
Ridberg atomlari (nomi Y. R. Ridberg sharafiga qo‘yilgan) — vodorodsimon atomlar va ishqoriy metall atomlari, ularda tashqi elektron kuchli qo‘zg‘algan holatda (hatto bosh kvant soni n taxminan 1000 bo‘lgan sathlargacha) bo‘ladi. Atomni asosiy holatdan qo‘zg‘algan holatga o‘tkazish uchun unga rezonansli lazer nuri bilan ta’sir qilinadi yoki radiochastotali razryad hosil qilinadi. Ridberg atomining o‘lchami shu atomning asosiy holatdagi o‘lchamidan deyarli 106 marta katta bo‘lishi mumkin, bunda n = 1000.
Ridberg atomlarining xossalari
Yadro atrofida radiusi r bo‘lgan orbita bo‘ylab harakatlanayotgan elektronga Nyutonning ikkinchi qonuniga ko‘ra quyidagi kuch ta’sir qiladi
bu yerda ( — dielektrik sezgirlik), e — elektron zaryadi.
Orbital impuls momenti ħ birliklarida quyidagiga teng
Bu ikki tenglamadan elektronning orbital radiusi uchun quyidagi ifodani olamiz; bunda elektronning holati n:

Bunday vodorodsimon atomning bog‘lanish energiyasi quyidagiga teng
bu yerda Ry = 13,6 eV — Ridberg doimiysi, δ — yadro zaryadi defekti, katta n qiymatlarida uning ta’siri ahamiyatsiz. n-sath bilan (n + 1)-sath orasidagi energiya farqi quyidagiga teng
Atomning xarakterli o‘lchami rn va elektronning odatiy kvaziklassik aylanish davri quyidagilarga teng
bu yerda aB = 0,5⋅10−10 m — Bor radiusi, T1 ~ 10−16 s.
| Bosh kvant soni, | Birinchi qo‘zg‘algan holat, | Ridberg holati, |
|---|---|---|
| Atomdagi elektronning bog‘lanish energiyasi (ionlanish potensiali), eV | ≃ 5 | ≃ 10−5 |
| Atom o‘lchami (elektron orbitasining radiusi), m | ~ 10−10 | ~ 10−4 |
| Elektronning orbita bo‘ylab aylanish davri, s | ~ 10−16 | ~ 10−7 |
| Tabiiy yashash davomiyligi, s | ~ 10−8 | ~ 1 |
Ridberg atomlarining dipol blokadasi
Atomlar asosiy holatdan Ridberg holatiga qo‘zg‘atilganda «dipol blokadasi» deb ataladigan qiziqarli hodisa yuz beradi.
Siyrak atom bug‘ida asosiy holatdagi atomlar orasidagi masofa katta bo‘lgani sababli ular deyarli o‘zaro ta’sirlashmaydi. Biroq atomlar Ridberg holatiga qo‘zg‘atilganda ularning orbita radiusi marta ortib, taxminan 1 mkm ga yetadi. Natijada atomlar go‘yoki «yaqinlashadi» va ularning o‘zaro ta’siri ancha kuchayib, atom holatlarining energiyasi siljiydi. Bu nimaga olib keladi? Faraz qilaylik, zaif yorug‘lik impulsi yordamida faqat bitta atomni asosiy holatdan Ridberg holatiga o‘tkazdik. «Dipol blokadasi» tufayli ikkinchi atomni ham xuddi shu sathga o‘tkazish imkonsiz bo‘lib qoladi: birinchi atom bilan o‘zaro ta’sir ikkinchi atomning Ridberg holati energiyasini o‘zgartiradi, natijada u foton chastotasi bilan rezonansdan chiqadi.
Ridberg atomlarining dipol blokadasini lazer nuri yordamida kogerent boshqarish ularni kvant kompyuterini amalda yaratish uchun istiqbolli nomzodga aylantiradi. Ilmiy nashrlardagi ma’lumotlarga ko‘ra, 2009-yilgacha kvant kompyuterida hisoblash uchun muhim element bo‘lgan ikki kubitli ventil tajribada amalga oshirilmagan edi. Biroq ikki atom o‘rtasidagi kollektiv qo‘zg‘alish va dinamik o‘zaro ta’sir kuzatilgani, shuningdek, mezoskopik namunalarda ham bunday hodisalar aniqlangani haqida xabarlar bor.
O‘zaro kuchli ta’sirlashuvchi Ridberg atomlariga kvant-kritik xulq-atvor xos. Shu sababli ularning amaliy qo‘llanishidan qat’i nazar, bu atomlar fundamental ilmiy qiziqish uyg‘otadi.
Tadqiqot yo‘nalishlari va mumkin bo‘lgan qo‘llanishlar
Atomlarning Ridberg holatlari bilan bog‘liq tadqiqotlarni shartli ravishda ikki guruhga ajratish mumkin: atomlarning o‘zini o‘rganish va ularning xossalaridan boshqa maqsadlarda foydalanish.
Fundamental tadqiqot yo‘nalishlari:
- Katta n qiymatiga ega bir nechta holatdan fazoda ma’lum darajada lokalizatsiyalangan to‘lqin paketini tuzish mumkin. Agar orbital kvant soni ham katta bo‘lsa, deyarli klassik manzara hosil bo‘ladi: lokalizatsiyalangan elektron buluti yadro atrofida undan katta masofada aylanadi.
- Agar orbital impuls momenti kichik bo‘lsa, bunday to‘lqin paketining harakati kvazibir o‘lchamli bo‘ladi: elektron buluti yadrodan uzoqlashadi va yana unga yaqinlashadi. Bu klassik mexanikada Quyosh atrofidagi harakatning juda cho‘zilgan elliptik orbitasiga o‘xshaydi.
- Ridberg elektronining tashqi elektr va magnit maydonlardagi harakati. Yadroga yaqin bo‘lgan odatiy elektronlar asosan yadroning kuchli elektrostatik maydonini (taxminan 109 V/sm) sezadi, tashqi maydonlarning ta’siri esa ular uchun kichik tuzatish, xolos. Ridberg elektroni yadroning ancha zaiflashgan maydonini (taxminan E0 / n4) sezadi, shu sababli tashqi maydonlar elektronning harakatini tubdan o‘zgartirishi mumkin.
- Ikkita Ridberg elektroniga ega atomlar qiziqarli xossalarga ega: elektronlardan biri yadro atrofida ikkinchisiga qaraganda kattaroq masofada aylanadi. Bunday atomlar planetar atomlar deb ataladi.
- Farazlardan biriga ko‘ra, Ridberg moddasidan sharsimon chaqmoq hosil bo‘ladi.
2009-yilda Shtutgart universiteti tadqiqotchilari Ridberg molekulasini hosil qilishga muvaffaq bo‘ldilar[inglizcha].
Radioastronomiya
Ridberg atomlariga oid dastlabki radioastronomik tajriba ma’lumotlari 1964-yilda R. S. Sorochenko va boshqalar tomonidan (FIAN) kosmik obyektlarning santimetr diapazonidagi nurlanishini tadqiq etish uchun yaratilgan 22 metrli ko‘zguli radioteleskopda olingan. Teleskop Omega tumanligiga yo‘naltirilganda, bu tumanlikdan kelayotgan radionurlanish spektrida to‘lqin uzunligi λ ≃ 3,4 sm bo‘lgan nurlanish chizig‘i aniqlandi. Ushbu to‘lqin uzunligi vodorod atomi spektridagi ń = 91 va n = 90 Ridberg holatlari orasidagi o‘tishga mos keladi.
Adabiyotlar
- Neukamner J., Rinenberg H., Vietzke K. va boshqalar. n ≅ 500 bo‘lgan Ridberg atomlarining spektroskopiyasi (Spectroscopy of Rydberg Atoms at n ≅ 500) // Phys. Rev. Lett. 1987. 59-jild. 26-bet.
- Frey M. T., Hill S. B., Smith K. A., Dunning F. B., Fabrikant I. I. Juda katta n li Ridberg atomlari yordamida mikroelektronvolt energiyalarda elektron–molekula sochilishini o‘rganish (Studies of Electron-Molecule Scattering at Microelectronvolt Energies Using Very-High-n Rydberg Atoms) // Phys. Rev. Lett. 1995. 75-jild, № 5. 810—813-betlar.
- Sorochenko R. L., Salomonovich A. E. Kosmosdagi ulkan atomlar // Priroda. 1987. № 11. 82-bet.
- Dalgarno A. Astrofizikada Ridberg atomlari // Atom va molekulalarning Ridberg holatlari: ingliz tilidan tarjima / R. Stebbins va F. Danning tahriri ostida. Moskva: Mir, 1985. 9-bet.
- Smirnov B. M. Qo‘zg‘algan atomlar. Moskva: Energoizdat, 1982. 6-bob.
Havolalar
- Delone N. B. Ridberg atomlari // Soros ta’lim jurnali, 1998, № 4, 64-70-betlar
- «Kondensatlangan Ridberg moddasi», E. A. Manikin, M. I. Ojevan, P. P. Poluektov, «Priroda» jurnalidagi maqola, N1, 2001.
- Ridberg fizikasi (Rydberg Physics), Nikola Shibalich va Charlz S. Adams, IOP Publishing (2018)