Rentgen trubkasi nima

Rentgen trubkasi — elektr-vakuum qurilmasi bo‘lib, rentgen nurlanishini hosil qilishga mo‘ljallangan. Unda tormozlanish nurlanishi elektronlar energiyasi 10 keV dan yuqoriga yetkazilib, ular metall anodga urilganda yuzaga keladi.

Tibbiyotda qo‘llaniladigan 3BDM2-100 rentgen trubkasi. Chapda bevosita qizdiriladigan volfram katod, o‘ngda esa ichida volfram nishon joylashgan yirik mis anod va nurlanish chiqishi uchun berilliy oynacha mavjud. Shisha ballon yuzasidagi qora nuqta nurlanish dog‘ining geometrik markazi qayerda joylashganini ko‘rsatadi. SSSRdagi «Svetlana» zavodida 1979-yilda ishlab chiqarilgan. Qurilmada trubka moyli bak ichiga o‘rnatiladi; moy sovitish va elektr izolyatsiyasi vazifasini bajaradi.

Ishlash prinsipi va tuzilishi

Rentgen trubkasining sxematik tasviri. X — rentgen nurlari, K — katod, A — anod (ba’zan antikatod deb ataladi), C — issiqlikni olib ketuvchi qism, Uh — katodni qizdirish uchun kuchlanish, Ua — tezlashtiruvchi kuchlanish, Win — sovituvchi suv kirish joyi, Wout — sovituvchi suv chiqish joyi
Ko‘rgazmali tajribalar uchun mo‘ljallangan sovuq katodli ionli rentgen trubkasi; undan darslarda fizika fanini tushuntirishda foydalaniladi. Pastda ionlar generatori ko‘rinib turibdi.
Rentgen tuzilish tahlillari uchun mo‘ljallangan, past energiyali rentgen nurlanishini hosil qiluvchi sovet rentgen trubkasi. O‘ngda berilliy oynacha va suv bilan sovitiladigan anod ko‘rinadi. O‘rta qismda bevosita qizdiriladigan katod joylashgan.

Nurlanish chiqaruvchi qism vakuumli idish bo‘lib, unda ikkita elektrod joylashgan. Ulardan biri bevosita qizdiriladigan katod bo‘lib, u volfram (ko‘pincha toriy bilan legirlangan), molibden, tantal yoki reniy simidan yasalgan spiral shaklida bo‘ladi; ba’zan to‘r ham qo‘llaniladi. Ikkinchi elektrod esa anod.

Rentgen trubkasining asosiy konstruktiv qismlari metall katod va anod (ilgari antikatod deb ham atalgan) hisoblanadi. Anodda nishon joylashgan bo‘lib, u trubkaning vazifasiga qarab turli metallardan tayyorlanadi. Tibbiy trubkalarda odatda volfram nishon ishlatiladi; rentgen-fluoressensiya tahlili (RFA) va rentgen tuzilish tahlili uchun platina, iridiy, osmiy yoki rodiy ishlatiladi. Qizdirilganda katod elektronlar chiqaradi (bu jarayon termoelektron emissiya deb ataladi). Ayrim yuqori kuchlanishli (500 kV va undan yuqori) defektoskopik rentgen trubkalarida, jumladan IMA3-150E, IA3-250 va IA-8 modellarida sovuq katoddan ham foydalanish mumkin. Bundan tashqari, fotoemission rentgen trubkalari ham mavjud. Ularda yorug‘lik diodi yordamida yoritilgan fotokatod elektronlar oqimini chiqaradi; bu oqim ikkilamchi elektron ko‘paytirgich yordamida kuchaytiriladi. Keyin katod va anod orasidagi katta potensiallar farqi (o‘nlab yoki yuzlab kilovolt, ba’zan esa bir megavoltdan ham ortiq) ta’sirida elektronlar oqimi tezlashib, katta energiyaga ega bo‘ladi. Tezlashtirilgan elektronlar dastasi musbat zaryadlangan anodga borib uriladi. Anodga yetganda elektronlar keskin tormozlanadi va o‘zlari olgan energiyaning katta qismini bir zumda yo‘qotadi. Natijada tormozlanish nurlanishi rentgen diapazonida hosil bo‘ladi. Tormozlanish jarayonida elektronning kinetik energiyasining atigi taxminan 1% qismi rentgen nurlanishiga aylanadi, energiyaning 99 % qismi esa issiqlikka o‘tadi. Anodning haddan tashqari qizib ketishining oldini olish uchun qudratli rentgen trubkalarida suvli yoki moyli sovitish hamda aylanuvchi anod qo‘llaniladi. Aylanuvchi anod ballon ichida dumalash podshipniklari ustiga o‘rnatiladi va massiv rotorga ega bo‘ladi. Uning tashqarisiga uch fazali chulg‘amli stator joylashtiriladi, natijada anod asinxron elektr dvigateli prinsipi asosida aylanadi.

Katta quvvatli spektral trubkalar tuzilishiga ko‘ra ikki turga bo‘linadi: rentgen nurlanishi yon tomondan chiqadigan va uchidan chiqadigan trubkalar. Yon tomondan nurlanish chiqaradigan trubkalarda katodga manfiy potensial beriladi, anod esa yerga ulanadi. Nurlanish uchidan chiqadigan trubkalarda ko‘pincha teskari qutblanishdan foydalaniladi: anodga musbat potensial beriladi, katod esa yerga ulanadi. Musbat qutblanishda elektr maydoni anoddan har tomonga tarqaladigan elektronlarni tormozlaydi. Shu tufayli chiqishdagi berilliy oynachaning sochilgan elektronlar bilan kuchli bombardimon qilinishi oldi olinadi. Natijada oynachaga tushadigan issiqlik yuklamasini sezilarli darajada kamaytirish va uning qalinligini 100—150 mkm gacha yupqalashtirish mumkin. Yupqaroq oynachalarda boshlang‘ich nurlanish spektrining uzun to‘lqinli tarkibiy qismi kamroq filtrlanadi; aynan shu qism yengil elementlarning rentgen fluoressensiyasini eng samarali qo‘zg‘atadi. Anodga qaytgan sochilgan elektronlar ta’sirida spektrning uzun to‘lqinli qismi intensivligi qo‘shimcha ravishda ortishi ham yengil elementlarni tahlil qilishda afzallik beradi. Musbat qutblanishli rentgen trubkalarining kamchiligi — yuqori kuchlanish ostidagi anodni suv bilan sovitish uchun murakkab tizim zarurligidir.

Rentgen trubkalari deyarli yassi diod rejimida ishlaydi. Shu sababli trubkadan o‘tadigan tok uch taqsim ikki daraja qonuni bilan aniqlanadi (katod harorati o‘zgarmaganda): Ia = K⋅Ua3/2, bunda Ia — anod toki, Ua — anod kuchlanishi, K esa har bir lampa (trubka) uchun xos bo‘lgan proporsionallik koeffitsiyentidir. Trubkadan o‘tadigan tokni rostlash uchun qizdirish kuchlanishi o‘zgartirilib, katod chiqaradigan elektronlar miqdori boshqariladi.

Tibbiy trubkalarda rentgenografiya uchun anod kuchlanishining odatiy qiymati 60…80 kV, tok kuchi esa o‘nlab milliamperni tashkil etadi. Shunday qilib, impuls quvvati bir necha kilovattga yetadi. Rentgenoskopiyada bir necha milliamper tokda uzluksiz ishlash rejimi qo‘llaniladi. Rentgenoterapiyada nurlanish qattiqroq bo‘lishi uchun anod kuchlanishi 100 kV dan yuqori bo‘lgan trubkalardan foydalaniladi.

Rentgen trubkasining nurlanishi

Rentgen nurlari zaryadlangan zarrachalarning kuchli tezlanishi natijasida (tormozlanish nurlanishi) yoki atomlarning elektron qobiqlarida yuz beradigan yuqori energiyali o‘tishlar natijasida (xarakteristik nurlanish) hosil bo‘ladi. Rentgen trubkalarida ikkala hodisadan ham foydalaniladi.

Tormozlanish nurlanishi

Tormozlanish nurlanishi spektri uzluksiz bo‘ladi. Uning chap chegarasi eng kichik to‘lqin uzunligi λ0 bilan belgilanadi, keyin spektr keskin ko‘tarilib, to‘lqin uzunligi λm≈1,5λ0 da maksimumga erishadi, so‘ng asta-sekin pasayib, asimptotik tarzda nolga yaqinlashadi.

λ0=hceU,

bu yerda U — rentgen trubkasining anod kuchlanishi, e — elektron zaryadi, h — Plank doimiysi, c — yorug‘lik tezligi. Demak, anod kuchlanishi oshishi bilan nurlanishning qattiqligi ortadi: λ0 va λm qisqaroq to‘lqinlar tomon siljiydi, λm esa λ0 ga yaqinlashadi. Nurlanish intensivligi (spektr egri chizig‘i ostidagi yuza) kuchlanishning kvadratiga mutanosib ravishda ortadi.

Rentgen trubkasidan o‘tadigan tok ortganda nurlanish intensivligi ham tokka to‘g‘ri mutanosib ravishda ortadi, ammo spektrning ko‘rinishi o‘zgarmaydi.

Anod materiali tormozlanish nurlanishi spektridagi to‘lqin uzunliklariga (nurlanish qattiqligiga) ta’sir qilmaydi. Biroq anod yuzasi tayyorlangan kimyoviy elementning tartib raqamiga to‘g‘ri mutanosib ravishda ortadigan umumiy nurlanish intensivligiga ta’sir qiladi.

Xarakteristik nurlanish

Elektronlar atom yadrolarining elektr maydonida tormozlanishi (sochilishi) bilan bir vaqtda anod atomlarining ichki elektron qobiqlaridan ham elektronlar urib chiqariladi. Qobiqlarda hosil bo‘lgan bo‘sh joylarni atomning boshqa elektronlari egallaydi. Bunda anod materialiga xos energiya spektriga ega rentgen nurlanishi (xarakteristik nurlanish) chiqariladi. Uning chastotalari Mozli qonuni bilan ifodalanadi: ν=A(Z−B), bunda Z — atomning tartib raqami (anod elementi uchun), A va B — elektron qobig‘ining bosh kvant soni n ning muayyan qiymati uchun doimiy kattaliklardir).

Xarakteristik nurlanish spektri energiyasi tormozlanish nurlanishi spektrining energiyasidan ancha kichik. Xarakteristik nurlanish spektri yumshoqroq bo‘lib, rentgen trubkasining shishasi tomonidan katta darajada yutiladi. Shu bois rentgenografiyada rentgen nurlarining ta’siri amalda faqat tormozlanish spektri bilan bog‘liq deb hisoblash mumkin. Xarakteristik spektrning o‘ziga xos xususiyatlaridan rentgen tuzilish tahlilining ayrim usullarida va rentgen-spektral tahlilda foydalaniladi.

Rentgen trubkasining optik xossalari

Rentgenografiyada ishlatiladigan trubkalar zarur spektral va quvvat ko‘rsatkichlaridan tashqari, muayyan optik xossalarga ham ega bo‘lishi kerak. Bu xossalar anod sirtining elektronlar dastasi bevosita tushadigan va rentgen nurlanishi hosil bo‘ladigan qismi — fokus dog‘i — o‘lchamlari bilan belgilanadi. Fokus dog‘i qancha kichik bo‘lsa, nurlar manbai nuqtaviy manbaga shuncha yaqin bo‘ladi va trubkaning optik xossalari (olinadigan tasvirlarning eng yuqori ajrata olish qobiliyati) shuncha yaxshilanadi. Biroq fokus dog‘ining kichik yuzasi trubkaning maksimal quvvatini cheklaydi, chunki ajralgan issiqlikning barchasi fokus dog‘i yuzasidan tarqaladi. Anod sirti volframdan (eng qiyin eriydigan metall) yasalganida ham, maydoni 1 mm² bo‘lgan fokus dog‘i trubka bir soniya yoqib turilganda ko‘pi bilan 200 Vt issiqlikni tarqata oladi. Bu cheklovni yengish uchun aylanuvchi anodli rentgen trubkalari qo‘llaniladi. Aylanuvchi anod kesik konus shakliga ega bo‘lib, elektronlar oqimi uning yon sirtiga tushadi. Ajralgan issiqlik bir nuqtada emas, konusni o‘rab turgan aylana bo‘ylab tarqaladi.

Adabiyotlar

  • Bistrov Yu. A., Ivanov S. A. Tezlatkich texnikasi va rentgen qurilmalari. — M.: Visshaya shkola, 1983. — 288 bet.
  • Ivanov S. A., Shchukin G. A. Texnik maqsadlarga mo‘ljallangan rentgen trubkalari. — L.: Energoatomizdat, 1989. — 200 bet. — ISBN 5-283-04435-1.
  • Katsman A. Ya. Tibbiy rentgen texnikasi.  — MEDGIZ, 1957. — 647 bet.