Polimerlanish nima

Polimerlanish sxemasi: etilen

Polimerlanish (qadimgi yunoncha πολυμερής — ko‘p qismlardan tashkil topgan) — yuqori molekulyar modda (polimer)ning quyi molekulyar modda (monomer, oligomer) molekulalarini o‘sib borayotgan polimer molekulasidagi faol markazlarga ketma-ket biriktirish yo‘li bilan hosil bo‘lish jarayonidir. Polimer tarkibiga kirgan monomer molekulasi monomer (strukturaviy) bo‘g‘in deb ataladigan birlikni hosil qiladi. Monomer va polimerning element tarkibi (molekulyar formulalari) deyarli bir xil bo‘ladi.

Odatda, monomerlar qo‘sh yoki uch bog‘larga ega bo‘lgan yoxud halqasi ochilib, boshqa molekulalar bilan yangi bog‘lar hosil qila oladigan siklik qismlarni o‘z ichiga olgan birikmalardir. Bu xususiyatlar polimer zanjirining o‘sishini ta’minlaydi.

Polimer molekulasi hosil bo‘lish ehtimoli

Polimerlanish jarayonida bitta monomer bo‘g‘iniga xuddi shunday boshqa monomer, hosil bo‘lgan bo‘g‘inga yana bir monomer va shu tariqa ketma-ket monomerlar birikadi. Bu jarayon tasodifiy hodisa sifatida qaralishi mumkin: birikishning sodir bo‘lish ehtimoli p ga, sodir bo‘lmaslik ehtimoli esa q=1−p ga teng, chunki qarama-qarshi hodisalar ehtimolliklarining yig‘indisi birga teng [bu — birgalikda ro‘y bermaydigan ikki hodisaning ehtimolliklarini qo‘shish teoremasining natijasidir]. Har bir keyingi birikish oldingi birikishlardan mustaqil bo‘lgani sababli, tarkibida n ta monomer bo‘lgan molekulaning hosil bo‘lish ehtimoli quyidagi formula bo‘yicha hisoblanadi:

P(n)=p⋅p⋅…⋅p⏟nраз⋅q=pn⋅q=pn(1−p).

Tasnifi

Polimerlanishni turli belgilar asosida tasniflash mumkin. Agar polimerlanishda faqat bitta turdagi monomer ishtirok etsa, bu gomopolimerlanish deyiladi; reaksiyada ikki yoki undan ortiq turdagi monomer qatnashsa, u sopolimerlanish deb ataladi.

Polimerlanish vaqtida polimer zanjiri o‘sib borayotgan zanjirdagi faol markazga monomer molekulalarining birikishi hisobiga uzayadi. Agar bu markaz radikal bo‘lsa, jarayon radikal polimerlanish deb ataladi. Ionli polimerlanishda esa faol markazlar ionlar yoki qutblangan molekulalardan iborat bo‘ladi. Ionli polimerlanish, o‘z navbatida, kationli va anionli turlarga bo‘linadi. Bundan tashqari, stereospetsifik polimerlanish ham ajratiladi; bunda fazoviy tuzilishi tartibli bo‘lgan polimerlar hosil bo‘ladi.

Polimerlanish turli agregat holatdagi tizimlarda amalga oshishi mumkin. Shu belgiga ko‘ra, massada polimerlanish, eritmada polimerlanish, emulsiyali yoki suspenziyali polimerlanish (dispers tizimlarda), gaz fazasidagi va qattiq fazadagi polimerlanish farqlanadi.

Faol markazlar to‘plangan sohaning tuzilishiga ko‘ra, quyidagi turlar ajratiladi: hajmiy polimerlanish (butun monomer hajmida sodir bo‘ladi); frontal polimerlanish (monomer muhitida siljib boradigan tor reaksiya frontida sodir bo‘ladi); emulsiyali polimerlanish (emulsiyadagi juda mayda disperslangan monomer zarrachalari yuzasida sodir bo‘ladi).

Bosqichli va zanjirli polimerlanish

Polimerlanish reaksiyasi davomida polimerning molekulyar massasi ortishi (qizil rangda — bosqichli polimerlanish; qora rangda — zanjirli polimerlanish)

Polimerlanishning ikki mexanizmi farqlanadi: bosqichli polimerlanish va zanjirli polimerlanish. Ularning farqi shundaki, bosqichli polimerlanishda reaksiya istalgan ikki monomer molekulasi o‘rtasida sodir bo‘ladi. Makrozanjir esa barqaror dimerlar, trimerlar va hokazolar hosil bo‘lish bosqichlari orqali shakllanadi. Zanjirli polimerlanishda esa zanjir faqat monomerning o‘sayotgan zanjir uchidagi faol markaz bilan reaksiyaga kirishishi natijasida uzayadi. Bir xil monomer ikkala mexanizm bo‘yicha ham polimerlanishi mumkin, lekin odatda zanjirli polimerlanish orqali olingan polimerlarning molekulyar massasi yuqoriroq bo‘ladi.

Bosqichli polimerlanishda makrozanjir uzoq vaqt davomida sekin o‘sadi. Dastlab monomerlar dimerlarga, dimerlar trimerlarga, trimerlar tetramerlarga va hokazolarga aylanadi. Yirik oligomerlar bir-biri bilan reaksiyaga kirisha boshlagach, makrozanjirning tez o‘sishi boshlanadi. Bosqichli polimerlanish bir necha soat davom etadi. Zanjirli polimerlanishda esa monomer molekulalari makrozanjirdagi faol markazga birin-ketin juda tez birikadi. Shu bois faol markaz hosil bo‘lishi bilan zanjir tez o‘sadi. Zanjir uzilishi reaksiyasi natijasida o‘sish to‘xtaganda, ushbu zanjir polimerlanishda boshqa qatnashmaydi. Bunday mexanizmda polimer ancha tez hosil bo‘ladi.

Bosqichli va zanjirli mexanizmlarning yana bir farqi polimerning o‘rtacha molekulyar massasini hisoblashda monomer molekulalarining inobatga olinishidir. Zanjirli polimerlanishda monomer molekulalari polimerdan keskin farq qiladi, shuning uchun ular hisobga kiritilmaydi. Bosqichli polimerlanishda esa monomer molekulalarining aksariyati oligomerlar tarkibida bo‘ladi. Oligomerlarni polimerlardan ajratish qiyinroq bo‘lgani uchun ular o‘rtacha molekulyar massani aniqlashda inobatga olinadi.

Rus tilidagi adabiyotlarda polimerlanish deganda, odatda, aynan zanjirli polimerlanish tushuniladi. IUPAC esa polimerlanishning to‘rt turini ajratishni tavsiya etadi:

  • zanjirli polimerlanish;
  • zanjirli kondensatsion polimerlanish;
  • polikondensatsiya;
  • va polibiriktirish.

Zanjirli polimerlanish mexanizmi

Umumiy holda zanjirli polimerlanishni initsiator (I) parchalanadigan, so‘ng monomer (M) molekulalari o‘sib borayotgan zanjirga birikishi hisobiga zanjir uzayadigan reaksiya sifatida tasvirlash mumkin.

𝖨→𝗇𝖱𝗂𝗇∗
𝖱𝗂𝗇∗→+M𝖱𝟣∗→+M𝖱𝟤∗→+M𝖱𝟥∗→+M...

O‘sayotgan zanjirdagi faol markaz radikal, kation yoki anion bo‘lishi mumkin. Shunga muvofiq, zanjirli polimerlanish radikal, kationli va anionli turlarga bo‘linadi. Odatda, C=C qo‘sh bog‘ini tutgan monomerlar radikal polimerlanish jarayonida oson polimerlanadi. Kationli yoki anionli polimerlanishning qo‘llanishi monomer tuzilishiga bog‘liq. Agar qo‘sh bog‘ yonida elektron beruvchi guruh bo‘lsa, monomer barqaror karbokation hosil qila oladi va kationli initsiator ta’sirida polimerlanishi mumkin. Aksincha, elektron tortuvchi guruhlarni tutgan monomerlar barqaror anionlar hosil qilib, anionli polimerlanish sharoitida reaksiyaga kirisha oladi.

Zanjirli polimerlanish mexanizmi odatda to‘rtta asosiy bosqichni o‘z ichiga oladi:

  • initsiatsiya — polimerlanish faol markazlarining paydo bo‘lishi;
  • zanjirning o‘sishi (davom etishi) — monomer molekulalarining faol markazlarga ketma-ket birikishi;
  • zanjirning uzilishi — faol markazlarning yo‘qolishi;
  • zanjir uzatilishi — faol markazning boshqa molekulaga o‘tishi.

Initsiatsiya

Radikal polimerlanishning initsiatsiyasi

Radikal polimerlanishda monomer muhitida radikallar hosil qilishning bir necha usuli mavjud. Eng ko‘p qo‘llaniladigani — initsiatorning issiqlik ta’sirida parchalanishi: aralashmaga < 1 mass. % miqdorda azobirikma yoki peroksid qo‘shiladi. Bu birikma qizdirilganda parchalanib, faol markaz vazifasini bajaradigan radikallarni hosil qiladi.

𝖱𝖮𝖮𝖱′→𝖱𝖮⋅+𝖱′𝖮⋅

Ba’zan radikallar oksidlanish-qaytarilish reaksiyasi orqali hosil qilinadi; bu esa initsiatsiyani pastroq haroratda (0-50 °С) amalga oshirish imkonini beradi. Aralashmaga ultrabinafsha nur ta’sir ettirish, uni elektronlar bilan bombardimon qilish yoki γ-nurlanishdan foydalanish orqali initsiatorlarsiz ham radikallar hosil qilish mumkin. Masalan, nurlanish orqali initsiatsiyaning faollanish energiyasi nolga teng, shu bois undan yuqori va past haroratlarda ham foydalanish mumkin. Ayrim monomerlar qizdirilganda o‘zlari radikallar hosil qiladi. Masalan, stirol yoki metilmetakrilatni initsiatorsiz polimerlash mumkin.

Birlamchi radikalning monomer molekulasiga birikishi

Initsiatsiya bosqichi birlamchi radikalning qo‘sh bog‘ga birikishi bilan yakunlanadi. Ko‘pchilik polimerlanish reaksiyalarida bu bosqich initsiatorning parchalanishidan tezroq kechadi. Ba’zan initsiatorning samaradorligi past bo‘ladi. Bunga hosil bo‘lgan birlamchi radikallarning rekombinatsiyasi sabab bo‘ladi: ular hosil bo‘lganidan keyin 10-10-10-9 s davomida erituvchi va monomer molekulalari bilan o‘ralgan holda bir-biriga yaqin joylashadi (qafas effekti). Radikallar juda tez reaksiyaga kirishgani va har doim ham bir-biridan diffuziyalanib uzoqlashishga ulgurmagani uchun o‘zaro reaksiyaga kirishish ehtimoli mavjud. Bu jarayon aralashmadagi radikallar sonini kamaytiradi va polimer zanjirlarining o‘sishiga olib kelmaydi. Azobirikmalar kabi initsiatorlar azot ajratib parchalanadi. Shu sababli radikallarning rekombinatsiyasi dastlabki initsiatorni emas, balki radikal hosil qila olmaydigan boshqa, barqarorroq molekulani hosil qiladi. Initsiator samaradorligi reaksiya aralashmasining qovushqoqligi oshganda ham kamayadi. Polimerlanish davomida qovushqoqlik ortishi sababli radikallarning diffuziyasi ancha qiyinlashishi mumkin; natijada reaksiya monomerning to‘liq aylanish darajasiga yetmasligi mumkin.

Zanjirning o‘sishi

Radikal polimerlanishda zanjirning o‘sishi («boshdan dumga» birikish)

Zanjir o‘sishi davomida monomer molekulalari o‘sayotgan polimer zanjiri uchidagi radikal markaz bilan reaksiyaga kirishadi. Odatda, bunday monomerlar bir o‘rinbosarli yoki 1,1-di-o‘rinbosarli etilenlardir. 1,1-di-o‘rinbosarli etilenlarda CH2=CXY ko‘rinishida X va Y o‘rinbosarlarining juda katta bo‘lmagani ma’qul, chunki aks holda zanjirning o‘sishiga fazoviy to‘siq paydo bo‘ladi. 1,2-di-o‘rinbosarli etilenlarni polimerlash ham murakkab sanaladi, chunki ularning makrozanjirga yaqinlashishi fazoviy jihatdan qiyin (garchi ular sopolimer tarkibiga yaxshi kirsa-da).

Odatda, sterik va elektron ta’sirlar natijasida vinil turidagi monomerlar «boshdan dumga» usulida birikadi. Kuchli elektron ta’sirga ega bo‘lmagan kichik o‘rinbosarlar bundan mustasno: bunday holatda «boshdan boshga» polimerlanish ham kuzatilishi mumkin. Masalan, polivinilftorid tarkibida diadlarning «boshdan boshga» birikkan ulushi taxminan 16 % ni tashkil etadi.

Radikal polimerlanish orqali olingan polimerlar aksariyat hollarda ataktik bo‘ladi. Biroq yon guruhlarning sindiotaktik joylashuvi izotaktik joylashuvga nisbatan biroz ustun bo‘lishi mumkin; bu guruhlarning sterik yoki elektron itarilishi bilan tushuntiriladi. Polivinilxloridda −78 °С haroratda sindiotaktik diadlar ulushi 0,67 ga teng, polimerlanish harorati 120 °С gacha oshirilganda esa bu ulush 0,51 gacha kamayadi. Polimetilmetakrilatda bu ulush 0,86 ga (−40 °С da) va 0,64 ga (250 °С da) teng. Bu hodisa issiqlik harakati bilan bog‘liq.

Polimer sintezining odatdagi sharoitlarida zanjirning o‘sishini qaytmas jarayon deb hisoblash mumkin. Biroq muayyan yuqori haroratda teskari jarayon — depolimerlanish ham sezilarli tezlikka erishadi. Bu harorat doimiy kattalik emas: u monomer konsentratsiyasiga bog‘liq.

Nazariy jihatdan, zanjir uzaygani sari uning o‘sish tezligi konstantasi kamayishi kerak. Ammo tajriba ma’lumotlariga ko‘ra, zanjir 5 ta bo‘g‘indan oshgach, o‘sish tezligi uning uzunligiga deyarli bog‘liq bo‘lmaydi. Bunday natijalar turli xil ko‘plab polimerlarda kuzatilgan. Demak, polimerlanish darajasi yuqori bo‘lgan polimerlarni olishda kinetik hisob-kitoblarda zanjir uzunligini e’tiborga olmaslik mumkin.

Zanjirning uzilishi

Zanjirning rekombinatsiya orqali uzilishi
Zanjirning disproporsiyalanish orqali uzilishi

Radikal polimerlanishda zanjirning uzilishi rekombinatsiya yoki disproporsiyalanish orqali sodir bo‘lishi mumkin. Ikkinchi holatda makrozanjir uchida qo‘sh bog‘ hosil bo‘ladi. Biroq bu bog‘ polimerlanishda faol emas, chunki monomer molekulalaridagi qo‘sh bog‘lar ulushi uzilgan makrozanjirlarning uchki bog‘lari ulushidan ancha yuqori bo‘ladi. Zanjir uzilishining bu ikki yo‘li o‘rtasidagi nisbat monomer turiga va polimerlanish haroratiga bog‘liq. Masalan, metilmetakrilatda past haroratda ikkala jarayon ham muhim ahamiyatga ega, yuqori haroratda esa asosiy yo‘l disproporsiyalanishdir.

Zanjirning uzatilishi

Zanjirli polimerlanish jarayonida faol markaz quyi molekulyar moddaga — initsiator, monomer, erituvchi, aralashma tarkibidagi begona modda va hokazolarga o‘tishi mumkin. Bunday jarayonlar makrozanjirning o‘sishini to‘xtatadi, ammo tizimdagi radikallarning umumiy soni kamaymaydi. Shuning uchun polimerlanish tezligi yoki monomerning sarflanish tezligi avvalgi darajada qoladi.

𝖱𝗋∗+𝖷→𝖱𝗋+𝖷∗
𝖷∗+𝖬→𝖱𝟣∗

Ikkinchi reaksiyada monomer molekulasi uzatilgan radikalga birikadi. Agar bu reaksiyaning tezligi deyarli nolga teng bo‘lsa, X radikali* barqaror hisoblanadi. Bunday holda X polimerlanish ingibitori deb ataladi. Agar mazkur reaksiyaning tezlik konstantasi zanjirning o‘sish tezligi konstantasidan past bo‘lsa, X polimerlanishni sekinlashtiruvchi modda hisoblanadi.

Polimerlanishning termodinamikasi va kinetikasi

Polimerlanish reaksiyalari entropiyaning kamayishi (ΔS° < 0) bilan kechadi, chunki monomer molekulalari makrozanjirga birikkanda erkinlik darajalarini yo‘qotadi. Bundan tashqari, polimerlanish reaksiyalari ko‘p hollarda ekzotermik bo‘ladi. Issiqlik ajralishi natijasida tizim energiyasi pasayadi va reaksiya entalpiyasi manfiy bo‘ladi (ΔH° < 0). Bunday holatda Gibbs erkin energiyasi reaksiya davomida kamayadi.

Δ𝖦=(Δ𝖧−𝖳Δ𝖲)<𝟢

Ushbu tenglamaga ko‘ra, ma’lum bir chegaraviy haroratdan yuqorida Gibbs energiyasining o‘zgarishi musbat qiymatga ega bo‘ladi. Demak, polimerlanish reaksiyasi termodinamik jihatdan mumkin bo‘lmay qoladi va teskari jarayon — depolimerlanish boshlanadi. Masalan, stirol uchun bu harorat 330 °С ga teng, biroq ayrim boshqa polimerlarda u ancha past bo‘ladi.

Kinetik tenglamalar konkret jarayonlarga qarab farqlanadi. Ularni keltirib chiqarish murakkab, chunki bir vaqtning o‘zida sodir bo‘ladigan ko‘plab reaksiyalarni hisobga olish kerak. Hisoblashda odatda qabul qilinadigan ayrim farazlar vazifani soddalashtiradi.

  • Barcha tezlik konstantalari zanjir uzunligiga bog‘liq emas deb hisoblanadi.
  • Monomer miqdori faqat zanjirning o‘sish reaksiyalari tufayli kamayadi deb hisoblanadi. Shunga ko‘ra, monomerning sarflanish tezligi zanjirning o‘sish tezligiga tenglashtiriladi.
  • Zanjir uzatilishi natijasida hosil bo‘lgan radikallar monomer bilan reaksiyaga kirishib tez uzayadi va polimerlanish tezligiga ta’sir qilmaydi.
  • Radikallar konsentratsiyasini aniqlashda statsionar holat prinsipidan foydalaniladi: bunda konsentratsiya o‘zgarmas, radikallarning hosil bo‘lish va sarflanish tezliklari esa teng deb olinadi.

Texnologik jarayonlar

Sanoatda polimerlanish to‘rtta asosiy usulda amalga oshiriladi: hajmiy polimerlanish, eritmada polimerlanish, suspenziyali polimerlanish va emulsiyali polimerlanish.

Eng keng qo‘llaniladigan usul — hajmiy polimerlanish (ayniqsa, yakuniy polimer qattiq massa bo‘lsa). Chunki bu usul eng kam begona qo‘shimchali polimer olish imkonini beradi. Kamchiliklari esa reaksiya massasining yuqori qovushqoqligi tufayli uni aralashtirish, issiqlikni chiqarish, quvurlar orqali haydash va shu kabi ishlarning qiyinlashishidir. Aralashmaning reaktor devorlari va aralashtirish moslamalariga kuchli adgeziyasi tufayli ular ifloslanadi.

Boshqa usullar bu muammolarni chetlab o‘tish imkonini beradi yoki yakuniy mahsulot eritma, suspenziya yoki emulsiya ko‘rinishida bo‘lishi kerak bo‘lgan holatlarda ishlatiladi. Masalan, eritmada polimerlanishda reaksiya aralashmasining qovushqoqligi pastroq bo‘ladi, natijada reaktor kamroq ifloslanadi va aralashtirish muammolari bartaraf etiladi. Boshqa tomondan, bu jarayonning samaradorligi pastroq bo‘lib, polimerni ajratib olish uchun qo‘shimcha bosqich talab etiladi. Bundan tashqari, ishlatiladigan erituvchining yong‘in xavfi va zaharliligi bilan bog‘liq muammolar yuzaga kelishi mumkin.

Suspenziyali polimerlanishda ham qovushqoqligi past reaksiya aralashmasidan foydalaniladi; unda issiqlik uzatilishi hajmiy polimerlanishga qaraganda samaraliroq kechadi. Biroq bu jarayon ham unchalik samarali emas va uni uzluksiz rejimda o‘tkazib bo‘lmaydi (hozircha katta hajmli uzluksiz suspenziyali polimerlanish jarayonlari ishlab chiqilmagan). Oqova suvlarni qayta ishlash uchun ham qo‘shimcha xarajatlar talab etiladi.

Emulsiyali polimerlanish yakuniy holati emulsiya (lateks) bo‘lgan mahsulotlarni olishga imkon beradi. Uning afzalliklari ham xuddi shunday — aralashmaning qovushqoqligi past va issiqlik uzatilishi yaxshi. Kamchiliklari esa polimerni ajratib olish jarayonining qimmatligi hamda tarkibda qo‘shimcha aralashma — emulgatorning mavjudligidir.

Tarixiy ma’lumotlar

Polimerlanish hali XIX asrning o‘rtalarida, polimerlana oladigan dastlabki monomerlar (stirol, izopren, vinilxlorid, metakril kislota va boshqalar) ajratib olingan davr bilan deyarli bir vaqtda kashf etilgan. Biroq polimerlanish monomer molekulalari o‘rtasida haqiqiy kimyoviy bog‘lar hosil bo‘ladigan zanjirli jarayon ekani faqat 20—30-yillarda, ya’ni XX asrda,quyidagi olimlarning tadqiqotlari tufayli anglab yetildi: G. Shtaudinger, S. V. Lebedev, B. V. Bizov, K. Sigler. 1922-yilda kimyogar Shtaudinger polimerlar yirik molekulalardan tuzilgan birikmalar ekanini va bu molekulalardagi atomlar bir-biri bilan kovalent bog‘lar orqali bog‘langanini isbotladi.

Adabiyotlar