Zarralar detektori, elementar zarralar detektori, ionlashtiruvchi nurlanish detektori eksperimental elementar zarralar fizikasida — yuqori energiyali atom va subatom zarralarini aniqlash hamda ularning parametrlarini o‘lchashga mo‘ljallangan qurilma. U, jumladan, kosmik nurlarni, shuningdek, yadro parchalanishida yoki tezlatkichlarda hosil bo‘ladigan zarralarni qayd etadi.
Asosiy turlari
Eskirgan turlar
Radiatsiyadan himoyalanish uchun detektorlar
Yadro fizikasi va elementar zarralar fizikasi uchun detektorlar
Qarama-qarshi yo‘nalgan zarralar dastalari bilan tajribalar uchun detektorlar
Elementar zarralar fizikasida «detektor» tushunchasi faqat zarralarni qayd etuvchi turli xil sensorlarni emas, balki ular asosida yaratilgan yirik qurilmalarni ham anglatadi. Bunday qurilmalar tarkibiga ularning ishlashini ta’minlovchi infratuzilma (kriogen tizimlar, havoni konditsiyalash va elektr ta’minoti tizimlari), ma’lumotlarni o‘qish va dastlabki qayta ishlash elektronikasi, shuningdek, yordamchi tizimlar (masalan, o‘ta o‘tkazuvchan solenoidlar yordamida qurilma ichida magnit maydon hosil qilish tizimlari) kiradi. Hozirda bunday qurilmalar, odatda, yirik xalqaro ilmiy guruhlar tomonidan yaratiladi.
Yirik qurilmani barpo etish katta moliyaviy mablag‘ va inson mehnatini talab qilgani sababli, aksariyat hollarda u bitta aniq vazifa uchun emas, balki turli xil o‘lchashlarning keng doirasi uchun qo‘llanadi. Tezlatkichlardagi tajribalar uchun mo‘ljallangan zamonaviy detektorlarga qo‘yiladigan asosiy talablar quyidagilardan iborat:
- Yuqori samaradorlik (yo‘qotilgan yoki parametrlari yetarli aniqlikda o‘lchanmagan zarralar ulushining kichik bo‘lishi)
- Parchalanish natijasida hosil bo‘lgan turli xil zarralarni bir-biridan ajrata olish (pionlar, kaonlar, protonlar va hokazolar)
- Zaryadlangan zarralarning impulsini aniq o‘lchab, beqaror holatlarning invariant massasini qayta tiklay olish.
- Zarralarning, jumladan, fotonlarning energiyasini aniq o‘lchay olish.
Muayyan vazifalar uchun qo‘shimcha talablar ham qo‘yilishi mumkin. Masalan, CP-simmetriya buzilishini B-mezonlar tizimida o‘lchaydigan tajribalarda dastalar to‘qnashadigan sohadagi koordinatalarni ajrata olish aniqligi katta ahamiyatga ega.

Ushbu talablarni bajarish zarurati bugungi kunda keng qo‘llanadigan ko‘p qatlamli universal detektor tuzilishini shakllantirgan. Ingliz tilidagi adabiyotlarda bu tuzilish piyoz qatlamlariga o‘xshatiladi (onion-like structure). Markazdan (dastalar o‘zaro ta’sirlashadigan sohadan) chekka qismlarga qarab, qarama-qarshi dastalar tezlatkichiga mo‘ljallangan odatiy detektor quyidagi tizimlardan tashkil topadi:
Treklarni qayd etish tizimi
Trek tizimi zaryadlangan zarraning harakat trayektoriyasini, jumladan, o‘zaro ta’sirlashish sohasi koordinatalari va uchib chiqish burchaklarini qayd etishga mo‘ljallangan. Ko‘pchilik detektorlarda trek tizimi magnit maydonga joylashtiriladi. Natijada zaryadlangan zarralarning trayektoriyasi egiladi va bu ularning impulsi hamda zaryad ishorasini aniqlash imkonini beradi.
Trek tizimi odatda gazli ionizatsion detektorlar yoki yarimo‘tkazgichli kremniy detektorlari asosida quriladi.
Zarralarni identifikatsiyalash tizimi
Identifikatsiyalash tizimi turli xil zaryadlangan zarralarni bir-biridan farqlash imkonini beradi. Bunday tizimlarning ishlash prinsipi ko‘pincha zarraning uchish tezligini quyidagi uch usuldan biri bilan o‘lchashga asoslanadi:
- maxsus radiator muhitida hosil bo‘ladigan Cherenkov nurlanishining tarqalish burchagiga (shuningdek, Cherenkov nurlanishining mavjud yoki mavjud emasligiga) qarab;
- qayd etish nuqtasigacha uchib borish vaqtiga qarab;
- moddaning solishtirma ionlanish zichligiga qarab.
Bu ma’lumotlar trek tizimida o‘lchangan zarra impulsi bilan birgalikda uning massasini va, demak, qaysi turga mansubligini aniqlashga yordam beradi.
Kalorimetr
Kalorimetr zarralarni to‘liq yutish orqali ularning energiyasini o‘lchash uchun mo‘ljallangan. Bu fotonlarni qayd etishning yagona usulidir (chunki fotonlar elektr zaryadiga ega emas va shu sababli trek tizimida iz qoldirmaydi). Fotonlar va elektronlar moddada elektromagnit kaskad hosil qiladi va shu tarzda to‘liq yutiladi. Ajralib chiqqan energiyani ssintillyatsion yorug‘lik chaqnashining intensivligiga qarab (ssintillyatsion kalorimetrlar) yoki kaskaddagi zarralarni sanash orqali (namuna oluvchi, ya’ni sampling-kalorimetrlar) o‘lchash mumkin.
Myuon tizimi
Myuon tizimini identifikatsiyalash tizimining bir qismi deb hisoblash mumkin, ammo texnik jihatdan u detektorning tashqi qismida alohida quriladi. Ko‘pincha u trek tizimi solenoidining magnit oqimini tutashtiruvchi temir qismga o‘rnatiladi. Myuon tizimi myuonlarni moddada yutilmasdan uzoq masofalarga o‘ta olish xususiyatiga ko‘ra ajratib beradi (buning sababi myuonning kuchli yadroviy o‘zaro ta’sirga kirishmasligidir).
Qarama-qarshi dastalar kollayderlarida ishlayotgan yoki qurilayotgan detektorlar ro‘yxati
- Quyidagi kollayderdagi detektorlar: LHC (CERN)
- Quyidagi kollayderdagi detektorlar: Tevatron
- CDF
- D0
- Elektron-pozitron kollayderlaridagi detektorlar
- BaBar (PEP-II kollayderi, SLAC)
- Belle (KEKB kollayderi, KEK)
- BES (BEPC kollayderi, Pekin)
- CLEO (CESR)
- KEDR (VEPP-4 kollayderi, Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir bo‘limining Yadro fizikasi instituti, Novosibirsk)
- KMD, SND (VEPP-2M kollayderi, VEPP-2000, Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir bo‘limining Yadro fizikasi instituti, Novosibirsk)
Amaliy qo‘llanilishi
Elementar zarralar detektorlari ilmiy tajribalardan tashqari amaliy sohalarda ham qo‘llanadi: tibbiyotda (nurlanish dozasi kam bo‘lgan rentgen apparatlari, tomograflar, nur terapiyasi), materialshunoslikda (nuqsonlarni aniqlash (defektoskopiya)), shuningdek, aeroportlarda yo‘lovchilar va yuklarni parvozoldi tekshiruvdan o‘tkazishda.
Adabiyotlar
- K. Grupen. Elementar zarralar detektorlari. Novosibirsk: «Sibirskiy xronograf», 1999.
- B. S. Ishxanov, I. M. Kapitonov, E. I. Kebin. B. S. Ishxanov, I. M. Kapitonov, E. I. Kebinning «Zarralar va yadrolar. Eksperiment» o‘quv qo‘llanmasi asosidagi veb-nashr. Moskva: Moskva davlat universiteti nashriyoti, 2005. Arxiv nusxasi (4-fevral, 2009-yil), Wayback Machine
- Zarralar detektorlari bo‘yicha qisqa qo‘llanma (The Particle Detector BriefBook)
- Vilson kamerasini qanday yasash mumkin (How to Build a Cloud Chamber) Arxiv nusxasi (12-may, 2011-yil), Wayback Machine
- Grupen, K. (28-iyun – 10-iyul, 1999). Zarralarni detektorlash fizikasi (Physics of Particle Detection). AIP konferensiyasi materiallari: Elementar zarralar fizikasida asbob-uskunalar, VIII (AIP Conference Proceedings, Instrumentation in Elementary Particle Physics, VIII). Jild: 536. Istanbul: Dordrext, D. Reydel nashriyoti. Betlar: 3—34. doi:10.1063/1.1361756.
{{cite conference}}: Sana qiymatini tekshiring:|date=(yordam) - Ionlashtiruvchi nurlanishlar dozimetriyasida yarimo‘tkazgichli detektorlar / V. K. Lyapidevskiy.. — M.: «Atomizdat», 1973. — 179 bet
- Nikolayev, V. A. Radiatsion tadqiqotlarda qattiq jismli trek detektorlari / Nikolayev, V. A.. — Sankt-Peterburg: Politexnika universiteti nashriyoti, 2012. — 284 bet — ISBN 978-5-7422-3530-9.
- Proporsional va dreyf kameralari / Simli kameralar metodikasi bo‘yicha xalqaro yig‘ilish (17–20-iyun, 1975 ; Dubna) .. — Dubna: Birlashgan yadro tadqiqotlari instituti nashriyoti, 1975. — 344 bet — ISBN 978-5-7422-3530-9.
- Akimov, Yu. K. Yadro nurlanishlarining gaz detektorlari. — Dubna: Birlashgan yadro tadqiqotlari instituti, 2011. — 243 bet — ISBN 978-5-9530-0272-1.