiqladi. Shunga qaramay, kasallikning keyingi bosqichlarida rentgenografiya aniq va sifatli natijalar berishi mumkin. Shu sababli hozirgi vaziyatda ahvoli og‘ir bemorlarning palatalarida ishlatish mumkin bo‘lgan ko‘chma apparatlar ayniqsa dolzarbdir.

Hozirgi vaqtda rentgenografiya suyak-bo‘g‘im tizimi shikastlanishlarini tashxislashning asosiy usullaridan biri bo‘lib qolmoqda. U o‘pkani tekshirishda, ayniqsa, skrining usuli sifatida muhim o‘rin tutadi. Kontrastli rentgenografiya usullari kovak a’zolarning ichki yuzasi relyefini, oqma (fistula) yo‘llarining tarqalishini va boshqa ko‘rsatkichlarni baholash imkonini beradi.

13-iyul kuni, 2018-yilda Yangi Zelandiya olimlari Jenevada uch o‘lchamli rangli suratlar olishga qodir rentgen apparatini taqdim etdilar.

Qo‘llanilishi

Tibbiyotda

Rentgenografiya tashxislash uchun qo‘llaniladi: A’zolarning rentgenologik tekshiruvi (keyingi o‘rinlarda RT) ularning shakli, joylashuvi, tonusi, peristaltikasi va shilliq qavati yuzasining holatini aniqlashtirishga imkon beradi.

  • Oshqozon va o‘n ikki barmoq ichakning RTsi (duodenografiya) gastrit, yara shikastlanishlari va o‘smalarni aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
  • O‘t pufagining RTsi (xoletsistografiya) va o‘t yo‘llarining RTsi (xolegrafiya) o‘t yo‘llarining jigar ichidagi va jigardan tashqaridagi qismlarining konturlari, o‘lchami va bo‘shlig‘ini, toshlar bor yoki yo‘qligini baholash, shuningdek, o‘t pufagining o‘tni konsentratsiyalash hamda qisqarish funksiyalarini aniqlashtirish uchun o‘tkaziladi.
  • Yo‘g‘on ichakning RTsi (irrigoskopiya) o‘smalar, poliplar, divertikullar va ichak tutilishini aniqlash uchun qo‘llaniladi.
  • Ko‘krak qafasi rentgenografiyasi (torakografiya) — infeksion, o‘sma va boshqa kasalliklarni aniqlash uchun.
  • RT umurtqa pog‘onasi (spondilografiya) — degenerativ-distrofik o‘zgarishlar (osteoxondroz, spondilyoz, umurtqa qiyshayishlari), infeksion va yallig‘lanish kasalliklari (turli xil spondilitlar), shuningdek, o‘sma kasalliklarini aniqlash uchun.
  • Chanoq-son bo‘g‘imining RTsi (koksografiya) — koksartroz, son suyagi boshchasining aseptik nekrozini aniqlash uchun.
  • Tizza bo‘g‘imining RTsi (gonografiya) — gonartrozni aniqlash uchun..
  • Periferik skeletning turli qismlarini RT qilish — travmatik (sinishlar, chiqishlar), infeksion va o‘sma bilan bog‘liq o‘zgarishlarni aniqlash uchun.
  • Qorin bo‘shlig‘ining RTsi — a’zolarning teshilishi (perforatsiya), buyraklar funksiyasi (ekskretor urografiya) va boshqa o‘zgarishlarni tekshirish uchun.
  • Metrosalpingografiya — kontrastli rentgenologik tekshiruv bo‘lib, bachadon bo‘shlig‘i va fallopiy naylarining o‘tkazuvchanligini baholashga xizmat qiladi.
  • Tishlarning RTsi (ortopantomografiya).
  • Sut bezlarining RTsi (mammografiya) — sut bezlaridagi involyutsion o‘zgarishlar, fibroz-kistoz mastopatiya, sut bezi saratoni.

Texnika va texnologiyada

Rentgenografiya buzmasdan nazorat qilishning eng muhim usullaridan biridir. U ishlab chiqarish va foydalanish jarayonida quyidagilarni nazorat qilish uchun qo‘llaniladi:

  • Quyma va bolg‘alab tayyorlangan detallarda yoriqlar, gazli hamda kirishish g‘ovaklarining mavjudligini;
  • Payvand choklarida chala payvandlanish, issiqlik va mexanik yoriqlar, shlak qo‘shilmalari hamda g‘ovaklarni;
  • Yuk ko‘taruvchi konstruksiyalar, vallar, o‘qlar va korpuslarda ichki yoriqlar hamda sinishlarni;
  • Qismlarga ajratib bo‘lmaydigan yoki ajratish qiyin bo‘lgan mashina va mexanizmlarda elementlarning bir-biriga nisbatan to‘g‘ri joylashgani, butunligi hamda zarur tirqishlarning mavjudligini;
  • Temir-betonda bo‘shliqlar, yoriqlar, armatura va o‘rnatma elementlarning siljishi yoki yemirilishini;
  • Metallurgiya pechlari ishlayotgan paytda ularning ichki yuzalarida qatlamlar hosil bo‘lishini;
  • Turli metall detallarda konstruksiyada ko‘zda tutilmagan yoki ataylab yashirilgan payvand choklari, teshiklar va boshqa material bilan to‘ldirilgan bo‘shliqlarni. Xususan, avtomobil kuzovidagi VIN raqamini o‘z ichiga olgan markirovka yozuvi almashtirilganini aniqlash uchun.

Kriminalistikada

  • Buyumlarning ichki tuzilishini o‘rganish;
  • Avtomobil yoki qurol detallarining markirovkasi o‘zgartirilganini tekshirish (so‘nggi yillarda bu maqsadda boshqa tahlil usullari ko‘proq qo‘llanilmoqda);
  • Sud-tibbiy tekshiruvlar.

San’at asarlarini restavratsiya qilish va ekspertizadan o‘tkazishda

  • Rassomning o‘ziga xos ishlash uslubini o‘rganish;
  • Kartina qayta tiklanganining izlarini o‘rganish;
  • Yashirin tasvirlarni aniqlash (polotno qayta ishlatilgan bo‘lsa);

Tasvirni olish

Rentgen nurlanishini qayd etish usuli

Tasvir olish rentgen nurlanishining turli to‘qimalardan o‘tish chog‘ida susayishi va keyinchalik rentgen nurlariga sezgir plyonkada qayd etilishiga asoslanadi. Nurlar zichligi va tarkibi turlicha bo‘lgan tuzilmalardan o‘tganda nur dastasi sochiladi va susayadi. Natijada plyonkada intensivligi turlicha bo‘lgan tasvir hosil bo‘ladi. Shunday qilib, plyonkada barcha to‘qimalarning umumlashtirilgan, yig‘indi tasviri (soyasi) paydo bo‘ladi. Demak, yetarlicha sifatli rentgen suratini olish uchun rentgen nurlarini turlicha o‘tkazadigan tuzilmalarni tekshirish kerak.

Zamonaviy rentgen apparatlarida chiqayotgan nurlanish maxsus plyonkali kassetaga yoki elektron matritsaga qayd etilishi mumkin. Elektron sezgir matritsali apparatlar analog qurilmalarga qaraganda ancha qimmat. Bunda plyonkaga chiqarish faqat zarurat tug‘ilganda amalga oshiriladi, diagnostik tasvir esa monitorda aks ettiriladi va ayrim tizimlarda bemorga oid boshqa ma’lumotlar bilan birga ma’lumotlar bazasida saqlanadi.

Rentgenografiyani bajarish tamoyillari

Diagnostik rentgenografiyada kamida ikkita proyeksiyada suratga olish maqsadga muvofiq. Chunki rentgenogramma uch o‘lchamli obyektning tekislikdagi tasviridir. Shu sababli aniqlangan patologik o‘choqning joylashuvini faqat 2 ta proyeksiya yordamida aniqlash mumkin.

Tasvir olish usuli

Rentgen plyonkasining qorayish optik zichligi rentgen trubkasidagi tok kuchi, nurlantirish vaqti hamda kuchlanishning beshinchi darajasining ko‘paytmasiga mutanosib. Bundan tashqari, trubkadagi kuchlanish tekshiruv turiga mos bo‘lishi lozim, chunki u nurlanishning qattiqligiga ta’sir qiladi; nurlanish qattiqligi esa rentgen nurlarining kirib borish qobiliyati va tasvir kontrastligini belgilaydi. Shunday qilib, olingan rentgen suratining sifati uchta asosiy parametrga bog‘liq: rentgen trubkasiga beriladigan kuchlanish, tok kuchi va ekspozitsiya vaqti (rentgen nurlanishining davomiyligi). Tekshirilayotgan anatomik tuzilmalar va bemorning antropometrik xususiyatlariga qarab, bu parametrlar ancha farq qilishi mumkin. Turli a’zolar va to‘qimalar uchun o‘rtacha qiymatlar mavjud, ammo amaldagi qiymatlar tekshiruv o‘tkaziladigan apparatga va rentgenografiya qilinayotgan bemorga bog‘liqligini hisobga olish kerak. Har bir apparat uchun alohida qiymatlar jadvali tuziladi. Bu qiymatlar qat’iy emas va tekshiruv jarayonida tuzatiladi. Olinayotgan suratlarning sifati ko‘p jihatdan rentgen laborantining o‘rtacha qiymatlar jadvalini muayyan bemorga to‘g‘ri moslashtira olishiga bog‘liq. Tekshirilayotgan a’zo yoki bemorning butunlay harakatsiz tura olmasligi tufayli paydo bo‘ladigan harakat xiraligini kamaytirish uchun zarur ekspozitsiya qisqa nurlantirish vaqti va rentgen trubkasining yuqori cho‘qqi quvvati hisobiga ta’minlanishi kerak.

Tasvirni qayd etish

Rossiyada rentgen tasvirini qayd etishning eng keng tarqalgan usuli uni rentgen nurlariga sezgir plyonkaga tushirib, so‘ng plyonkani kimyoviy usulda ochishdir. Hozirgi vaqtda ma’lumotlarni raqamli shaklda qayd etadigan tizimlar ham mavjud. Rivojlangan mamlakatlarning aksariyatida raqamli usul analog usulning o‘rnini allaqachon egallagan. Rossiyada esa bunday uskunalarning yuqori narxi va ishlab chiqarish murakkabligi sababli ular tarqalish darajasiga ko‘ra analog qurilmalardan ortda qoladi.

Analog usul

Rentgen nurlariga sezgir plyonka yordamida tasvir olishning quyidagi usullari mavjud.

Ilgari qo‘llanilgan usullardan biri kerakli optik zichlikdagi suratni olish uchun ortiqcha ekspozitsiya berish va so‘ng vizual nazorat ostida plyonkani yetarli darajada ochmaslikdan iborat bo‘lgan. Hozir bu usul eskirgan hisoblanadi va dunyoda keng qo‘llanilmaydi.

Boshqa usul — mos ekspozitsiyani tanlash (bu murakkabroq) va plyonkani to‘liq ochish. Birinchi usulda bemor ortiqcha rentgen nurlanishiga duchor bo‘ladi, ikkinchi usulda esa ba’zan suratni takror olishga to‘g‘ri kelishi mumkin. Raqamli matritsali kompyuterlashtirilgan rentgen qurilmasi ekranida tasvirni oldindan ko‘rish imkoniyati va avtomatik plyonka ochish mashinalari birinchi usuldan foydalanishga ehtiyojni ham, imkoniyatni ham kamaytiradi.

Surat sifatini harakat xiraligi pasaytiradi, ya’ni tasvirning xiralashishi nurlantirish vaqtida bemorning harakatlanishi bilan bog‘liq. Ikkilamchi nurlanish ham muayyan muammo tug‘diradi: u rentgen nurlarining turli obyektlardan qaytishi natijasida hosil bo‘ladi. Sochilgan nurlanishni filtrlash uchun rentgen nurlarini o‘tkazadigan va o‘tkazmaydigan materiallarning navbatma-navbat joylashgan tasmalari tarkibidagi filtrlovchi panjaralardan foydalaniladi. Bunday filtr ikkilamchi nurlanishni ushlab qoladi, ammo asosiy nur dastasini ham susaytiradi. Shu bois yetarli sifatdagi suratni olish uchun nurlanish dozasini oshirish talab etiladi. Filtrlovchi panjaralardan foydalanish zarurati bemorning va rentgenografiya qilinayotgan a’zoning o‘lchamlariga qarab belgilanadi.

Ko‘plab zamonaviy rentgen plyonkalarining o‘ziga xos rentgen sezgirligi juda past bo‘lib, ular nurlantirilganda ko‘k yoki yashil ko‘rinadigan yorug‘lik chiqaradigan kuchaytiruvchi fluoressent ekranlar bilan birga ishlatishga mo‘ljallangan. Bunday ekranlar plyonka bilan birga kassetaga joylashtiriladi. Surat olingach, kasseta rentgen apparatidan chiqariladi va plyonka ochiladi. Plyonkani bir necha usulda ochish mumkin.

  • To‘liq avtomatik usulda: kasseta apparatga joylashtiriladi, shundan so‘ng plyonka ochish mashinasi plyonkani chiqarib oladi, ochadi, quritadi va yangi plyonkani joylashtiradi.
  • Yarim avtomatik usulda: plyonka qo‘lda chiqarib olinadi va yuklanadi, mashina esa uni faqat ochadi va quritadi.
  • To‘liq qo‘lda: plyonka maxsus baklarda ochiladi; uni chiqarib olish, joylashtirish va ochish ishlarini rentgen laboranti bajaradi.

Rentgen tasvirini tahlil qilish uchun analog rentgen surati yorqin yoritiladigan ekranli maxsus qurilmaga — negatoskopga.

Raqamli usul

Ajrata olish qobiliyati

Ajrata olish qobiliyati 0,5 mm ga yetadi (millimetrga 1 juft chiziq 2 piksel/mm ga mos keladi).

Plyonkaning eng yuqori ajrata olish qobiliyatlaridan biri «mm ga 26 juft chiziq» deb hisoblanadi, bu taxminan 0,02 mm ajrata olish qobiliyatiga mos keladi.

Bemorni rentgenologik tekshiruvga tayyorlash

Odatda, bemorlarni rentgenologik tekshiruvga maxsus tayyorlash talab etilmaydi. Biroq hazm qilish a’zolarini tekshirish uchun quyidagi tayyorgarlik usullari mavjud:

  • Ilgari maxsus parhezlar belgilangan, ratsiondan meteorizmga sabab bo‘ladigan mahsulotlar chiqarib tashlangan va tozalovchi huqna qilingan. Hozir esa oshqozon va o‘n ikki barmoq ichakni rentgenologik tekshirishda ichak faoliyati me’yorida bo‘lgan bemorlar hech qanday tayyorgarlik ko‘rishi shart emasligi umumiy qabul qilingan. Ammo kuchli meteorizm va davomli qabziyat bo‘lsa, tekshiruvdan 2 soat oldin tozalovchi huqna qilinadi. Oshqozonda ko‘p miqdorda suyuqlik, shilliq va ovqat qoldiqlari bo‘lsa, tekshiruvdan 3 soat oldin oshqozon yuviladi.
  • Xoletsistografiyadan oldin ham meteorizmning oldi olinadi va yod saqlovchi rentgenkontrast preparat (xolevid, yopagnost — 1 g / 20 kg tana vazni hisobida) beriladi. Preparat jigarga o‘tib, o‘t pufagida to‘planadi. O‘t pufagining qisqarish qobiliyatini aniqlash uchun bemorga qo‘shimcha o‘t haydovchi vosita — 2 ta xom tuxum sarig‘i yoki 20 g sorbit.
  • Xolegrafiyadan oldin bemorning venasiga o‘t yo‘llarini kontrastlab ko‘rsatuvchi modda (bilignost, bilitrast va boshqalar) yuboriladi.
  • Irrigografiyadan oldin kontrastli huqna qilinadi (BaSO4 — 400 g modda 1600 ml suvga hisobida). Tekshiruvdan bir kun oldin bemorga 30 g kanakunjut moyi beriladi, kechqurun tozalovchi huqna qilinadi. Bemor kechki ovqat yemaydi; ertasi kuni yengil nonushta qiladi, so‘ng ikkita tozalovchi huqna va kontrastli huqna qilinadi.

Rentgenografiyaning afzalliklari

  • Usulning keng tarqalgani va tekshiruvni o‘tkazish osonligi.
  • Aksariyat tekshiruvlarda bemorni maxsus tayyorlash talab etilmaydi.
  • Tekshiruv narxining nisbatan arzonligi.
  • Suratlardan boshqa mutaxassis yoki boshqa muassasada maslahat olish uchun foydalanish mumkin (UTT suratlaridan farqli ravishda, chunki ular operatorga bog‘liq bo‘ladi va qayta tekshiruv talab qilinishi mumkin).

Rentgenografiyaning kamchiliklari

  • Tasvirning statikligi — a’zo funksiyasini baholashning qiyinligi.
  • Bemorga zararli ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan ionlashtiruvchi nurlanishning mavjudligi.
  • Klassik rentgenografiyaning axborot berish imkoniyati quyidagi zamonaviy tibbiy tasvirlash usullariga nisbatan ancha past: KT, MRT va boshqalar. Oddiy rentgen tasvirlarida murakkab anatomik tuzilmalar bir proyeksiyada ustma-ust tushib aks etadi, ya’ni ularning umumiy rentgen soyasi hosil bo‘ladi. Zamonaviy tomografiya usullarida esa tasvirlarning qatlamma-qatlam ketma-ketligi olinadi.
  • Kontrastlovchi moddalar qo‘llanilmaganda, rentgenografiya zichligi bir-biridan uncha farq qilmaydigan yumshoq to‘qimalardagi o‘zgarishlarni (masalan, qorin bo‘shlig‘i a’zolarini tekshirishda) tahlil qilish uchun yetarli ma’lumot bermaydi.

Adabiyotlar

  • Kishkovskiy A. N., Tyutin L. A., Yesinovskaya G. N. Rentgenologik tekshiruvlarda bemorni joylashtirish holatlari atlasi. — Leningrad: Meditsina, 1987. — 520 bet.
  • Lindenbraten L. D., Korolyuk I. P. Tibbiy radiologiya (nurli diagnostika va nur terapiyasi asoslari). — 2-qayta ishlangan va to‘ldirilgan nashr. — Moskva: Meditsina, 2000. — B. 77—79. — 672 bet. — ISBN 5-225-04403-4.
  • Katsman A. Ya. Tibbiy rentgen texnikasi. — MEDGIZ, 1957. — 647 bet.
  • Aksyonov, Gennadiy Ivanovich. Rentgenografiya [Matn] : Ma’ruzalar konspekti / G. I. Aksyonov ; S. P. Korolyov nomidagi Kuybishev aviatsiya instituti. — Kuybishev : Kuybishev aviatsiya instituti, 1975. — 170 bet.

Havolalar

Rentgenografiya sohasidagi tibbiy yechimlar ishlab chiqaruvchilari