Zarralar detektori nima

Zarralar detektori, elementar zarralar detektori, ionlashtiruvchi nurlanish detektori eksperimental elementar zarralar fizikasida — yuqori energiyali atom va subatom zarralarini aniqlash hamda ularning parametrlarini o‘lchashga mo‘ljallangan qurilma. U, jumladan, kosmik nurlarni, shuningdek, yadro parchalanishida yoki tezlatkichlarda hosil bo‘ladigan zarralarni qayd etadi.

Asosiy turlari

Eskirgan turlar

Radiatsiyadan himoyalanish uchun detektorlar

Yadro fizikasi va elementar zarralar fizikasi uchun detektorlar

Elementar zarralar fizikasida «detektor» tushunchasi faqat zarralarni qayd etuvchi turli xil sensorlarni emas, balki ular asosida yaratilgan yirik qurilmalarni ham anglatadi. Bunday qurilmalar tarkibiga ularning ishlashini ta’minlovchi infratuzilma (kriogen tizimlar, havoni konditsiyalash va elektr ta’minoti tizimlari), ma’lumotlarni o‘qish va dastlabki qayta ishlash elektronikasi, shuningdek, yordamchi tizimlar (masalan, o‘ta o‘tkazuvchan solenoidlar yordamida qurilma ichida magnit maydon hosil qilish tizimlari) kiradi. Hozirda bunday qurilmalar, odatda, yirik xalqaro ilmiy guruhlar tomonidan yaratiladi.

Yirik qurilmani barpo etish katta moliyaviy mablag‘ va inson mehnatini talab qilgani sababli, aksariyat hollarda u bitta aniq vazifa uchun emas, balki turli xil o‘lchashlarning keng doirasi uchun qo‘llanadi. Tezlatkichlardagi tajribalar uchun mo‘ljallangan zamonaviy detektorlarga qo‘yiladigan asosiy talablar quyidagilardan iborat:

Muayyan vazifalar uchun qo‘shimcha talablar ham qo‘yilishi mumkin. Masalan, CP-simmetriya buzilishini B-mezonlar tizimida o‘lchaydigan tajribalarda dastalar to‘qnashadigan sohadagi koordinatalarni ajrata olish aniqligi katta ahamiyatga ega.

Qarama-qarshi dastalar tezlatkichi uchun ko‘p qatlamli universal detektorning sxematik tasviri. MV — dastalarning to‘qnashish nuqtasi.

Ushbu talablarni bajarish zarurati bugungi kunda keng qo‘llanadigan ko‘p qatlamli universal detektor tuzilishini shakllantirgan. Ingliz tilidagi adabiyotlarda bu tuzilish piyoz qatlamlariga o‘xshatiladi (onion-like structure). Markazdan (dastalar o‘zaro ta’sirlashadigan sohadan) chekka qismlarga qarab, qarama-qarshi dastalar tezlatkichiga mo‘ljallangan odatiy detektor quyidagi tizimlardan tashkil topadi:

Treklarni qayd etish tizimi

Trek tizimi zaryadlangan zarraning harakat trayektoriyasini, jumladan, o‘zaro ta’sirlashish sohasi koordinatalari va uchib chiqish burchaklarini qayd etishga mo‘ljallangan. Ko‘pchilik detektorlarda trek tizimi magnit maydonga joylashtiriladi. Natijada zaryadlangan zarralarning trayektoriyasi egiladi va bu ularning impulsi hamda zaryad ishorasini aniqlash imkonini beradi.

Trek tizimi odatda gazli ionizatsion detektorlar yoki yarimo‘tkazgichli kremniy detektorlari asosida quriladi.

Zarralarni identifikatsiyalash tizimi

Identifikatsiyalash tizimi turli xil zaryadlangan zarralarni bir-biridan farqlash imkonini beradi. Bunday tizimlarning ishlash prinsipi ko‘pincha zarraning uchish tezligini quyidagi uch usuldan biri bilan o‘lchashga asoslanadi:

  • maxsus radiator muhitida hosil bo‘ladigan Cherenkov nurlanishining tarqalish burchagiga (shuningdek, Cherenkov nurlanishining mavjud yoki mavjud emasligiga) qarab;
  • qayd etish nuqtasigacha uchib borish vaqtiga qarab;
  • moddaning solishtirma ionlanish zichligiga qarab.

Bu ma’lumotlar trek tizimida o‘lchangan zarra impulsi bilan birgalikda uning massasini va, demak, qaysi turga mansubligini aniqlashga yordam beradi.

Kalorimetr

Kalorimetr zarralarni to‘liq yutish orqali ularning energiyasini o‘lchash uchun mo‘ljallangan. Bu fotonlarni qayd etishning yagona usulidir (chunki fotonlar elektr zaryadiga ega emas va shu sababli trek tizimida iz qoldirmaydi). Fotonlar va elektronlar moddada elektromagnit kaskad hosil qiladi va shu tarzda to‘liq yutiladi. Ajralib chiqqan energiyani ssintillyatsion yorug‘lik chaqnashining intensivligiga qarab (ssintillyatsion kalorimetrlar) yoki kaskaddagi zarralarni sanash orqali (namuna oluvchi, ya’ni sampling-kalorimetrlar) o‘lchash mumkin.

Myuon tizimi

Myuon tizimini identifikatsiyalash tizimining bir qismi deb hisoblash mumkin, ammo texnik jihatdan u detektorning tashqi qismida alohida quriladi. Ko‘pincha u trek tizimi solenoidining magnit oqimini tutashtiruvchi temir qismga o‘rnatiladi. Myuon tizimi myuonlarni moddada yutilmasdan uzoq masofalarga o‘ta olish xususiyatiga ko‘ra ajratib beradi (buning sababi myuonning kuchli yadroviy o‘zaro ta’sirga kirishmasligidir).

Qarama-qarshi dastalar kollayderlarida ishlayotgan yoki qurilayotgan detektorlar ro‘yxati

Amaliy qo‘llanilishi

Elementar zarralar detektorlari ilmiy tajribalardan tashqari amaliy sohalarda ham qo‘llanadi: tibbiyotda (nurlanish dozasi kam bo‘lgan rentgen apparatlari, tomograflar, nur terapiyasi), materialshunoslikda (nuqsonlarni aniqlash (defektoskopiya)), shuningdek, aeroportlarda yo‘lovchilar va yuklarni parvozoldi tekshiruvdan o‘tkazishda.

Adabiyotlar

  • Nikolayev, V. A. Radiatsion tadqiqotlarda qattiq jismli trek detektorlari / Nikolayev, V. A.. — Sankt-Peterburg: Politexnika universiteti nashriyoti, 2012. — 284 bet — ISBN 978-5-7422-3530-9.
  • Proporsional va dreyf kameralari / Simli kameralar metodikasi bo‘yicha xalqaro yig‘ilish (17–20-iyun, 1975 ; Dubna) .. — Dubna: Birlashgan yadro tadqiqotlari instituti nashriyoti, 1975. — 344 bet — ISBN 978-5-7422-3530-9.
  • Akimov, Yu. K. Yadro nurlanishlarining gaz detektorlari. — Dubna: Birlashgan yadro tadqiqotlari instituti, 2011. — 243 bet — ISBN 978-5-9530-0272-1.