Peru haqida

Peru Respublikasi
isp. República del Perú
kechua Piruw Ripuwlika
aym. Piruwxa Ripuwlika
Shior: «Birlikda mustahkam va baxtli»
Madhiya: «Biz ozodmiz, doimo ozod bo‘laylik»
Перу на карте мира
Peru dunyo xaritasida
Mustaqillikka erishgan sana 28-iyul 1821-yil (sobiq mustamlakachi davlat: Ispaniya)
Rasmiy til ispan tili; tubjoy aholi ko‘pchilikni tashkil etadigan hududlarda quyidagi tillar ham rasmiy hisoblanadi: kechua tili, aymara tili va boshqa mahalliy tillar
Poytaxt Lima
Yirik shaharlari Lima, Arekipa, Truxilyo, Chiklayo, Pyura, Uankayo, Kusko, Ikitos, Pukalpa, Chimbote, Ika
Boshqaruv shakli prezidentlik respublikasi
Prezident Keyko Fuximori
Vitse-prezidentlar

Luis Galarreta

Miki Torres
Bosh vazir Luis Galarreta
Davlat dini dunyoviy davlat
Hududi
 • Jami 1 285 215,6 km² (dunyoda 21-o‘rin)
 • % suv yuzasi 8,9
Aholisi
 • Baholash (2020) ▲ 32 162 184 kishi (40-o‘rin)
 • Aholini ro‘yxatga olish (2017) 32 824 358 kishi
 • Aholi zichligi 24,3 kishi/km²
YAIM (XQP)
 • Jami (2019) 441,962 mlrd dollar (46-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 13 327 dollar (87-o‘rin)
YAIM (nominal)
 • Jami (2019) 230,738 mlrd dollar (48-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 6 958 dollar (86-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2023) ↗ 0,794 (yuqori; 79- o‘rin)
Pul birligi Peru yangi soli (PEN, kod 604)
Internet domeni .pe
ISO kodi PE
Telefon kodi +51
Vaqt mintaqasi UTC−5
Avtomobil harakati o‘ng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Peru, eski nomlanishi Peru (isp. Perú  fayl haqida, aym. va kechua Piruw), rasmiy nomi — Peru Respublikasi (isp. República del Perú [reˈpuβlika ðel peˈɾu], kechua Piruw Ripuwlika, aym. Piruwxa Ripuwlika), — davlat bo‘lib, Janubiy Amerikada joylashgan. Shimoli-g‘arbda Ekvador, shimolda esa Kolumbiya, sharqda Braziliya, janubi-sharqda Boliviya va Chilibilan chegaradosh. G‘arbiy sohillarini Tinch okeaniyuvib turadi. Maydoni jihatidan (Braziliya va Argentinadan keyin) Janubiy Amerikadagi uchinchi yirik mamlakatdir.

Poytaxti va eng yirik shahri — Lima, boshqa yirik shaharlari — Arekipa, Truxilyo, Chiklayo va boshqalar. Asosiy tili — ispan tili; tubjoy hindular ko‘pchilikni tashkil etadigan joylarda mahalliy tillar, masalan, kechua va aymara.

Peru — unitar davlat va prezidentlik respublikasi. Prezident 28-iyul 2026-yildan — Keyko Fuximori, bosh vazir 28-iyul 2026-yildan — Luis Galarreta.

Etimologiya

Xuan de Samano, ya’ni Karl Vning kotibi bergan ma’lumotga ko‘ra, Peru nomi ilk bor 1525-yilda Fransisko Pisarro va Diego de Almagroning birinchi ekspeditsiyasi bilan bog‘liq holda tilga olingan. Ehtimol, bu nom XVI asrda yashagan mahalliy hukmdor Birunomidan kelib chiqqan.

Geografik ma’lumotlar

Peru quruqlikda besh davlat bilan chegaradosh: Boliviya — 1075 kilometr, Braziliya — 2995 kilometr, Chili — 171 kilometr, Kolumbiya — 1800 kilometr va Ekvador — 1420 kilometr. Butun mamlakatni relyefi, iqlimi, o‘simlik va hayvonot dunyosi bilan farq qiladigan uch yirik mintaqaga ajratish mumkin.

G‘arbda, Tinch okeanisohili bo‘ylab tor cho‘lga xos qirg‘oq tekisliklari (Kosta) cho‘zilgan. Bu yerning iqlimi cho‘lli va nihoyatda quruq, yog‘in miqdori janubda bir necha millimetrdan shimolda 300 mm gacha yetadi. Qizig‘i, bu hudud cho‘l bo‘lishiga qaramay, havo namligi yuqori, tuman tez-tez kuzatiladi va yil davomida bulutli kunlar ko‘p bo‘ladi.

Eng yirik cho‘llar — Sechura va Ika bo‘lib, janubda Chilidagi Atakamacho‘liga tutashadi. Ayrim hududlarda And tog‘lari yonbag‘irlari qirg‘oqqacha yetib boradi; Kostaning eng keng qismi shimolda joylashgan. O‘simlik dunyosi siyrak kserofit o‘simliklardan iborat. Ba’zi joylarda esa yuqori namlik va kam yog‘in sharoitiga moslashgan o‘simliklarning o‘ziga xos ekotizimlari shakllangan.

Sharqda And — tog‘ mintaqasi — serra joylashgan. Uning eng baland nuqtasi — Uaskaran tog‘i (6768 metr); Peruda balandligi 6000 metrdan oshadigan o‘ttizdan ortiq tog‘ cho‘qqisi bor. Relyefi murakkab va parchalangan, vodiy hamda kanyonlar ko‘p. Janubda Altiplanoyassitog‘ligining shimoliy chekkasi joylashgan. Balandlik mintaqalanishi yaqqol namoyon bo‘ladi. Mamlakatda dengiz sathidan balandlikka ko‘ra tabiiy mintaqalarni tasniflash tizimi mavjud (qarang: Peruning sakkiz tabiiy mintaqasi). Iqlimi nihoyatda xilma-xil, chunki unga dengiz sathidan balandlik va iqlim xususiyatlari butunlay qarama-qarshi bo‘lgan ikki mintaqa: g‘arbdagi cho‘l sohillari hamda Amazonka pasttekisligi ta’sir qiladi. Sharqqa qarab yog‘in miqdori va unga mos ravishda biologik xilma-xillik ortib boradi.

Sharqda Amazonka pasttekisligi (selva) — nam tropik o‘rmonlarhududi joylashgan. Iqlimi nihoyatda nam, yillik yog‘in 3200 mm gacha yetadi. O‘rtacha yillik harorat +25 °C bo‘lib, yil davomida sezilarli o‘zgarmaydi. O‘simlik va hayvonot dunyosi g‘oyat xilma-xil. Bu yerda Amazonkaning tubjoy qabilalari yashaydi, hozirgacha tashqi dunyo bilan aloqa qilmagan qabilalarham saqlanib qolgan. Amazonka ekotizimiga nazoratsiz o‘rmon kesilishi va rivojlanayotgan neft qazib olish ishlari tahdid solmoqda.

Perudagi Amazonka va uni hosil qiladigan ikki daryo — Ukayali va Maranon mamlakat hududidan oqib o‘tadi. Dengiz sathidan 3800 metr balandlikda, Boliviya bilan chegarada Titikaka, markazda esa 4080 metr balandlikda unchalik mashhur bo‘lmagan Xunin ko‘li joylashgan.

Peru va butun Janubiy Amerikaning eng g‘arbiy nuqtasi — Parinyas burni.

Mamlakatning butun hududi seysmik xavfli hududda joylashgan; Peruda kuchli zilzilalar taxminan yiliga bir marta sodir bo‘ladi. Seysmik xavf Peru okean sohilida shakllangan subduksiya zonasibilan bog‘liq. Bu jarayonda Janubiy Amerika plitasi o‘zining ostiga kirayotgan Naska plitasi ustiga siljiydi.

Tarix

Qadimgi davr

Hozirgi Peru hududiga dastlabki odamlar miloddan avvalgi X ming yillikda kelgan. Ular qirg‘oqdagi daryo vodiylarida yashagan. Peruda topilgan tosh qurollar, hayvon suyaklari va o‘simlik qoldiqlarining yoshi mos ravishda 12 000 yildan ortiq deb baholanadi.

Qadimgi Norte-Chiko sivilizatsiyasi mamlakatning shimoliy-markaziy sohilida aniqlangan. U miloddan avvalgi 3000—1800-yillarga oid.

Taxminan miloddan avvalgi 1500—430-yillarda Peru hududida Chachapoyasivilizatsiyasi yashab, mintaqa hunarmandchiligi rivojiga katta hissa qo‘shgan. Uning asosiy shaharlaridan biri Leymebamba.

Inka Pachakutek va Garsilaso de la Vega Peru sollari tangalarida

Inkalar davlati

XII asrda Urubamba daryosi vodiysida inkalar davlati paydo bo‘lgan. Inkalar faqat etnik guruh emas, balki hukmron tabaqa ham bo‘lgan. Besh asr ichida inkalarning Tavantinsuyu davlati Kolumbgacha bo‘lgan Amerika tarixidagi eng yirik imperiyaga aylangan. Shimolda chegara Patiya (Kolumbiya) daryosidan, janubda esa Maule (Chili) daryosidan o‘tgan, sharqda esa inkalar hokimiyati hozirgi Braziliya, Paragvay va Argentina hududlarining bir qismiga yoyilgan. Inkalar davrining eng mashhur qal’alaridan biri — Machu-Pikchuaynan Peruda joylashgan.

Inkalar davrida ishlab chiqarishning asosiy tarmog‘i dehqonchilik edi. Yer tayoqlar bilan yumshatilgan, omoch ma’lum bo‘lmagan. Quyidagilar yetishtirilgan: makkajo‘xori, maniok, kartoshka, pomidor, dukkaklilar, tamaki, koka va paxta. Uy hayvonlaridan lamalarboqilgan. Hunarmandchilikda paxta va jundan to‘qish, kulolchilik (kulolchilik charxisiz), oltin, kumush, mis va bronzaga ishlov berish ancha rivojlangan. Temirchilik damlari noma’lum bo‘lgan — olov mis quvurlar orqali puflab kuchaytirilgan. Shuningdek, mixlar ham ishlatilmagan — taxtalar qayishlar bilan bog‘langan. Binolar, ko‘priklar va yo‘llar sement ishlatmasdan terilgan toshlardan qurilgan.

Yozuv o‘rnida tugunlari bor turli rangli arqonchalar (kipu) ishlatilgan. Aholining asosiy qismini tashkil etgan dehqonlar jamoalarda yashab, yerga birgalikda ishlov bergan. Hosilning uchdan biri inkalarga, yana uchdan biri ibodatxonalarga berilgan. Bundan tashqari, jamoalar yo‘l, ko‘prik, saroy qurishda majburiy mehnat qilgan, inkalarga askarlar, shuningdek, inka haramlariga va kohinlar xizmatiga qul va xizmatkorlarni yetkazib bergan.

Kreol ayoli — majoziy ramz Peruning Peru soli tangasida, 1879

Peruning ispanlar tomonidan zabt etilishi

1524-yilda Panamada yashagan konkistadorlar Fransisko Pisarro, Diego de Almagro va ruhoniy Ernando de Luke Peruni zabt etishga kirishgan. 1529-yilda Pisarro yangi kashf etilgan yerlarning noibi etib tayinlangan. 1531-yilda u 228 askardan iborat otryad bilan uchinchi ekspeditsiyaga yo‘l olgan. U ikki inka aka-uka — Ataualpa va Uaskaro‘rtasidagi hokimiyat uchun ichki kurashdan foydalanib, 1533-yilda Peru poytaxti — Kuskoshahrini egallagan. Pisarro Ataualpani Uaskarga qarshi isyonda ayblab, sud qilgan va qatl ettirgan.

1535-yilda Pisarro Limashahriga asos solgan va u Peru poytaxtiga aylangan. Bu orada Pisarro bilan Almagro o‘rtasida bosib olingan hudud uchun kurash boshlangan. Natijada Almagro 1538-yilda, F. Pisarro esa 1541-yilda o‘ldirilgan.

1544-yilda Peru vitse-qirolligitashkil etilgan. Ispaniyadan kelgan Blasko Nunyes Velabirinchi vitse-qirol bo‘lgan. U yangi qonun joriy etgan: unga ko‘ra, konkistadorlar vafot etgach, hindular ularning merosxo‘rlariga emas, Ispaniya tojiga qarashli bo‘lib qolishi kerak edi. Bu Gonsalo Pisarro (Fransisko Pisarroning ukasi) boshchiligidagi konkistadorlar qo‘zg‘oloniga sabab bo‘lgan. Vitse-qirol Vela qo‘shinlari mag‘lub etilib, uning o‘zi o‘ldirilgan. Ammo ikki yildan so‘ng Gonsalo Pisarro va uning safdoshlari yangi vitse-qirol qo‘shinlaridan yengilgan.

Hindular ispanlarga qarshi bir necha marta qo‘zg‘olon ko‘targan. Eng yirigi 1780—1781-yillarda yuz bergan bo‘lib, unga Xose Gabriel Kondorkankiboshchilik qilgan. U o‘zini inkalarning so‘nggi hukmdori Tupak Amaru ning avlodi deb e’lon qilib, uning nomini olgan. Bu qo‘zg‘olon ham oldingilari kabi bostirilgan, rahbari esa qatl etilgan.

Mustaqillik uchun kurash

San-Martin Peruning mustaqilligini e’lon qilmoqda

XIX asr boshlarida Janubiy Amerikadagi ozodlik harakati davrida Peru ispan mustamlakachiligining tayanch markazi edi. Perudan qirollik qo‘shinlari Argentina, Chili va Kolumbiyaga yuborilgan. Biroq 1820-yilda Peruga 4,5 ming qo‘zg‘olonchidan iborat desant tushgan. Unga «general» San-Martinboshchilik qilgan; u Chilidan kelgan edi. U Limani egallab, 28-iyul 1821-yilda Peru mustaqilligini e’lon qilgan va diktator («protektor») bo‘lgan. Biroq ko‘p o‘tmay Limada San-Martinga qarshi qo‘zg‘olon boshlanib, u hokimiyatdan voz kechishga majbur bo‘lgan va Chiliga qaytgan. 1823-yil iyunida ispanlar Peruda o‘z hukmronligini qayta tiklagan.

1824-yilda shimoldan Peruga Sukre, ya’ni Bolivarning safdoshi boshchiligidagi qo‘shinlar kirib kelgan. Ular ispanlarni batamom mag‘lub etgan. Bolivar Peruni ikki davlatga — o‘zi boshqaradigan Peru va Boliviya (uning sharafiga nomlangan)ga ajratgan. Boliviyani Sukre boshqaruviga topshirgan.

XIX asrda Peru

Peru Respublikasi mustaqilligining dastlabki 20 yili tarixi Boliviya bilan kurashlar, qo‘zg‘olonlar va davlat to‘ntarishlariga to‘la bo‘lgan. Prezident Kastilya davrida 1855-yildan qullik bekor qilingan. 1864—1865-yillarda Peru Chili, Boliviya va Ekvador bilan birga Ispaniyaga qarshi urushgan. 1879—1883-yillarda Tinch okeani urushi bo‘lib o‘tgan. Urushga selitra konlariga boy Boliviyaning Antofagastaviloyati sabab bo‘lgan. Bu urushda Chili harbiy ittifoq tuzgan Boliviya va Peruga qarshi jang boshlagan. Peru mag‘lub bo‘lgan, chililiklar Peruning deyarli butun janubiy sohilini egallab, Limaga kirgan.

1968-yilgacha bo‘lgan Peru

1918—1919-yillarda konchilar, to‘qimachilar va port ishchilari ish tashlagan, ayrim hollarda bu hukumat qo‘shinlari bilan qurolli to‘qnashuvlarga aylangan. Ishchilarni ta’lim tizimini isloh qilishni talab qilgan talabalar va harbiy xizmatchilarning bir qismi qo‘llab-quvvatlagan. Shunday sharoitda moliyachi Augusto Legiya davlat to‘ntarishini amalga oshirib, shaxsiy diktatura tuzumini o‘rnatgan (1919—1930). Legiya hukumati AQSH kompaniyalarining, ayniqsa neft sanoatiga sarmoya kiritishini rag‘batlantirgan, biroq xorijiy kapital egalarining huquqlariga muayyan cheklovlar qo‘yishga majbur bo‘lgan. 1920-yilgi konstitutsiyaga ko‘ra, yer osti boyliklari davlat mulki deb e’lon qilingan, yerga egalik faqat Peru qonunlari bilan tartibga solingan. Dehqon jamoalari yuridik shaxs maqomini olgan, progressiv daromad solig‘i va mehnatkashlar uchun ijtimoiy sug‘urta joriy qilingan.

1927-yilda chap qanot harakati qayta kuchaygan sharoitda 1928-yili X. K. Mariategi rahbarligida Peru kommunistik partiyasi (PKP)tuzilgan; 1930-yilgacha u Sotsialistik partiya deb atalgan. Kommunistlar Shimoliy Amerika kompaniyalariga qarashli mis konlari va neft korxonalaridagi ish tashlashlarga boshchilik qilgan, 90 ming kishini birlashtirgan Umumiy mehnatkashlar konfederatsiyasi hamda batraklar va hindular federatsiyasini tashkil etgan.

1929—1933-yillardagi jahon iqtisodiy inqirozi ayniqsa konchilik sanoatiga qattiq ta’sir qilgan. 1930-yilda ishchi va xizmatchilarning yirik ish tashlashlari, dehqonlarning norozilik chiqishlari, shuningdek, flot va armiyada tartibsizliklar yuz bergan. Chap qanotdagi apristlar partiyasi (rasmiy nomi Amerika xalq inqilobiy alyansi, ispancha qisqartmasi — APRA) yetakchilari kommunistlarning «xalq antiimperialistik fronti»ni tuzish urinishlarini muvaffaqiyatli to‘xtatgan. 1932-yilda Kongress qo‘poruvchilik unsurlariga qarshi bir qator qonunlar qabul qilgan. Hokimiyatga yig‘ilish va mitinglarni taqiqlash, gazetalarni yopish huquqi berilgan. 1933-yil aprelda prezidentlik-parlament boshqaruvini belgilagan yangi konstitutsiya joriy qilingan.

Ikkinchi Tinch okeani urushi
  • 1532 — ispan konkistadorlari Peru hududini zabt etdilar.
  • 1535 — hozirgi Peru poytaxti Lima shahriga asos solindi.
  • 1544 — Peru vitse-qirolligi tashkil etildi.
  • 1821 — Peru mustaqillikka erishdi.
  • 1824 — Ayakucho jangi. Ispan mustamlakachilarining qo‘shinlari tor-mor etildi.
  • 1877 — Pakocha ko‘rfazidagi jang. Tarixda ilk marta torpeda qo‘llangan.
Peru rahbari Augusto Bernardino Legiya-i-Salsedo

1968-yildan keyingi Peru

Siyosiy tuzum

Peru — respublika. Asosiy qonuni — Konstitutsiya. Davlat boshlig‘i — prezidentbo‘lib, u xalq tomonidan besh yil muddatga saylanadi. 28-iyul 2021-yilda prezident lavozimini Pedro Kastilyoegallagan. U ikkinchi turdagi saylovdag‘alaba qozongan. 7-dekabr 2022-yilda u davlat to‘ntarishini amalga oshirishga uringan, ammo parlament uni lavozimidan chetlatgan. Konstitutsiyaga muvofiq, shu kuni vitse-prezident Dina Boluarteyangi prezident etib tayinlangan. 10-oktabr 2025-yilda uning o‘zi ham impichmentga uchragan. Bunga «axloqiy jihatdan layoqatsizlik» asos qilib ko‘rsatilgan. Vakolatlarni meros qilib olish tartibiga ko‘ra navbatdagi shaxs — Kongress raisi Xose Xeriyangi prezident etib tayinlangan. Biroq 17-fevral 2026-yilda noqonuniy homiylik va mansab vakolatini suiiste’mol qilish ehtimoli bo‘yicha tergov sababli u ham impichmentga uchragan. Ertasi kuni Kongress deputat Xose Balkasarni, u yangi saylangan prezident 26-iyulda lavozimga kirishguniga qadar mamlakatni boshqarishi kerak edi. Yangi prezident esa 12-apreldagi saylovlarda saylangan.

Peru bosh vaziri prezident tomonidan tayinlanadi va Kongress tomonidan tasdiqlanadi. 5-may 2025-yildan bu lavozim egasi — Eduardo Arana Isa.

Parlament — bir palatali Peru Respublikasi Kongressi bo‘lib, 130 deputatdan iborat. Kongressning amaldagi raisi — Manuel Merino.

2016-yilgi saylov natijalariga ko‘ra, Kongressda 8 ta blok vakillari bo‘lgan, 19 deputat esa hech bir blokka kirmagan:

  • «Xalq kuchi» (Fuerza popular) bloki — 59 (markaziy o‘ng)
  • Hech bir blokka kirmaganlar — 19
  • «O‘zgarishlar uchun peruliklar» (Peruanos por el Cambio) bloki — 15 (o‘ng)
  • «Keng front» (Frente Amplio) bloki — 10 (chap)
  • «Yangi Peru» (Nuevo Perú) bloki — 10 (chap)
  • «Taraqqiyot uchun alyans» (Alianza para el progresso) bloki — 8 (markaziy o‘ng)
  • «Xalq harakati» (Acción Popular) bloki — 10 (o‘ng)
  • Amerika xalq inqilobiy alyansi, APRA (Partido Aprista Peruano, APRA) — 5 (markaziy o‘ng)

Bundan tashqari, parlamentda vakili bo‘lmagan 10 dan ortiq noqonuniy partiya, kamida to‘rtta kommunistik partiya hamda bir qancha kommunistik partizan guruhlari mavjud: «Yorug‘ yo‘l», «Tupak Amaru inqilobiy harakati», «Inqilobiy so‘l harakat». Bu tashkilotlar Peruda terrorchilik va noqonuniy tuzilmalar hisoblanadi.

Ma’muriy bo‘linishi

Peru mintaqalari

2002-yilgacha yangi mintaqalar tuzilmasidan oldin davlat 24 departamentga bo‘lingan edi. 18-noyabr 2002-yilda chiqarilgan farmonga muvofiq, mamlakat hududi 25 ta mintaqagaajratildi. Bu mintaqalar provinsiyalardan, ular esa o‘z navbatida tumanlardan iborat.

Shunday qilib, Peruda 195 provinsiya va 1833 tuman mavjud. Mamlakat poytaxti Limaqirg‘oqning markaziy qismida joylashgan bo‘lib, alohida provinsiyani tashkil qiladi. Bu provinsiya — Lima-Metropolitana — 25 mintaqaning birortasiga kirmaydi.

Uaskaran, Ankash
Machu-Pikchu, Kusko
Parakas, Ika
Manu, Madre-de-Dyos
Peruning ma’muriy bo‘linishi
Mintaqa ISO
UBIGEO
Ma’muriy markazi Maydoni
(km²)
Aholisi
kishi (2017)
Aholi zichligi
(kishi/km²)
Joylashuvi
Amazonas AMA 01 Chachapoyas 39 249,13 379 384 9,7
Ankash ANC 02 Uaras 35 826 1 083 519 30,2
Apurimak APU 03 Abankay 20 895,79 405 759 19,42
Arekipa ARE 04 Arekipa 63 345,39 1 382 730 21,83
Ayakucho AYA 05 Ayakucho 43 814,80 616 176 14,06
Kaxamarka CAJ 06 Kaxamarka 33 248 1 341 012 40,3
Kalyao CAL 07 Kalyao 146,98 994 494 6815,8
Kusko CUS 08 Kusko 71 892 1 205 527 16,75
Uankavelika HUV 09 Uankavelika 22 131,47 347 639 15,71
Uanuko HUC 10 Uanuko 36 938 721 047 19,3
Ika ICA 11 Ika 21 327,83 850 765 39,89
Xunin JUN 12 Uankayo 44 410 1 246 038 28,1
La-Libertad LAL 13 Truxilyo 25 570 1 778 080 69,7
Lambayeke LAM 14 Chiklayo 14 231,30 1 197 260 82,7
Lima LIM 15 Uacho 32 137 910 431 28,3
Loreto LOR 16 Ikitos 368 851,95 883 510 2,4
Madre-de-Dyos MDD 17 Puerto-Maldonado 85 183 141 070 1,68
Mokegua MOQ 18 Mokegua 15 733,97 174 863 11,11
Pasko PAS 19 Serro-de-Pasko 25 319,59 254 065 10,2
Pyura PIU 20 Pyura 35 892,49 1 856 809 52,1
Puno PUN 21 Puno 71 999 1 172 697 16,29
San-Martin SAM 22 Moyobamba 51 253,31 813 381 15,9
Takna TAC 23 Takna 16 075,89 329 332 20,49
Tumbes TUM 24 Tumbes 4 669,20 224 863 48,2
Ukayali UCA 25 Pukalpa 102 410,55 496 459 4,9
Lima-Metropolitana Lima 2 665 8 574 974 3276,8

Iqtisodiyot

Lima

2018-yilda Peruda eng kam ish haqi 930 sol bo‘lgan (280,08 $). Peruda 2018-yilda o‘rtacha ish haqi 1704,14 sol (520,36 $)ni tashkil etgan.

Tabiiy boyliklari — mis, kumush, oltin, neft, o‘rmon, temir rudasi, ko‘mir, fosfatlar, gidroenergiya va gaz.

Peru — konchilik sanoati rivojlangan, qayta ishlash sanoati esa rivojlanayotgan agrar mamlakat.

2009-yilda aholi jon boshiga YAIM 8 600 $ (dunyoda 115-o‘rin) bo‘lgan. Ishsizlik — 9 % (2009), kambag‘allik chegarasidan pastda yashovchilar — aholining 45 %i (2006).

Sanoat (YAIMning 25 %i, bandlarning 24 %i) — foydali qazilmalarni qazib olish va qayta ishlash; po‘lat va boshqa metallar eritish; neft-gaz qazib olish va qayta ishlash; baliqni qayta ishlash, to‘qimachilik, kiyim-kechak hamda oziq-ovqat sanoati.

Qishloq xo‘jaligi (YAIMning 8 %i, bandlarning 0,7 %i) — sarsabil, qahva, kakao, paxta, shakarqamish, guruch, kartoshka, makkajo‘xori, uzum, apelsin, ananas, guava, banan, olma, limon, shaftoli, koka, pomidor, mango, arpa, dorivor o‘simliklar, kokos, bug‘doy va dukkaklilar; parrandachilik, go‘sht-sut chorvachiligi va baliqchilik.

Xizmatlar sohasi — YAIMning 67 %i, bandlarning 75 %i.

Tashqi savdo

Eksport — 42,47 mlrd $ (2017-yil) — mis, oltin, qo‘rg‘oshin, rux, qalay, temir rudasi, molibden, kumush, xom neft va neft mahsulotlari, tabiiy gaz, qahva, sarsabil va boshqa sabzavotlar, mevalar, kiyim-kechak va to‘qimachilik mahsulotlari, baliq uni, baliq, kimyoviy moddalar, tayyor metall buyumlar va qotishmalar.

Asosiy xaridorlar — Xitoy — 26,5 %, AQSH — 15,2 %, Shveysariya — 5,2 %, Janubiy Koreya — 4,4 %, Ispaniya — 4,1 %, Hindiston — 4,1 %.

Import — 38,8 mlrd $ (2017-yil) — neft mahsulotlari, kimyoviy moddalar, plastmassalar, mashinalar, transport vositalari, elektrotexnika va telekommunikatsiya uskunalari, po‘lat, bug‘doy, makkajo‘xori, soya mahsulotlari, qog‘oz, paxta va dori-darmonlar.

Asosiy yetkazib beruvchilar — Xitoy — 22,3 %, AQSH — 20,1 %, Braziliya — 6 %, Meksika — 4,4 %.

Siyosat

Tashqi siyosat

Rossiya va Peru

21-iyun 2011-yildan boshlab ikki mamlakat o‘rtasida vizasiz tartibamal qiladi. Rossiya Federatsiyasi va Peru Respublikasining chegaradan o‘tish huquqini beruvchi amaldagi pasportga ega fuqarolari, diplomatik, xizmat va rasmiy pasport egalari bundan mustasno, birinchi kirish sanasidan boshlab vizasiz 90 kungacha, har bir 180 kunlik davr ichida boshqa davlat hududiga kirishi, undan chiqishi, tranzit o‘tishi va unda qolishi mumkin.

Ilgari Peru hukumati sayyohlik maqsadida 90 kundan kam muddatga keladigan Rossiya fuqarolari uchun bir tomonlama vizasiz tartib joriy etgan edi.

Ichki siyosat

Qurolli kuchlar

Aholi

Yosh-jins piramidasi Peru aholisining 2020-yildagi holati
Yil Aholi
1700 2 500 000
1800 2 500 000
1900 4 836 000
1950 7 969 000
2000 25 952 000
2012 30 300 000
2017 31 237 000
Yevropalik va aralash kelib chiqishga ega peruliklar
  • Aholisi — 31 237 385 kishi (2017-yilgi ro‘yxatga olish).
  • Yillik o‘sish — 1,0 % (tug‘ilish koeffitsiyenti — bir ayolga 2,3 tug‘ilish).
  • O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi — 75 yil: erkaklarda 72 yil, ayollarda 77 yil.
  • Shahar aholisi — 79,3 % (2017).
  • Jinsiy tarkibi: 49,2 % — erkaklar, 50,8 % — ayollar.
  • Odam immunitet tanqisligi virusi (OIV) bilan zararlanish — 0,5 % (2007-yilgi baho).
  • Etnik va irqiy tarkibi: metislar — 60,2 %, kechualar — 22,3 %, oq tanlilar — 5,9 %, afroperuliklar — 3,6 %, aymaralar — 2,4 %, qolganlari (Amazonkaning tubjoy qabilalari, ashaninka, aguaruna, shipibo-konibo, yaponlar, xitoylar) — 2,3 %.
  • Tillar: rasmiy til — ispan tili; perulik tubjoy xalqlar yashaydigan joylarda quyidagi hindular tillariham tarqalgan va rasmiy maqomga ega bo‘lishi mumkin, masalan, aymara va kechua.
  • Savodxonlik — 95 %: erkaklarda 97,4 %, ayollarda 92,7 % (2017-yilgi ro‘yxatga olish bo‘yicha).
  • Diniy tarkibi: katoliklar — 76 %, protestantlar — 14,1 %, boshqa dinlar — 4,8 %, diniy qarashini ko‘rsatmaganlar va ateistlar — 5,1 % (2017-yilgi ro‘yxatga olish). Protestant guruhlar orasida Xudo assambleyalari, adventistlar va baptistlar.

Hindular sivilizatsiyalari

Kechua ayoli —kechua bolasi bilan

Qo‘shni Lotin Amerikasi davlatlari aholisi kabi Peru aholisi ham Janubiy Amerikaning etnografik manzarasini aks ettiradi. Uning tarkibiga tubjoy unsurlar, Yevropadan migratsiya to‘lqinlari va turli madaniyat hamda tillarning aralashuvi kiradi. XVI asr o‘rtalarigacha Peru hududi inkalar imperiyasining markazi bo‘lgan. Inkalar tog‘li hududlarning og‘ir iqlim sharoitida sivilizatsiya barpo eta olgan eng rivojlangan hindular xalqlaridan biri edi.

Ispan mustamlakachiligi davridagi bosqinlar

XVI asr oxiriga kelib Peru ispanlarningikkala qit’aning g‘arbiy qirg‘oqlari bo‘ylab minglab kilometrga cho‘zilgan mustamlaka yerlariga qo‘shilgan. Mustamlaka imperiyasining ikki asosiy markazidan biriga aylangan Lima ( Mexikobilan bir qatorda) ispan muhojirligi markaziga aylangan, biroq muhojirlar soni ko‘p bo‘lmagan.

O‘sha davrda Ispaniyadan kelganlarning aksariyati Lima yoki boshqa sohil shaharlariga joylashgan. Ko‘pchilik ko‘chib keluvchilar — ispan erkaklari — mahalliy hindu ayollar bilan tez aralashib, ispan tilida so‘zlashuvchi katta kreollar va metislarguruhiga asos solgan. Umuman olganda, O‘rta dengizbo‘yi ispan madaniyati Peru hayotiga ancha uyg‘un singib ketgan. Mahalliy hindular bilan ayrim to‘qnashuvlar va yevropaliklar olib kelgan kasalliklarga qaramay, u genotsidga , ya’ni tubjoy aholining halokatli qirg‘iniga sabab bo‘lmagan. Bunday hodisalar AQSH va Kanadada ro‘y bergan.

Peruning sharqiy hududlari (serra[isp.] va selva) Yevropa ta’sirini kamroq sezgan. Ularda hindularning urf-odatlari va madaniyati hozirgacha deyarli o‘zgarmagan holda saqlanib qolgan, garchi ispan tili tobora keng tarqalayotgan bo‘lsa ham.

Hozirgi davr

Hozirgi mamlakat aholisi shartli ravishda landshaft mintaqalari soniga mos uch guruhga ajratiladi. Kosta (Tinch okeani sohili) va serra (unga tutash tog‘ vodiylari) eng zich aholili, eng kam aholi yashaydigan hudud esa — selva Amazonka mintaqasi bo‘lib, mamlakat sharqida joylashgan. Aholining katta qismi aralash kelib chiqishga ega. Poytaxt va sohillarda asosan yevropaliklardan (ko‘proq ispanlardan, shuningdek XIX asr oxiri — XX asr boshlarida ko‘chib kelgan fransuz, italyan va nemislardan) kelib chiqqan aholi (jami aholining 10 %i) yashaydi. Ular hozirgi Peruning siyosiy va iqtisodiy elitasini tashkil qiladi.

Ular bilan birga poytaxtda Osiyo xalqlari, asosan xitoy va yapon kelib chiqishiga ega jamoalar yashaydi. Ular ham mamlakat iqtisodiy hayotida muhim rol o‘ynaydi. Peruning sobiq prezidenti — Alberto Fuximoriham yapon kelib chiqishiga ega. Kosta aholisining ko‘pchiligi ispan tilida so‘zlashuvchi metislar va katoliklar hisoblanadi. Tog‘larda va mamlakat sharqida asosan hindu kelib chiqishiga ega aholi istiqomat qiladi. Ular jami aholining qariyb 52 %ini tashkil etadi.

Tillar

Peruning asosiy tili — ispan tili, biroq tubjoy peruliklar yashaydigan hududlarda mahalliy hindu tillari (kechua, aymara va boshqalar) ham rasmiy maqomga ega bo‘lishi mumkin. Ko‘plab mahalliy hindularesa ancha darajada assimilyatsiyalashgan va ona tilida emas, ispan tilida gapiradi. XX asr boshlarida ispan tili peruliklarning faqat uchdan bir qismi uchun ona tili bo‘lgan bo‘lsa, 1960-yilga kelib bu ko‘rsatkich 60 %dan, hozirda esa (2001-yilgi ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra) 80 %dan oshgan.

Tubjoy tillar ham rasmiy maqomga ega bo‘lsa-da, ispan tili ularning rivojlanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. O‘z navbatida, ispan tilining Perudagi o‘ziga xos til variantiham mahalliy tillar ta’sirida shakllangan.

Peruning yirik shaharlari

Mamlakat aholisining taxminan uchdan biri o‘n million aholiga ega Lima poytaxt aglomeratsiyasida yashaydi.

Aholisi bo‘yicha Peruning yirik shaharlari (2017)
№ Shahar Mintaqa Aholisi (2017-yilgi ro‘yxatga olish) № Shahar Mintaqa Aholisi (2017-yilgi ro‘yxatga olish)
1LimaLima9 562 28011TaknaTakna284 905
2ArekipaArekipa1 002 84612XulyakaPuno276 110
3TruxilyoLa-Libertad857 06313IkaIka274 037
4ChiklayoLambayeke606 90714AyakuchoAyakucho211 279
5PyuraPyura460 87615KaxamarkaKaxamarka201 329
6KuskoKusko428 45016UanukoUanuko196 627
7UankayoXunin411 26717SulyanaPyura184 910
8IkitosLoreto369 47718Chincha-AltaIka181 524
9ChimboteAnkash354 27319UachoLima156 790
10PukalpaUkayali326 46220TarapotoSan-Martin141 713

Madaniyat

Raqsga tushayotgan kechualar
Mario Vargas Lyosa

Ispan mustamlakachiligidan oldin hozirgi Peru hududida san’at hunarmandchilikning kulolchilik, toshga ishlov berish, zargarlik, yigiruv kabi turlarida rivojlangan.

Adabiyotning ildizlari Kolumbgacha bo‘lgan sivilizatsiyalarning og‘zaki ijod an’analariga borib taqaladi. Jumladan, Peru adabiyoti namoyandalari: Rikardo Palma, Siro Alegriya, Xose Mariya Argedas, Sesar Valyexo, Mario Vargas Lyosa.

Musiqa

Bayramlar

  • 1-yanvar — Yangi yil.
  • 18-yanvar — Lima shahriga asos solinganlik haftaligi: Lima , Peru.
  • Fevralning birinchi shanbasi — Pisko Sauer kuni.
  • Mart–aprel oylarida o‘zgaruvchan sana — Muqaddas payshanba.
  • Mart–aprel oylarida o‘zgaruvchan sana — Xayrli juma.
  • 1-may — Mehnat kuni.
  • Iyun oyining birinchi shanbasi — Rom kuni.
  • 28-iyun — Seviche kuni.
  • 29-iyun — Avliyo Pyotr va Pavel kuni.
  • 28-iyul — Mustaqillik kuni (1821).
  • 29-iyul — Mustaqillik kuni (bayramning ikkinchi kuni).
  • 30-avgust — Santa-Rosa-de-Lima (bayram poytaxtda nishonlanadi).
  • 8-oktabr — Angamos dengiz jangi yilligi (1879).
  • 1-noyabr — Barcha avliyolar kuni.
  • 8-dekabr — Beg‘ubor homiladorlik bayrami.
  • 25-dekabr — Rojdestvo.

Ommaviy axborot vositalari

Davlat teleradio kompaniyasi IRTP quyidagi telekanallarni o‘z ichiga oladi: TV Perú, TV Perú Internacional, shuningdek, radiostansiyalarni: Radio Nacional del Perú (1925-yilda ishga tushirilgan), Radio La Crónica AM (1935-yilda ishga tushirilgan), Radio Filarmonía (1984-yilda ishga tushirilgan), Radio Internacional del Perú.

Adabiyotlar

Havolalar