| Progesteron | |
|---|---|
  | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Tizimli nomlanishi |
(8S,9S,10R,13S,14S,17S)-17-atsetil-10,13-dimetil-1,2,6,7,8,9,11,12,14,15,16,17-dodekagidrosiklopenta[a]fenantren-3-on |
| Qisqartmalar | P4 |
| Kimyoviy formulasi | C21H30O2 |
| Fizik xossalari | |
| Molyar massa | 314.469 g/mol |
| Zichligi | 1,116 g/sm³ |
| Issiqlik xossalari | |
| Harorati | |
| • erish | 121 °C, 129 °C va 131 ± 0,3 °C |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxatga olish CAS raqami | 57-83-0 |
| PubChem | 5994 |
| Ro‘yxatga olish EINECS raqami | 200-350-6 |
| SMILES | |
| InChI | |
| ChEBI | 17026 |
| ChemSpider | 5773 |
| Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa, keltirilgan. | |
 Vikimedia omboridagi mediafayllar | |
Progesteron (C21H30O2) — endogen steroid va progestagen xususiyatli jinsiy gormonbo‘lib, u hayz sikliga, homiladorlikka va embrional rivojlanishga ta’sir ko‘rsatadi; bu jarayonlar odamda va boshqa turlarda kechadi. U steroid gormonlardeb ataladigan progestagenlarguruhiga kiradi va organizmdagi asosiy progestagendir. Progesteron organizmda ko‘plab muhim vazifalarni bajaradi. Shuningdek, u boshqa endogen steroidlar, jumladan, jinsiy gormonlar va kortikosteroidlar, shuningdek, miyaning faoliyatida neyrosteroid sifatida muhim rol o‘ynaydi.
Tabiiy gormon sifatidagi vazifasidan tashqari, progesteron dori vositasisifatida ham qo‘llanadi, masalan, estrogen bilan birga kontratsepsiyauchun, bachadon saratonining yoki bachadon bo‘yni saratonixavfini kamaytirish uchun, shuningdek, menopauza va gormon o‘rnini bosuvchi terapiya (GOBT) jarayonida, ayniqsa ayolning tuxumdonlariolib tashlangan hollarda qo‘llanadi. Progesteron birinchi marta 1934-yilda buyurilgan.
Biologik faolligi
Progesteron organizmdagi eng muhim progestagendir. U progesteronning yadro retseptori (nPR) kuchli agonisti bo‘lib, mazkur retseptorga (nPR) yuqori bog‘lanish moyilligi Kc = 1 nM) bilan bog‘lanadi. Ribosomal transkripsiyaga ko‘rsatadigan natijaviy ta’siri ayollar reproduktiv faoliyatini boshqarishda muhim rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, progesteron agonist sifatida yaqinda aniqlangan membranaviy progesteron retseptorlariga ta’sir qiladi; ushbu retseptorlar ekspressiyasi reproduktiv vazifalarni (jumladan, oositlaryetilishi, tug‘ruq va spermatozoidlar harakatchanligini), shuningdek, saraton rivojlanishini tartibga soladi. Biroq ularning rolini batafsil aniqlash uchun qo‘shimcha tadqiqotlar zarur. Progesteron PGRMC1 (progesteronning membrana retseptori 1) ligandi bo‘lib, o‘smalar rivojlanishi, metabolizm boshqarilishi va nerv hujayralarihayotchanligini nazorat qiladi. Bundan tashqari, progesteron σ1-retseptorning antagonisti,manfiy allosterik modulyator nikotinli atsetilxolin retseptorihamda mineralokortikoid retseptorning (MR) kuchli antagonisti hisoblanadi. U MR bilan bog‘lanish moyilligi jihatidan hatto aldosteron va glyukokortikoidlar, masalan, kortizol va kortikosterondan, fiziologik konsentratsiyalarda esa u natriyurez kabi tabiiy antimineralokortikoid ta’sir ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, progesteron qisman agonist sifatida glyukokortikoid retseptori (GR) bilan ham juda kuchsiz bog‘lanadi (EC50 ko‘rsatkichi >100 marta past, kortizolnikiga nisbatan).
Progesteron o‘zining neyrosteroid faol metabolitlari, xususan, 5α-digidroprogesteron va allopregnanolonorqali bilvosita GAMKA-retseptorining ijobiy allosterik modulyatori sifatida ta’sir ko‘rsatadi.
Progesteron va ayrim metabolitlari, masalan 5β-digidroprogesteron, pregnan-X-retseptorning (PXR) zaif agonistlaridir (EC50 >10 µM). Shunga ko‘ra progesteron sitoxrom P450 jigarfermentlarining bir qanchasini, masalan, CYP3A4 (sitoxrom P450 3A4)ni induksiyalaydi, ayniqsa homiladorlikdavrida, progesteron konsentratsiyasi odatdagidan yuqori bo‘lganda. Aniqlanishicha, perimenopauza davridagi ayollarda CYP3A4 faolligi erkaklar hamda postmenopauzadavridagi ayollarnikidan yuqori. Bu holat premenopauzadagi ayollarda progesteron darajasining yuqoriligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Progesteron kuchlanishga bog‘liq Ca2+ CatSper kanallarining (spermatozoid kation kanallari) faolligini boshqaradi. Tuxum hujayralar progesteron ajratgani sababli spermatozoidlar progesterondan tuxum hujayraga yo‘nalishni aniqlovchi signal sifatida foydalanishi mumkin (xemotaksis). Natijada CatSper kanallaridagi progesteron bog‘lanadigan joyni to‘suvchi moddalar erkaklar kontratsepsiyasida qo‘llanishi mumkin, degan taxmin ilgari surilgan.
Biologik vazifalari
Gormonal o‘zaro ta’sir
Progesteron qator fiziologik ta’sirlarga ega bo‘lib, ular estrogenlarishtirokida kuchayadi. Estrogenlar estrogen retseptorlari (ER) orqali progesteron retseptorlari ekspressiyasini qo‘zg‘atadi yoki oshiradi. Bunga sut bezlarito‘qimasi misol bo‘la oladi: unda estrogen progesteronning bo‘lakcha-alveolyar rivojlanishga ta’sirini ta’minlaydi.
Progesteron miqdorining oshishi natriyni ushlab turuvchi aldosteronfaolligini sezilarli pasaytiradi. Bu natriyurez va hujayralararo suyuqlik hajmining kamayishiga olib keladi. Aksincha, progesteron ta’siri to‘xtatilgach, natriy ushlanishi vaqtincha kuchayadi (natriyurez kamayadi, hujayralararo suyuqlik hajmi ortadi). Bunga progesteronning yuqori miqdori ilgari mineralokortikoid retseptorini bloklaganiga javoban aldosteron ishlab chiqarilishining kompensator oshishi sabab bo‘ladi.
Reproduktiv tizim
Progesteron genomga bog‘liq bo‘lmagan signallar orqali erkaklarning spermatozoidlariga ular ayol reproduktiv yo‘llaridan o‘tayotgan va jinsiy jarayonboshlanishidan oldingi davrda muhim ta’sir ko‘rsatadi. Biroq bu ta’sirga javob beruvchi retseptorlar hali aniqlanmagan. Spermatozoidlarning progesteronga javoban kechadigan jarayonlari batafsil o‘rganilganda, hujayra ichidagi kalsiyning o‘tkinchi o‘zgarishlari, ular bilan bog‘liq jarayonlar hamda harakatchanlikni boshqarishi mumkin bo‘lgan kalsiy darajasining sekin tebranishlari aniqlangan. Progesteron tuxumdonlarda ishlab chiqariladi. Shuningdek, uning sakkizoyoq spermatozoidlariga ham ta’sir ko‘rsatishi qayd etilgan.
Progesteronni ba’zan « homiladorlikgormoni» deb atashadi, chunki u homila rivojlanishi bilan bog‘liq ko‘plab vazifalarni bajaradi:
- Progesteron endometriyni sekretor bosqichga o‘tkazib, bachadonni embrion implantatsiyasiga tayyorlaydi. Shu bilan birga, progesteron qin epiteliysi va bachadon bo‘yni shillig‘igata’sir etib, uni quyuq va spermatozoidlar. Progesteron endometriy epiteliy hujayralariga antimitogen ta’sir ko‘rsatadi va estrogenning trofik ta’sirini kamaytiraditrofik ta’sirini kamaytiradi. Agar homiladorlik yuz bermasa, progesteron miqdori pasayib, hayz ko‘rishboshlanadi. Odatiy hayz qon ketishi progesteron darajasi pasayishi bilan bog‘liq. Agar ovulyatsiya sodir bo‘lmasa va sariq tana hosil bo‘lmasa, progesteron miqdori past bo‘lib, bu ovulyatsiyasiz disfunksional bachadon qon ketishiga olib kelishi mumkin.
- Implantatsiya va homiladorlik davrida progesteron onaning immun javobini pasaytirishi va shu orqali organizmga embrionni qabul qilish imkonini berishi mumkin.
- Progesteron bachadon silliq mushaklarining qisqarish qobiliyatini kamaytiradi. Bu muddatidan oldin tug‘ruqning oldini olishga yordam beradi.
- Progesteron miqdorining pasayishi tug‘ruq boshlanishini yengillashtiruvchi omillardan biri hisoblanadi.
- Progesteron homiladorlik davrida laktatsiyani ingibitsiya qiladi. Tug‘ruqdan keyin progesteron miqdorining pasayishi sut ishlab chiqarish boshlanishining signallaridan biridir.
Homila yo‘ldoshdan keladigan progesteronni buyrakusti bezi steroidlarini sintezlash uchun metabolizmga uchratadi
Sut bezlari
Bo‘lakcha-alveolyar rivojlanish
Progesteron ayollarda sut bezlarining rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. U prolaktin bilan birgalikda homiladorlikda sut bezlarining bo‘lakcha-alveolyar yetilishini ta’minlab, sut ishlab chiqarish va ko‘krak suti bilan boqish imkonini yaratadi. Bu tug‘ruqdan keyin naslni boqish uchun zarur.. Estrogen ko‘krak to‘qimasida progesteron retseptorlari ishlab chiqarilishini rag‘batlantiradi. Shu sababli progesteron bo‘lakcha-alveolyar rivojlanishni faollashtirishda estrogenga bog‘liq. Aniqlanishicha, RANKL progesteron qo‘zg‘atadigan bo‘lakcha-alveolyar yetilishning muhim oraliq vositachisidir. Gen nokauti orqali RANKL geni faoliyati to‘xtatilgan sichqonlarning sut bezlari fenotipi progesteron retseptori geni nokaut qilingan sichqonlarnikiga deyarli bir xil: sut bezlari yo‘llari odatdagidek rivojlansa-da, bo‘lakcha-alveolyar tuzilmalar butunlay shakllanmaydi.
Bez yo‘llarining rivojlanishi
Tadqiqotlarga ko‘ra, progesteron sut bezlari yo‘llarining rivojlanishiga estrogen bilan solishtirganda ancha kam ta’sir qiladi. Estrogen bu yo‘llarning rivojlanishini boshqaruvchi vositachi hisoblanadi. Progesteron esa asosan amfiregulinishlab chiqarilishini kuchaytirish orqali yo‘llar rivojlanishiga yordam beradi. Aynan shu o‘sish omilining vositachi sifatida ishlab chiqarilishini estrogen ham rag‘batlantiradi.
Hayvonlarda o‘tkazilgan tadqiqotlar progesteron sut bezlarining to‘liq rivojlanishi uchun mutlaqo zarur bo‘lmasa-da, estrogen ta’sirida sut bezlari yo‘llari rivojlanishini kuchaytirishi va tezlashtirishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Ko‘krak bezi saratoni xavfi
Progesteron ko‘krak bezi saratonining patofiziologiyasida ham ishtirok etishi mumkin. Biroq uning roli, xususan, saraton rivojlanishini rag‘batlantirishi yoki to‘xtatishi, to‘liq aniqlanmagan.
Shu bilan birga, medroksiprogesteron atsetat kabi sintetik progestinlarning aksariyati gormon o‘rnini bosuvchi terapiyada estrogen bilan qo‘llanganda postmenopauzadagi ayollarda ko‘krak bezi saratoni xavfini sezilarli darajada oshiradi. Ushbu omillarning birlashishi o‘sishni rag‘batlantiruvchi ta’sir tufayli xavfni kuchaytirishi mumkin. Ayni paytda tabiiy progesteron (yoki noodatiy progestin — didrogesteron)ning estrogen bilan birgalikda qo‘llanishi ko‘krak bezi saratoni xavfini oshirmaydi.
Teri salomatligi
Teri to‘qimasida ham estrogen, ham progesteron retseptorlari aniqlangan, jumladan, keratinotsitlar va fibroblastlardaham. Menopauza davrida va undan keyin ayol jinsiy gormonlari darajasining pasayishi terining atrofiyalanishi, yupqalashishi hamda ajinlar sonining ortishiga, shuningdek terining elastikligi va mustahkamligi kamayishiga olib keladi. Ushbu o‘zgarishlar teri qarishini tezlashtiradi va teridagi kollagenmiqdorining kamayishi, morfologik epidermal teri hujayralario‘zgarishlari, teri tolalari asosiy moddasining kamayishi hamda kapillyarlar va qon oqimikamayishi bilan izohlanadi. Menopauza paytida terining quruqlashishiga namlanish va teri lipidlari (sebum) ishlab chiqarilishining pasayishi sabab bo‘ladi. Tabiiy qarish va fotoqarish bilan bir qatorda, menopauzadagi estrogen tanqisligi terining qarishiga eng ko‘p ta’sir qiladigan uch asosiy omildan biridir.
Gormon o‘rnini bosuvchi terapiya, faqat estrogen bilan yoki uning progesteron bilan kombinatsiyasi orqali tizimli davolash shaklida qo‘llanganda, postmenopauzadagi ayollar terisiga sezilarli ijobiy ta’sir ko‘rsatishi tasdiqlangan. Bunday yaxshilanish teridagi kollagen miqdori, terining zichligi va elastikligi, namlanish hamda teri lipidlari ishlab chiqarilishining oshishini qamrab oladi. Estrogenni teriga mahalliy qo‘llash ham foydali ekani aniqlangan. Bundan tashqari, tadqiqotlar tarkibida 2 % progesteron bo‘lgan krem menopauzadan oldingi va keyingi davrdagi ayollarda teri elastikligi hamda mustahkamligini sezilarli oshirib, ajinlar sonini kamaytirganini ko‘rsatgan.
Jinsiylik
Jinsiy mayl
Progesteron va uning neyrosteroid faol metaboliti allopregnanolonayollarda libido shakllanishida muhim rol o‘ynashi mumkin.
Gomoseksuallik
Portsmut universitetidan doktor Diana Fleyshman va uning hamkasblari 92 nafar ayolda progesteron va jinsiy munosabatlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganishgan. Ularning «Jinsiy xulq-atvor arxivi» jurnalida chop etilgan tadqiqoti progesteron miqdori yuqori ayollar gomoerotik motivatsiyani o‘lchovchi so‘rovnomada yuqoriroq ball to‘plaganini ko‘rsatgan. Shuningdek, progesteron darajasi yuqori erkaklarda ijtimoiy yaqinlikka undovchi dastlabki ta’sirdan (affiliativ praymingdan) so‘ng gomoerotik motivatsiya ko‘rsatkichi progesteron darajasi past erkaklarnikiga qaraganda yuqoriroq bo‘lish ehtimoli aniqlangan.
Asab tizimi
Progesteron, pregnenolon va degidroepiandrosteron (DHEA) kabi, endogen steroidlarning muhim guruhiga kirib, ular neyrosteroidlardeb ataladi. U markaziy asab tizimining barcha qismlarida sintezlanishi va boshqa muhim neyrosteroid — allopregnanolonning sinteziga boshlang‘ich modda bo‘lishi mumkin.
Neyrosteroidlar neyromodulyator bo‘lib, nerv hujayralarini himoya qiluvchi, neyrogen ta’sirga ega hamda neyrotransmissiya va miyelinlanishjarayonlarini boshqaradi. Progesteronning neyrosteroid sifatidagi ta’siri asosan yadrodan tashqaridagi progesteron retseptorlari, xususan mPR va PGRMC1, shuningdek σ1 va nACh kabi boshqa retseptorlar bilan o‘zaro ta’siriga bog‘liq.
Bosh miya shikastlanishlari
Avvalgi tadqiqotlar progesteron miyada neyronlarning me’yoriy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashi va shikastlangan miya to‘qimasini himoya qilishini ko‘rsatgan. Hayvon modellarida urg‘ochilarning bosh miyaning travmatik shikastlanishiga moyilligi pastroq ekani kuzatilgan. Bu himoya ta’siri urg‘ochilarda qon aylanishidagi estrogen va progesteron miqdorining yuqoriligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligi taxmin qilingan.
Taxminiy mexanizm
Progesteronning himoya mexanizmi yallig‘lanishnikamaytirishga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bu yallig‘lanish bosh miya jarohati va qon quyilishidan keyin yuz beradi.
Yetkazilgan zarar bosh miya jarohatida (BMJ), taxminlarga ko‘ra, qisman kuchli depolyarizatsiyatufayli yuzaga keladigan eksaytotoksiklikbilan bog‘liq deb hisoblanadi. Progesteron ushbu zararli jarayonni qisman kamaytirish uchun kuchlanishga bog‘liq kalsiy kanallarini to‘sadi. Bu kanallar neyromediatorlarningajralib chiqishini qo‘zg‘atadi. Ta’sir shu jarayonda ishtirok etuvchi transkripsiya omillariningsignal yo‘llarini boshqarish orqali yuz beradi. Eksaytotoksiklikni kamaytirishning yana bir usuli — GAMKAdeb ataladigan tormozlovchi neyromediator retseptori faolligini oshirishdir.
Shuningdek, progesteron apoptozning — miya shikastlanishidan keyin tez-tez kuzatiladigan neyronlar dasturlashtirilgan o‘limining — oldini olishi ham aniqlangan. Bunga mitoxondriyalarda kechadigan apoptoz jarayonidagi fermentlarni, masalan, faollashgan kaspaza-3 va sitoxrom c ni ingibitsiya qilish orqali erishiladi.
Progesteron nafaqat keyingi shikastlanishning oldini olishga, balki nerv to‘qimalarining qayta tiklanishigaham yordam berishi ko‘rsatilgan. Bosh miya jarohatining og‘ir oqibatlaridan biri shishhisoblanadi. Hayvonlardagi tajribalar progesteron bilan davolash shikastlangan to‘qimaga yo‘naltirilgan shish darajasini pasaytirishini ko‘rsatadi; bunga makrofaglar va mikrogliyahujayralari sonining ortishi yordam beradi. Progesteron qabul qilgan kalamushlarda ikkilamchi tiklanish paytida gematoensefalik to‘siq orqali suyuqlik sizib chiqishining kamayishi kuzatilgan. Bundan tashqari, progesteron antioksidant xususiyatga ega bo‘lib, kislorodning faol shakllarimiqdorini kamaytiradi. Progesteron regeneratsiyaga yordam berishining yana bir mexanizmi — bosh miyada endotelial boshlang‘ich hujayralarning aylanishini kuchaytirish. Bu chandiq to‘qima atrofida yangi qon tomirlar tarmog‘i rivojlanishiga va shikastlangan hududning tiklanishiga yordam beradi.
Qaramlik
Progesteron miyadagi serotonin retseptorlari faoliyatini yaxshilaydi. Shu sababli uning ortiqligi yoki yetishmasligi sezilarli neyrokimyoviy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Bu ayrim odamlar progesteron miqdori me’yordan kamayganda serotonin faolligini kuchaytiruvchi nikotin, alkogol va kannabiskabi moddalarga murojaat qilishini izohlashi mumkin.
- Gormon miqdoridagi jinsga bog‘liq farqlar tufayli ayollarning nikotinga nisbatan javobi erkaklarnikidanfarq qilishi mumkin. Ayollarda siklik o‘zgarishlar yoki gormonal o‘tishning turli bosqichlarida (menopauza, homiladorlik, o‘smirlik) progesteron miqdori o‘zgaradi. Shu bois ayollar erkaklarga nisbatan nikotinning kuchaytiruvchi ta’siriga biologik jihatdan ko‘proq moyil bo‘lishi mumkin. Progesteron esa bu moyillikni kamaytirishda qo‘llanishi mumkin. Ushbu ma’lumotlar progesteron xulq-atvorga ta’sir qilishi mumkinligini qo‘llab-quvvatlaydi.
- Nikotin singari, kokain ham miyada dofamin ajralishini kuchaytiradi. Ushbu neyromediator mukofotlash tizimida ishtirok etib, psixoaktiv moddalarni suiiste’mol qilish va ularga qaramlik bilan bog‘liq asosiy neyromediatorlardan biridir. Kokain iste’mol qiluvchilar ishtirokidagi tadqiqotda progesteron kokaingabo‘lgan ishtiyoq va undan keladigan qo‘zg‘alish hissini kamaytirishi xabar qilingan. Shu sabab progesteron kokainning dofaminergik xususiyatlarini pasaytirish orqali unga bo‘lgan ishtiyoqni kamaytiruvchi vosita sifatida taklif etilgan.
Boshqa ta’sirlari
- Progesteron, shuningdek, terining elastikligi va suyaklar mustahkamligiga, nafas olishga, nerv to‘qimalariga hamda ayollar jinsiy hayotigata’sir qiladi. Muayyan mushak va yog‘ to‘qimalarida progesteron retseptorlarining mavjudligi uning jinsiy dimorfizmdagi rolini ko‘rsatishi mumkin.
- Homiladorlik davrida progesteron bachadonning qo‘zg‘aluvchanligini pasaytiradi, deb hisoblanadi.
- Homiladorlik davrida progesteron onaning immun javobini homilaning antigenlariga nisbatan pasaytirib, shu orqali homilaning rad etilishining oldini olishga yordam beradi.
- Progesteron epidermal o‘sish omili-1 (EGF-1) miqdorini oshiradi; bu omil proliferatsiyani qo‘zg‘atish va ildiz hujayralar kulturalarini saqlab turish uchun ishlatiladi.
- Progesteronning ichki tana haroratini oshiruvchi (termogen) ta’siri ovulyatsiya davrida kuzatiladi.
- Progesteron spazmlarni kamaytiradi va silliq mushaklarni bo‘shashtiradi. Bronxlar kengayadi va balg‘am ajralishi tartibga solinadi. (Progesteron retseptorlari keng tarqalgan shilliq osti to‘qimasida.)
- Progesteron yallig‘lanishga qarshi vosita sifatida ta’sir qilib, immun javobni boshqaradi.
- Progesteron o‘t pufagining faolligini pasaytiradi.
- Progesteron qon ivishini me’yorlashtiradi va qon tomirlarining tonusini, shuningdek, rux va mismiqdorini, kislorodning hujayralardagi darajasini hamda yog‘ zaxiralaridan energiya olishni tartibga soladi.
- Progesteron milk salomatligigata’sir qilib, gingivit xavfini oshirishi mumkin (milk yallig‘lanishi).
- Progesteron endometriy saratoni (bachadon shilliq qavatiga ta’sir qiluvchi saraton) rivojlanishining oldini estrogen ta’sirini boshqarish orqali olishi mumkin.
- Progesteron insulin ajralishi signallari va oshqozonosti bezining faoliyatida muhim rol o‘ynaydi hamda diabet yoki gestatsion diabetga moyillikka ta’sir qilishi mumkin.
Biokimyo
Biosintez
Sutemizuvchilarda progesteron boshqa barcha steroid gormonlarkabi pregnenolondansintezlanadi. Pregnenolon esa xolesterindan olinadi.
Xolesterin ikki bosqichli oksidlanib, avval 22R-gidroksixolesterin, so‘ng 20α,22R-digidroksixolesterin hosil qiladi. Ushbu vitsinal diol keyinchalik C22 holatidan boshlab yon zanjiri ajralishi bilan qo‘shimcha oksidlanib, pregnenolon hosil qiladi. Ushbu reaksiyani sitoxrom P450scc katalizlaydi.
Pregnenolon progesteronga ikki bosqichda aylanadi. Birinchidan, 3β-gidroksil guruhi oksidlanib, ketoguruhiga aylanadi; ikkinchidan, qo‘sh bog‘ C4 holatiga, C5 holatidan tautomerlanish reaksiyasi orqali siljiydi, ya’ni keto/enolo‘zgarishi sodir bo‘ladi. Bu reaksiyani 3β-gidroksisteroiddegidrogenaza / δ5-4-izomeraza fermenti katalizlaydi.
Progesteron, o‘z navbatida, mineralokortikoid aldosteronsintezining oldingi moddasi bo‘lib, progesterondan 17α-gidroksiprogesteron — kortizol va androstenedionham hosil bo‘lishi mumkin. Androstenedion esa testosteron, estron va estradiolga aylanishi mumkin. Bu progesteronning testosteron sintezidagi juda muhim rolini ko‘rsatadi.
Pregnenolon va progesteron achitqilar yordamida ham sintezlanishi mumkin.
Hayz sikli davrida ayol tuxumdonlari kuniga taxminan 25 mg progesteron ajratadi, buyrakusti bezlari esa kuniga taxminan 1 mg progesteron ishlab chiqaradi.
Tashilishi
Progesteron qon plazmasi oqsillaribilan, jumladan, albumin (50–54 %) va transkortin (43-48 %). Bog‘lanish moyilligi albumin va progesteron retseptori uchun bir-biriga yaqin.
Metabolizm
Progesteron juda tez va faol metabolizmga uchraydi, asosan jigarda, biroq uni parchalovchi fermentlarham keng tarqalgan. Ular bosh miya, teri va jigardan tashqari boshqa to‘qimalardaham mavjud. Progesteronning yurak-qon tomir tizimidagi yarim chiqarilish davri atigi taxminan 5 daqiqa. Uning metabolizmi murakkab: og‘iz orqali qabul qilinganda 35 tagacha turli konjugatsiyalanmagan metabolithosil bo‘lishi mumkin. Progesteron fermentativ qaytarilishga reduktazalar va gidroksisteroiddegidrogenazalar ta’sirida juda sezgir; buning sababi uning qo‘sh bog‘i (C4 va C5 holatlari orasida) va ikki keton guruhi (C3 va C20 holatlarida) mavjudligidir.
Progesteron metabolizmining asosiy yo‘li uning 5α-reduktaza va 5β-reduktaza ta’sirida tegishli ravishda 5α-digidroprogesteron va 5β-digidroprogesteronga qaytarilishidir. Keyin ushbu metabolitlar 3α-gidroksisteroiddegidrogenaza va 3β-gidroksisteroiddegidrogenaza ta’sirida tetragidrogenlangan allopregnanolon, pregnanolon, izopregnanolon va epipregnanolonga aylanadi. Keyinchalik 20α-gidroksisteroiddegidrogenazalar va 20β-gidroksisteroiddegidrogenazalar bu metabolitlarni tegishli geksagidrogenlangan pregnandiollarga (jami sakkiz xil izomer) aylantiradi. Ular keyin glyukuronlanish va/yoki sulfatlanishorqali konjugatsiyalanib, jigardan qon oqimiga chiqariladi va buyraklar orqali siydik bilanchiqariladi. Siydikdagi progesteronning asosiy metaboliti pregnandiol glyukuronidining 3α,5β,20α-izomeri bo‘lib, u kiritilgan progesteron dozasining 15–30 % ini tashkil qilishi aniqlangan. Ushbu fermentativ yo‘l orqali hosil bo‘ladigan boshqa metabolitlarga 3α-digidroprogesteron, 3β-digidroprogesteron, 20α-digidroprogesteron, 20β-digidroprogesteron va yuqorida aytilganlaridan tashqari turli qo‘shma mahsulotlar kiradi. Progesteron avval gidroksillanib (quyiga qarang), so‘ng qaytarilishi ham mumkin. Endogen progesteronning taxminan 50 % i sariq tanada, 35 % i jigarda 3β-digidroprogesteronga, 10 % i esa 20α-digidroprogesteronga aylanadi.
Progesteronning nisbatan kichik qismi 17α-gidroksilaza (CYP17A1) va 21-gidroksilaza (CYP21A2) ta’sirida tegishlicha 17α-gidroksiprogesteron va 11-dezoksikortikosteronga (21-gidroksiprogesteronga) gidroksillanadi; ikkilamchi 17α-gidroksillanishda pregnantriollar hosil bo‘ladi. Progesteronning undan ham ozroq qismi 11β-gidroksilaza (CYP11B1) va kamroq darajada aldosteronsintaza (CYP11B2) ta’sirida 11β-gidroksiprogesteronga aylanishi mumkin. Bundan tashqari, progesteron jigarda steroidga xos bo‘lmagan boshqa sitoxrom P450fermentlari bilan ham gidroksillanadi. Asosan 6β-gidroksillanishni CYP3A4katalizlaydigan bu yo‘l asosiy o‘zgarish bo‘lib, progesteronning P450 sitoxromlari orqali metabolizmining taxminan 70 % ini tashkil qiladi. Boshqa yo‘llarga 6α-, 16α- va 16β-gidroksillanish kiradi. Biroq ayollarda ketokonazol— CYP3A4 ning kuchli ingibitori — bilan davolash progesteron darajasiga juda kam ta’sir ko‘rsatib, faqat kichik va statistik jihatdan ahamiyatsiz oshishga olib kelgan. Bu sitoxrom P450 fermentlarining progesteron metabolizmidagi roli uncha katta emasligini ko‘rsatadi.
Miqdor darajalari
Ayollarda hayz siklining ovulyatsiyadan oldingi bosqichida progesteron miqdori nisbatan past bo‘ladi, hayz siklidavomida esa ovulyatsiyadan so‘ng ortib, quyidagi diagrammada ko‘rsatilganidek, lutein fazada yuqori bo‘ladi. Odatda progesteron miqdori ovulyatsiyadan oldin 2 ng/ml dan kam, undan keyin 5 ng/ml dan ko‘p bo‘ladi. Agar homiladorlikyuz bersa, xorionik gonadotropin ajralib chiqadi va sariq tanani saqlab turadi. Shu orqali progesteron darajasi ham saqlanadi. Homiladorlikning 7–9-haftalarida progesteron ishlab chiqarish sariq tanadan yo‘ldoshga o‘tadi. Bu jarayon lutein-yo‘ldosh almashinuvi deb ataladi.
Lutein-yo‘ldosh almashinuvidan so‘ng progesteron miqdori ortishda davom etib, muddatiga yetgan homiladorlikda 100–200 ng/ml ga yetishi mumkin. Progesteron darajasining pasayishi tug‘ruq boshlanishida ahamiyatlimi, degan masala munozarali; ehtimol, bu turga xosdir. Yo‘ldosh ajralgandan keyin va emizish davrida progesteron miqdori juda past bo‘ladi.
Bolalar va postmenopauzadagi ayollarda progesteron miqdori past. Katta yoshli erkaklarda esa u ayollarning hayz sikli follikulyar fazasidagi miqdorga yaqin bo‘ladi.
Turli kasalliklar qondagi progesteron darajasiga ta’sir qiladi. Uning oshishi tuxumdon xorioepiteliomasida, pufakli homiladorlikda, theca luteina kistasida[inglizcha], buyrakusti bezi po‘stlog‘ining tug‘ma giperplaziyasida va tuxumdonning lipoid o‘smasida kuzatiladi. Miqdorining kamayishi esa eklampsiyada, tuxumdon disfunksiyasida, gipogonadizmda, homilaning bachadon ichida nobud bo‘lishi yoki homila tushishi xavfida.
kuzatiladi. Progesteronning follikulyar fazadagi[inglizcha]* me’yoriy darajasi 1–3 nmol/l, ovulyatsiyadan oldingi ko‘tarilishi 4–6 nmol/l, lutein fazadagi ko‘rsatkichi 20–80 nmol/l. Homiladorlik davrida konsentratsiya 100–300 ng/ml gacha ko‘tarilishi mumkin.
Oraliqlar
Qon tahlili natijalari har doim tahlilni bajargan laboratoriya keltirgan referens oraliqlar asosida talqin qilinishi kerak. Quyida nazorat oraliqlariga misollar berilgan.
| Shaxs toifasi | Referens oraliqlar | ||
|---|---|---|---|
| Quyi chegara | Yuqori chegara | O‘lchov birligi | |
| Ayollar — hayz sikli | (yuqoridagi diagrammaga qarang) | ||
| Postmenopauzadagi ayollar | <0.2 | 1 | ng/ml |
| <0.6 | 3 | nmol/l | |
| Og‘iz orqali qabul qilinadigan kontratseptivlar | 0.34 | 0.92 | ng/ml |
| 1.1 | 2.9 | nmol/l | |
| 16 yosh va undan katta erkaklar | 0.27 | 0.9 | ng/ml |
| 0.86 | 2.9 | nmol/l | |
| 1–9 yoshdagi qizlar yoki o‘g‘il bolalar | 0.1 | 4.1 yoki 4.5 | ng/ml |
| 0.3 | 13 | nmol/l | |
Ishlab chiqarilishi
Hayvonlar
Progesteron ko‘p miqdorda jinsiy yetilish boshlanishidan menopauzagacha bo‘lgan davrda tuxumdonlarda (sariq tana tomonidan), shuningdek, kamroq miqdorda buyrakusti bezlari tomonidan adrenarxe boshlanganidan keyin erkak va ayollarda ishlab chiqariladi. Bundan tashqari, progesteron kamroq miqdorda nerv to‘qimalarida, ayniqsa bosh miyada, shuningdek, adipoz (yog‘) to‘qimasida ham sintezlanadi.
Odamlarda homiladorlik davrida tuxumdonlar va yo‘ldoshtobora ko‘proq progesteron ishlab chiqaradi. Dastlab uning manbai odam xorionik gonadotropini (hCG) ta’sirida faoliyati saqlanib qolgan sariq tana hisoblanadi. Biroq 8-haftadan keyin progesteron ishlab chiqarish vazifasi yo‘ldoshga o‘tadi. Yo‘ldosh boshlang‘ich substrat sifatida onaning xolesterinidan foydalanadi. Ishlab chiqarilgan progesteronning asosiy qismi ona qon aylanishiga tushadi, bir qismi esa homilaning qon aylanishiga o‘tib, homila kortikosteroidlarini sintezlashda substrat bo‘ladi. Muddatiga yetgan homiladorlikda yo‘ldosh kuniga taxminan 250 mg progesteron ishlab chiqaradi.
Progesteronning hayvonlardan olinadigan yana bir manbai sut mahsulotlaridir. Sut mahsulotlarini iste’mol qilgandan keyin organizmga o‘zlashtirilishi mumkin bo‘lgan progesteron miqdori ortadi.
Tibbiyotda qo‘llanishi
Progesteron dori vositasisifatida ishlatiladi. U estrogenlar bilan birgalikda, asosan, menopauza alomatlari va jinsiy gormonlar pastligi bo‘yicha gormonal terapiyada qo‘llanadi. Bundan tashqari, ayollarda homiladorlikni va fertillikni qo‘llab-quvvatlash, shuningdek, ginekologik kasalliklarnidavolashda ishlatiladi. Progesteron ayollarda homila tushishining oldini olmasligi isbotlangan. Uni qo‘llash faqat uch holatda ko‘rsatiladi : • Agar homiladorlik ekstrakorporal urug‘lantirish (EKO) natijasida yuz bergan bo‘lsa. • Bachadon bo‘yni qisqargan bo‘lsa (< 25 mm, homiladorlikning 16-24-haftalarida). • Avvalgi homiladorlik muddatidan oldin tug‘ruq bilan yakunlangan bo‘lsa (davolash 16-24-haftadan boshlanadi). Qolgan barcha holatlarda gormonal preparatni qo‘llash salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Progesteronni og‘iz orqali, qin orqali hamda inyeksiya yo‘li bilan mushakka yoki yog‘ to‘qimasiga, shuningdek, boshqa usullar bilan yuborish mumkin.
