| Peru Respublikasi | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| isp. República del Perú kechua Piruw Ripuwlika aym. Piruwxa Ripuwlika | |||||
| |||||
| Shior: «Birlikda mustahkam va baxtli» | |||||
|
Madhiya: «Biz ozodmiz, doimo ozod bo‘laylik» |
|||||
|
Peru dunyo xaritasida |
|||||
| Mustaqillikka erishgan sana | 28-iyul 1821-yil (sobiq mustamlakachi davlat: Ispaniya) | ||||
| Rasmiy til | ispan tili; tubjoy aholi ko‘pchilikni tashkil etadigan hududlarda quyidagi tillar ham rasmiy hisoblanadi: kechua tili, aymara tili va boshqa mahalliy tillar | ||||
| Poytaxt | Lima | ||||
| Yirik shaharlari | Lima, Arekipa, Truxilyo, Chiklayo, Pyura, Uankayo, Kusko, Ikitos, Pukalpa, Chimbote, Ika | ||||
| Boshqaruv shakli | prezidentlik respublikasi | ||||
| Prezident | Keyko Fuximori | ||||
| Vitse-prezidentlar | Miki Torres | ||||
| Bosh vazir | Luis Galarreta | ||||
| Davlat dini | dunyoviy davlat | ||||
| Hududi | |||||
| • Jami | 1 285 215,6 km² (dunyoda 21-o‘rin) | ||||
| • % suv yuzasi | 8,9 | ||||
| Aholisi | |||||
| • Baholash (2020) | ▲ 32 162 184 kishi (40-o‘rin) | ||||
| • Aholini ro‘yxatga olish (2017) | 32 824 358 kishi | ||||
| • Aholi zichligi | 24,3 kishi/km² | ||||
| YAIM (XQP) | |||||
| • Jami (2019) | 441,962 mlrd dollar (46-o‘rin) | ||||
| • Aholi jon boshiga | 13 327 dollar (87-o‘rin) | ||||
| YAIM (nominal) | |||||
| • Jami (2019) | 230,738 mlrd dollar (48-o‘rin) | ||||
| • Aholi jon boshiga | 6 958 dollar (86-o‘rin) | ||||
| Inson taraqqiyoti indeksi (2023) | ↗ 0,794 (yuqori; 79- o‘rin) | ||||
| Pul birligi | Peru yangi soli (PEN, kod 604) | ||||
| Internet domeni | .pe | ||||
| ISO kodi | PE | ||||
| Telefon kodi | +51 | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC−5 | ||||
| Avtomobil harakati | o‘ng tomonlama | ||||
Peru, eski nomlanishi Peru (isp. Perú fayl haqida, aym. va kechua Piruw), rasmiy nomi — Peru Respublikasi (isp. República del Perú [reˈpuβlika ðel peˈɾu], kechua Piruw Ripuwlika, aym. Piruwxa Ripuwlika), — davlat bo‘lib, Janubiy Amerikada joylashgan. Shimoli-g‘arbda Ekvador, shimolda esa Kolumbiya, sharqda Braziliya, janubi-sharqda Boliviya va Chilibilan chegaradosh. G‘arbiy sohillarini Tinch okeaniyuvib turadi. Maydoni jihatidan (Braziliya va Argentinadan keyin) Janubiy Amerikadagi uchinchi yirik mamlakatdir.
Poytaxti va eng yirik shahri — Lima, boshqa yirik shaharlari — Arekipa, Truxilyo, Chiklayo va boshqalar. Asosiy tili — ispan tili; tubjoy hindular ko‘pchilikni tashkil etadigan joylarda mahalliy tillar, masalan, kechua va aymara.
Peru — unitar davlat va prezidentlik respublikasi. Prezident 28-iyul 2026-yildan — Keyko Fuximori, bosh vazir 28-iyul 2026-yildan — Luis Galarreta.
Etimologiya
Xuan de Samano, ya’ni Karl Vning kotibi bergan ma’lumotga ko‘ra, Peru nomi ilk bor 1525-yilda Fransisko Pisarro va Diego de Almagroning birinchi ekspeditsiyasi bilan bog‘liq holda tilga olingan. Ehtimol, bu nom XVI asrda yashagan mahalliy hukmdor Birunomidan kelib chiqqan.
Geografik ma’lumotlar
Peru quruqlikda besh davlat bilan chegaradosh: Boliviya — 1075 kilometr, Braziliya — 2995 kilometr, Chili — 171 kilometr, Kolumbiya — 1800 kilometr va Ekvador — 1420 kilometr. Butun mamlakatni relyefi, iqlimi, o‘simlik va hayvonot dunyosi bilan farq qiladigan uch yirik mintaqaga ajratish mumkin.
G‘arbda, Tinch okeanisohili bo‘ylab tor cho‘lga xos qirg‘oq tekisliklari (Kosta) cho‘zilgan. Bu yerning iqlimi cho‘lli va nihoyatda quruq, yog‘in miqdori janubda bir necha millimetrdan shimolda 300 mm gacha yetadi. Qizig‘i, bu hudud cho‘l bo‘lishiga qaramay, havo namligi yuqori, tuman tez-tez kuzatiladi va yil davomida bulutli kunlar ko‘p bo‘ladi.
Eng yirik cho‘llar — Sechura va Ika bo‘lib, janubda Chilidagi Atakamacho‘liga tutashadi. Ayrim hududlarda And tog‘lari yonbag‘irlari qirg‘oqqacha yetib boradi; Kostaning eng keng qismi shimolda joylashgan. O‘simlik dunyosi siyrak kserofit o‘simliklardan iborat. Ba’zi joylarda esa yuqori namlik va kam yog‘in sharoitiga moslashgan o‘simliklarning o‘ziga xos ekotizimlari shakllangan.
Sharqda And — tog‘ mintaqasi — serra joylashgan. Uning eng baland nuqtasi — Uaskaran tog‘i (6768 metr); Peruda balandligi 6000 metrdan oshadigan o‘ttizdan ortiq tog‘ cho‘qqisi bor. Relyefi murakkab va parchalangan, vodiy hamda kanyonlar ko‘p. Janubda Altiplanoyassitog‘ligining shimoliy chekkasi joylashgan. Balandlik mintaqalanishi yaqqol namoyon bo‘ladi. Mamlakatda dengiz sathidan balandlikka ko‘ra tabiiy mintaqalarni tasniflash tizimi mavjud (qarang: Peruning sakkiz tabiiy mintaqasi). Iqlimi nihoyatda xilma-xil, chunki unga dengiz sathidan balandlik va iqlim xususiyatlari butunlay qarama-qarshi bo‘lgan ikki mintaqa: g‘arbdagi cho‘l sohillari hamda Amazonka pasttekisligi ta’sir qiladi. Sharqqa qarab yog‘in miqdori va unga mos ravishda biologik xilma-xillik ortib boradi.
Sharqda Amazonka pasttekisligi (selva) — nam tropik o‘rmonlarhududi joylashgan. Iqlimi nihoyatda nam, yillik yog‘in 3200 mm gacha yetadi. O‘rtacha yillik harorat +25 °C bo‘lib, yil davomida sezilarli o‘zgarmaydi. O‘simlik va hayvonot dunyosi g‘oyat xilma-xil. Bu yerda Amazonkaning tubjoy qabilalari yashaydi, hozirgacha tashqi dunyo bilan aloqa qilmagan qabilalarham saqlanib qolgan. Amazonka ekotizimiga nazoratsiz o‘rmon kesilishi va rivojlanayotgan neft qazib olish ishlari tahdid solmoqda.
Perudagi Amazonka va uni hosil qiladigan ikki daryo — Ukayali va Maranon mamlakat hududidan oqib o‘tadi. Dengiz sathidan 3800 metr balandlikda, Boliviya bilan chegarada Titikaka, markazda esa 4080 metr balandlikda unchalik mashhur bo‘lmagan Xunin ko‘li joylashgan.
Peru va butun Janubiy Amerikaning eng g‘arbiy nuqtasi — Parinyas burni.
Mamlakatning butun hududi seysmik xavfli hududda joylashgan; Peruda kuchli zilzilalar taxminan yiliga bir marta sodir bo‘ladi. Seysmik xavf Peru okean sohilida shakllangan subduksiya zonasibilan bog‘liq. Bu jarayonda Janubiy Amerika plitasi o‘zining ostiga kirayotgan Naska plitasi ustiga siljiydi.
- Peruning fizik xaritasi
- Tropik o‘rmonlar mamlakatning
- Ko‘l Sandoval
Tarix
Qadimgi davr
Hozirgi Peru hududiga dastlabki odamlar miloddan avvalgi X ming yillikda kelgan. Ular qirg‘oqdagi daryo vodiylarida yashagan. Peruda topilgan tosh qurollar, hayvon suyaklari va o‘simlik qoldiqlarining yoshi mos ravishda 12 000 yildan ortiq deb baholanadi.
Qadimgi Norte-Chiko sivilizatsiyasi mamlakatning shimoliy-markaziy sohilida aniqlangan. U miloddan avvalgi 3000—1800-yillarga oid.
Taxminan miloddan avvalgi 1500—430-yillarda Peru hududida Chachapoyasivilizatsiyasi yashab, mintaqa hunarmandchiligi rivojiga katta hissa qo‘shgan. Uning asosiy shaharlaridan biri Leymebamba.
Inkalar davlati
XII asrda Urubamba daryosi vodiysida inkalar davlati paydo bo‘lgan. Inkalar faqat etnik guruh emas, balki hukmron tabaqa ham bo‘lgan. Besh asr ichida inkalarning Tavantinsuyu davlati Kolumbgacha bo‘lgan Amerika tarixidagi eng yirik imperiyaga aylangan. Shimolda chegara Patiya (Kolumbiya) daryosidan, janubda esa Maule (Chili) daryosidan o‘tgan, sharqda esa inkalar hokimiyati hozirgi Braziliya, Paragvay va Argentina hududlarining bir qismiga yoyilgan. Inkalar davrining eng mashhur qal’alaridan biri — Machu-Pikchuaynan Peruda joylashgan.
Inkalar davrida ishlab chiqarishning asosiy tarmog‘i dehqonchilik edi. Yer tayoqlar bilan yumshatilgan, omoch ma’lum bo‘lmagan. Quyidagilar yetishtirilgan: makkajo‘xori, maniok, kartoshka, pomidor, dukkaklilar, tamaki, koka va paxta. Uy hayvonlaridan lamalarboqilgan. Hunarmandchilikda paxta va jundan to‘qish, kulolchilik (kulolchilik charxisiz), oltin, kumush, mis va bronzaga ishlov berish ancha rivojlangan. Temirchilik damlari noma’lum bo‘lgan — olov mis quvurlar orqali puflab kuchaytirilgan. Shuningdek, mixlar ham ishlatilmagan — taxtalar qayishlar bilan bog‘langan. Binolar, ko‘priklar va yo‘llar sement ishlatmasdan terilgan toshlardan qurilgan.
Yozuv o‘rnida tugunlari bor turli rangli arqonchalar (kipu) ishlatilgan. Aholining asosiy qismini tashkil etgan dehqonlar jamoalarda yashab, yerga birgalikda ishlov bergan. Hosilning uchdan biri inkalarga, yana uchdan biri ibodatxonalarga berilgan. Bundan tashqari, jamoalar yo‘l, ko‘prik, saroy qurishda majburiy mehnat qilgan, inkalarga askarlar, shuningdek, inka haramlariga va kohinlar xizmatiga qul va xizmatkorlarni yetkazib bergan.

Peruning ispanlar tomonidan zabt etilishi
1524-yilda Panamada yashagan konkistadorlar Fransisko Pisarro, Diego de Almagro va ruhoniy Ernando de Luke Peruni zabt etishga kirishgan. 1529-yilda Pisarro yangi kashf etilgan yerlarning noibi etib tayinlangan. 1531-yilda u 228 askardan iborat otryad bilan uchinchi ekspeditsiyaga yo‘l olgan. U ikki inka aka-uka — Ataualpa va Uaskaro‘rtasidagi hokimiyat uchun ichki kurashdan foydalanib, 1533-yilda Peru poytaxti — Kuskoshahrini egallagan. Pisarro Ataualpani Uaskarga qarshi isyonda ayblab, sud qilgan va qatl ettirgan.
1535-yilda Pisarro Limashahriga asos solgan va u Peru poytaxtiga aylangan. Bu orada Pisarro bilan Almagro o‘rtasida bosib olingan hudud uchun kurash boshlangan. Natijada Almagro 1538-yilda, F. Pisarro esa 1541-yilda o‘ldirilgan.
1544-yilda Peru vitse-qirolligitashkil etilgan. Ispaniyadan kelgan Blasko Nunyes Velabirinchi vitse-qirol bo‘lgan. U yangi qonun joriy etgan: unga ko‘ra, konkistadorlar vafot etgach, hindular ularning merosxo‘rlariga emas, Ispaniya tojiga qarashli bo‘lib qolishi kerak edi. Bu Gonsalo Pisarro (Fransisko Pisarroning ukasi) boshchiligidagi konkistadorlar qo‘zg‘oloniga sabab bo‘lgan. Vitse-qirol Vela qo‘shinlari mag‘lub etilib, uning o‘zi o‘ldirilgan. Ammo ikki yildan so‘ng Gonsalo Pisarro va uning safdoshlari yangi vitse-qirol qo‘shinlaridan yengilgan.
Hindular ispanlarga qarshi bir necha marta qo‘zg‘olon ko‘targan. Eng yirigi 1780—1781-yillarda yuz bergan bo‘lib, unga Xose Gabriel Kondorkankiboshchilik qilgan. U o‘zini inkalarning so‘nggi hukmdori Tupak Amaru ning avlodi deb e’lon qilib, uning nomini olgan. Bu qo‘zg‘olon ham oldingilari kabi bostirilgan, rahbari esa qatl etilgan.
Mustaqillik uchun kurash

XIX asr boshlarida Janubiy Amerikadagi ozodlik harakati davrida Peru ispan mustamlakachiligining tayanch markazi edi. Perudan qirollik qo‘shinlari Argentina, Chili va Kolumbiyaga yuborilgan. Biroq 1820-yilda Peruga 4,5 ming qo‘zg‘olonchidan iborat desant tushgan. Unga «general» San-Martinboshchilik qilgan; u Chilidan kelgan edi. U Limani egallab, 28-iyul 1821-yilda Peru mustaqilligini e’lon qilgan va diktator («protektor») bo‘lgan. Biroq ko‘p o‘tmay Limada San-Martinga qarshi qo‘zg‘olon boshlanib, u hokimiyatdan voz kechishga majbur bo‘lgan va Chiliga qaytgan. 1823-yil iyunida ispanlar Peruda o‘z hukmronligini qayta tiklagan.
1824-yilda shimoldan Peruga Sukre, ya’ni Bolivarning safdoshi boshchiligidagi qo‘shinlar kirib kelgan. Ular ispanlarni batamom mag‘lub etgan. Bolivar Peruni ikki davlatga — o‘zi boshqaradigan Peru va Boliviya (uning sharafiga nomlangan)ga ajratgan. Boliviyani Sukre boshqaruviga topshirgan.
XIX asrda Peru
Peru Respublikasi mustaqilligining dastlabki 20 yili tarixi Boliviya bilan kurashlar, qo‘zg‘olonlar va davlat to‘ntarishlariga to‘la bo‘lgan. Prezident Kastilya davrida 1855-yildan qullik bekor qilingan. 1864—1865-yillarda Peru Chili, Boliviya va Ekvador bilan birga Ispaniyaga qarshi urushgan. 1879—1883-yillarda Tinch okeani urushi bo‘lib o‘tgan. Urushga selitra konlariga boy Boliviyaning Antofagastaviloyati sabab bo‘lgan. Bu urushda Chili harbiy ittifoq tuzgan Boliviya va Peruga qarshi jang boshlagan. Peru mag‘lub bo‘lgan, chililiklar Peruning deyarli butun janubiy sohilini egallab, Limaga kirgan.
1968-yilgacha bo‘lgan Peru
1918—1919-yillarda konchilar, to‘qimachilar va port ishchilari ish tashlagan, ayrim hollarda bu hukumat qo‘shinlari bilan qurolli to‘qnashuvlarga aylangan. Ishchilarni ta’lim tizimini isloh qilishni talab qilgan talabalar va harbiy xizmatchilarning bir qismi qo‘llab-quvvatlagan. Shunday sharoitda moliyachi Augusto Legiya davlat to‘ntarishini amalga oshirib, shaxsiy diktatura tuzumini o‘rnatgan (1919—1930). Legiya hukumati AQSH kompaniyalarining, ayniqsa neft sanoatiga sarmoya kiritishini rag‘batlantirgan, biroq xorijiy kapital egalarining huquqlariga muayyan cheklovlar qo‘yishga majbur bo‘lgan. 1920-yilgi konstitutsiyaga ko‘ra, yer osti boyliklari davlat mulki deb e’lon qilingan, yerga egalik faqat Peru qonunlari bilan tartibga solingan. Dehqon jamoalari yuridik shaxs maqomini olgan, progressiv daromad solig‘i va mehnatkashlar uchun ijtimoiy sug‘urta joriy qilingan.
1927-yilda chap qanot harakati qayta kuchaygan sharoitda 1928-yili X. K. Mariategi rahbarligida Peru kommunistik partiyasi (PKP)tuzilgan; 1930-yilgacha u Sotsialistik partiya deb atalgan. Kommunistlar Shimoliy Amerika kompaniyalariga qarashli mis konlari va neft korxonalaridagi ish tashlashlarga boshchilik qilgan, 90 ming kishini birlashtirgan Umumiy mehnatkashlar konfederatsiyasi hamda batraklar va hindular federatsiyasini tashkil etgan.
1929—1933-yillardagi jahon iqtisodiy inqirozi ayniqsa konchilik sanoatiga qattiq ta’sir qilgan. 1930-yilda ishchi va xizmatchilarning yirik ish tashlashlari, dehqonlarning norozilik chiqishlari, shuningdek, flot va armiyada tartibsizliklar yuz bergan. Chap qanotdagi apristlar partiyasi (rasmiy nomi Amerika xalq inqilobiy alyansi, ispancha qisqartmasi — APRA) yetakchilari kommunistlarning «xalq antiimperialistik fronti»ni tuzish urinishlarini muvaffaqiyatli to‘xtatgan. 1932-yilda Kongress qo‘poruvchilik unsurlariga qarshi bir qator qonunlar qabul qilgan. Hokimiyatga yig‘ilish va mitinglarni taqiqlash, gazetalarni yopish huquqi berilgan. 1933-yil aprelda prezidentlik-parlament boshqaruvini belgilagan yangi konstitutsiya joriy qilingan.

- 1532 — ispan konkistadorlari Peru hududini zabt etdilar.
- 1535 — hozirgi Peru poytaxti Lima shahriga asos solindi.
- 1544 — Peru vitse-qirolligi tashkil etildi.
- 1821 — Peru mustaqillikka erishdi.
- 1824 — Ayakucho jangi. Ispan mustamlakachilarining qo‘shinlari tor-mor etildi.
- 1877 — Pakocha ko‘rfazidagi jang. Tarixda ilk marta torpeda qo‘llangan.

- 1932—1933 — Peru—Kolumbiya urushi.
- 1941 — Peru—Ekvador urushi.
- 1965 — «Qo‘zg‘olonchilar yili»: uchta so‘l radikal tashkilot hukumatni ag‘darish maqsadida partizanlar urushini boshladi.
1968-yildan keyingi Peru
- 1968 — harbiy to‘ntarish. Hokimiyatga so‘l qarashli ofitserlar, jumladan Xuan Velasko Alvaradoboshchiligida kelgan. U mamlakatda ilg‘orligi jihatidan Kuba inqilobi va Sandinistlar inqilobi.
- darajasidagi keng ko‘lamli islohotlarni o‘tkazishga uringan. 1970—1980-yillarda maoistik partizan harakati «Sendero Luminoso» paydo bo‘lib, faol harakat qila boshladi. U o‘zini «Marks, Lenin, Stalin va Mao Szedundan keyingi lenincha ta’limotning to‘rtinchi bosqichi» deb atagan.
- 1980 — harbiylar hokimiyatni fuqarolik hukumatiga topshirdi, so‘l radikal guruhlar hukumatga qarshi uzoq davom etgan qurolli kurashni boshladi.
- 1980—1985 — ikkinchi prezidentlik davri: Fernando Belaunde Terri.
- 1981 — Pakisha urushi.
- 1985—1990 — birinchi prezidentlik davri: Alan Garsiya.
- 1990—2000 — prezidentlik davri: Alberto Fuximori.
- 1995 — Alto-Senepa urushi.
- 2000 — Fuximori rejimi bir qancha omillar: ommaviy xalq noroziliklari, xalqaro tashkilotlar bosimi va mamlakat rahbariyatidagi beqarorlik oqibatida ag‘darildi.
- 2001—2006 — prezidentlik davri: Alexandro Toledo.
- 2006—2011 — ikkinchi prezidentlik davri: Alan Garsiya.
- 2011—2016 — prezidentlik davri: Peru millatchilar partiyasi yetakchisi Olyanta Umala.
- 2016—2018 — prezidentlik davri: Pedro Pablo Kuchinski. U korrupsiya sababli impichment bo‘yicha ovoz berilishini kutmay iste’foga chiqdi.
- 2018—2020 — prezidentlik davri: Martin Viskarra.
- 10-noyabr 2020-yilda Peru Kongressining yalpi majlisi Martin Viskarrani mintaqa gubernatori davrida pora olganlikda ayblanayotgani sababli prezident lavozimidan chetlatishga ovoz berdi. Ushbu mintaqa — Mokegua , ayblovlar 2011—2014-yillarga taalluqli.
- 2020—2020 — prezidentlik davri: Manuel Merino. U ko‘plab ko‘cha namoyishlaridan so‘ng iste’foga chiqdi.
- 2020—2021 — prezidentlik davri: Fransisko Sagasti.
- 2021—2022 — prezidentlik davri: Pedro Kastilyo. 2022-yildagi Perudagi norozilik namoyishlari. 7-dekabr 2022-yilda korrupsiyada ayblanib impichment qilindi.
- 2022—2025 — prezidentlik davri: Dina Boluarte (lavozimidan chetlatilishiga sabab bo‘lgan impichment).
Siyosiy tuzum
Peru — respublika. Asosiy qonuni — Konstitutsiya. Davlat boshlig‘i — prezidentbo‘lib, u xalq tomonidan besh yil muddatga saylanadi. 28-iyul 2021-yilda prezident lavozimini Pedro Kastilyoegallagan. U ikkinchi turdagi saylovdag‘alaba qozongan. 7-dekabr 2022-yilda u davlat to‘ntarishini amalga oshirishga uringan, ammo parlament uni lavozimidan chetlatgan. Konstitutsiyaga muvofiq, shu kuni vitse-prezident Dina Boluarteyangi prezident etib tayinlangan. 10-oktabr 2025-yilda uning o‘zi ham impichmentga uchragan. Bunga «axloqiy jihatdan layoqatsizlik» asos qilib ko‘rsatilgan. Vakolatlarni meros qilib olish tartibiga ko‘ra navbatdagi shaxs — Kongress raisi Xose Xeriyangi prezident etib tayinlangan. Biroq 17-fevral 2026-yilda noqonuniy homiylik va mansab vakolatini suiiste’mol qilish ehtimoli bo‘yicha tergov sababli u ham impichmentga uchragan. Ertasi kuni Kongress deputat Xose Balkasarni, u yangi saylangan prezident 26-iyulda lavozimga kirishguniga qadar mamlakatni boshqarishi kerak edi. Yangi prezident esa 12-apreldagi saylovlarda saylangan.
Peru bosh vaziri prezident tomonidan tayinlanadi va Kongress tomonidan tasdiqlanadi. 5-may 2025-yildan bu lavozim egasi — Eduardo Arana Isa.
Parlament — bir palatali Peru Respublikasi Kongressi bo‘lib, 130 deputatdan iborat. Kongressning amaldagi raisi — Manuel Merino.
2016-yilgi saylov natijalariga ko‘ra, Kongressda 8 ta blok vakillari bo‘lgan, 19 deputat esa hech bir blokka kirmagan:
- «Xalq kuchi» (Fuerza popular) bloki — 59 (markaziy o‘ng)
- Hech bir blokka kirmaganlar — 19
- «O‘zgarishlar uchun peruliklar» (Peruanos por el Cambio) bloki — 15 (o‘ng)
- «Keng front» (Frente Amplio) bloki — 10 (chap)
- «Yangi Peru» (Nuevo Perú) bloki — 10 (chap)
- «Taraqqiyot uchun alyans» (Alianza para el progresso) bloki — 8 (markaziy o‘ng)
- «Xalq harakati» (Acción Popular) bloki — 10 (o‘ng)
- Amerika xalq inqilobiy alyansi, APRA (Partido Aprista Peruano, APRA) — 5 (markaziy o‘ng)
Bundan tashqari, parlamentda vakili bo‘lmagan 10 dan ortiq noqonuniy partiya, kamida to‘rtta kommunistik partiya hamda bir qancha kommunistik partizan guruhlari mavjud: «Yorug‘ yo‘l», «Tupak Amaru inqilobiy harakati», «Inqilobiy so‘l harakat». Bu tashkilotlar Peruda terrorchilik va noqonuniy tuzilmalar hisoblanadi.
Ma’muriy bo‘linishi

2002-yilgacha yangi mintaqalar tuzilmasidan oldin davlat 24 departamentga bo‘lingan edi. 18-noyabr 2002-yilda chiqarilgan farmonga muvofiq, mamlakat hududi 25 ta mintaqagaajratildi. Bu mintaqalar provinsiyalardan, ular esa o‘z navbatida tumanlardan iborat.
Shunday qilib, Peruda 195 provinsiya va 1833 tuman mavjud. Mamlakat poytaxti Limaqirg‘oqning markaziy qismida joylashgan bo‘lib, alohida provinsiyani tashkil qiladi. Bu provinsiya — Lima-Metropolitana — 25 mintaqaning birortasiga kirmaydi.




| Peruning ma’muriy bo‘linishi | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
Iqtisodiyot

2018-yilda Peruda eng kam ish haqi 930 sol bo‘lgan (280,08 $). Peruda 2018-yilda o‘rtacha ish haqi 1704,14 sol (520,36 $)ni tashkil etgan.
Tabiiy boyliklari — mis, kumush, oltin, neft, o‘rmon, temir rudasi, ko‘mir, fosfatlar, gidroenergiya va gaz.
Peru — konchilik sanoati rivojlangan, qayta ishlash sanoati esa rivojlanayotgan agrar mamlakat.
2009-yilda aholi jon boshiga YAIM 8 600 $ (dunyoda 115-o‘rin) bo‘lgan. Ishsizlik — 9 % (2009), kambag‘allik chegarasidan pastda yashovchilar — aholining 45 %i (2006).
Sanoat (YAIMning 25 %i, bandlarning 24 %i) — foydali qazilmalarni qazib olish va qayta ishlash; po‘lat va boshqa metallar eritish; neft-gaz qazib olish va qayta ishlash; baliqni qayta ishlash, to‘qimachilik, kiyim-kechak hamda oziq-ovqat sanoati.
Qishloq xo‘jaligi (YAIMning 8 %i, bandlarning 0,7 %i) — sarsabil, qahva, kakao, paxta, shakarqamish, guruch, kartoshka, makkajo‘xori, uzum, apelsin, ananas, guava, banan, olma, limon, shaftoli, koka, pomidor, mango, arpa, dorivor o‘simliklar, kokos, bug‘doy va dukkaklilar; parrandachilik, go‘sht-sut chorvachiligi va baliqchilik.
Xizmatlar sohasi — YAIMning 67 %i, bandlarning 75 %i.
Tashqi savdo
Eksport — 42,47 mlrd $ (2017-yil) — mis, oltin, qo‘rg‘oshin, rux, qalay, temir rudasi, molibden, kumush, xom neft va neft mahsulotlari, tabiiy gaz, qahva, sarsabil va boshqa sabzavotlar, mevalar, kiyim-kechak va to‘qimachilik mahsulotlari, baliq uni, baliq, kimyoviy moddalar, tayyor metall buyumlar va qotishmalar.
Asosiy xaridorlar — Xitoy — 26,5 %, AQSH — 15,2 %, Shveysariya — 5,2 %, Janubiy Koreya — 4,4 %, Ispaniya — 4,1 %, Hindiston — 4,1 %.
Import — 38,8 mlrd $ (2017-yil) — neft mahsulotlari, kimyoviy moddalar, plastmassalar, mashinalar, transport vositalari, elektrotexnika va telekommunikatsiya uskunalari, po‘lat, bug‘doy, makkajo‘xori, soya mahsulotlari, qog‘oz, paxta va dori-darmonlar.
Asosiy yetkazib beruvchilar — Xitoy — 22,3 %, AQSH — 20,1 %, Braziliya — 6 %, Meksika — 4,4 %.
Siyosat
Tashqi siyosat
Rossiya va Peru
21-iyun 2011-yildan boshlab ikki mamlakat o‘rtasida vizasiz tartibamal qiladi. Rossiya Federatsiyasi va Peru Respublikasining chegaradan o‘tish huquqini beruvchi amaldagi pasportga ega fuqarolari, diplomatik, xizmat va rasmiy pasport egalari bundan mustasno, birinchi kirish sanasidan boshlab vizasiz 90 kungacha, har bir 180 kunlik davr ichida boshqa davlat hududiga kirishi, undan chiqishi, tranzit o‘tishi va unda qolishi mumkin.
Ilgari Peru hukumati sayyohlik maqsadida 90 kundan kam muddatga keladigan Rossiya fuqarolari uchun bir tomonlama vizasiz tartib joriy etgan edi.
Ichki siyosat
Qurolli kuchlar
Aholi

| Yil | Aholi |
|---|---|
| 1700 | 2 500 000 |
| 1800 | 2 500 000 |
| 1900 | 4 836 000 |
| 1950 | 7 969 000 |
| 2000 | 25 952 000 |
| 2012 | 30 300 000 |
| 2017 | 31 237 000 |

- Aholisi — 31 237 385 kishi (2017-yilgi ro‘yxatga olish).
- Yillik o‘sish — 1,0 % (tug‘ilish koeffitsiyenti — bir ayolga 2,3 tug‘ilish).
- O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi — 75 yil: erkaklarda 72 yil, ayollarda 77 yil.
- Shahar aholisi — 79,3 % (2017).
- Jinsiy tarkibi: 49,2 % — erkaklar, 50,8 % — ayollar.
- Odam immunitet tanqisligi virusi (OIV) bilan zararlanish — 0,5 % (2007-yilgi baho).
- Etnik va irqiy tarkibi: metislar — 60,2 %, kechualar — 22,3 %, oq tanlilar — 5,9 %, afroperuliklar — 3,6 %, aymaralar — 2,4 %, qolganlari (Amazonkaning tubjoy qabilalari, ashaninka, aguaruna, shipibo-konibo, yaponlar, xitoylar) — 2,3 %.
- Tillar: rasmiy til — ispan tili; perulik tubjoy xalqlar yashaydigan joylarda quyidagi hindular tillariham tarqalgan va rasmiy maqomga ega bo‘lishi mumkin, masalan, aymara va kechua.
- Savodxonlik — 95 %: erkaklarda 97,4 %, ayollarda 92,7 % (2017-yilgi ro‘yxatga olish bo‘yicha).
- Diniy tarkibi: katoliklar — 76 %, protestantlar — 14,1 %, boshqa dinlar — 4,8 %, diniy qarashini ko‘rsatmaganlar va ateistlar — 5,1 % (2017-yilgi ro‘yxatga olish). Protestant guruhlar orasida Xudo assambleyalari, adventistlar va baptistlar.
Hindular sivilizatsiyalari

Qo‘shni Lotin Amerikasi davlatlari aholisi kabi Peru aholisi ham Janubiy Amerikaning etnografik manzarasini aks ettiradi. Uning tarkibiga tubjoy unsurlar, Yevropadan migratsiya to‘lqinlari va turli madaniyat hamda tillarning aralashuvi kiradi. XVI asr o‘rtalarigacha Peru hududi inkalar imperiyasining markazi bo‘lgan. Inkalar tog‘li hududlarning og‘ir iqlim sharoitida sivilizatsiya barpo eta olgan eng rivojlangan hindular xalqlaridan biri edi.
Ispan mustamlakachiligi davridagi bosqinlar
XVI asr oxiriga kelib Peru ispanlarningikkala qit’aning g‘arbiy qirg‘oqlari bo‘ylab minglab kilometrga cho‘zilgan mustamlaka yerlariga qo‘shilgan. Mustamlaka imperiyasining ikki asosiy markazidan biriga aylangan Lima ( Mexikobilan bir qatorda) ispan muhojirligi markaziga aylangan, biroq muhojirlar soni ko‘p bo‘lmagan.
O‘sha davrda Ispaniyadan kelganlarning aksariyati Lima yoki boshqa sohil shaharlariga joylashgan. Ko‘pchilik ko‘chib keluvchilar — ispan erkaklari — mahalliy hindu ayollar bilan tez aralashib, ispan tilida so‘zlashuvchi katta kreollar va metislarguruhiga asos solgan. Umuman olganda, O‘rta dengizbo‘yi ispan madaniyati Peru hayotiga ancha uyg‘un singib ketgan. Mahalliy hindular bilan ayrim to‘qnashuvlar va yevropaliklar olib kelgan kasalliklarga qaramay, u genotsidga , ya’ni tubjoy aholining halokatli qirg‘iniga sabab bo‘lmagan. Bunday hodisalar AQSH va Kanadada ro‘y bergan.
Peruning sharqiy hududlari (serra[isp.] va selva) Yevropa ta’sirini kamroq sezgan. Ularda hindularning urf-odatlari va madaniyati hozirgacha deyarli o‘zgarmagan holda saqlanib qolgan, garchi ispan tili tobora keng tarqalayotgan bo‘lsa ham.
Hozirgi davr
Hozirgi mamlakat aholisi shartli ravishda landshaft mintaqalari soniga mos uch guruhga ajratiladi. Kosta (Tinch okeani sohili) va serra (unga tutash tog‘ vodiylari) eng zich aholili, eng kam aholi yashaydigan hudud esa — selva Amazonka mintaqasi bo‘lib, mamlakat sharqida joylashgan. Aholining katta qismi aralash kelib chiqishga ega. Poytaxt va sohillarda asosan yevropaliklardan (ko‘proq ispanlardan, shuningdek XIX asr oxiri — XX asr boshlarida ko‘chib kelgan fransuz, italyan va nemislardan) kelib chiqqan aholi (jami aholining 10 %i) yashaydi. Ular hozirgi Peruning siyosiy va iqtisodiy elitasini tashkil qiladi.
Ular bilan birga poytaxtda Osiyo xalqlari, asosan xitoy va yapon kelib chiqishiga ega jamoalar yashaydi. Ular ham mamlakat iqtisodiy hayotida muhim rol o‘ynaydi. Peruning sobiq prezidenti — Alberto Fuximoriham yapon kelib chiqishiga ega. Kosta aholisining ko‘pchiligi ispan tilida so‘zlashuvchi metislar va katoliklar hisoblanadi. Tog‘larda va mamlakat sharqida asosan hindu kelib chiqishiga ega aholi istiqomat qiladi. Ular jami aholining qariyb 52 %ini tashkil etadi.
Tillar
Peruning asosiy tili — ispan tili, biroq tubjoy peruliklar yashaydigan hududlarda mahalliy hindu tillari (kechua, aymara va boshqalar) ham rasmiy maqomga ega bo‘lishi mumkin. Ko‘plab mahalliy hindularesa ancha darajada assimilyatsiyalashgan va ona tilida emas, ispan tilida gapiradi. XX asr boshlarida ispan tili peruliklarning faqat uchdan bir qismi uchun ona tili bo‘lgan bo‘lsa, 1960-yilga kelib bu ko‘rsatkich 60 %dan, hozirda esa (2001-yilgi ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra) 80 %dan oshgan.
Tubjoy tillar ham rasmiy maqomga ega bo‘lsa-da, ispan tili ularning rivojlanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. O‘z navbatida, ispan tilining Perudagi o‘ziga xos til variantiham mahalliy tillar ta’sirida shakllangan.
Peruning yirik shaharlari
Mamlakat aholisining taxminan uchdan biri o‘n million aholiga ega Lima poytaxt aglomeratsiyasida yashaydi.
| № | Shahar | Mintaqa | Aholisi (2017-yilgi ro‘yxatga olish) | № | Shahar | Mintaqa | Aholisi (2017-yilgi ro‘yxatga olish) | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Lima | Lima | 9 562 280 | 11 | Takna | Takna | 284 905 | |
| 2 | Arekipa | Arekipa | 1 002 846 | 12 | Xulyaka | Puno | 276 110 | |
| 3 | Truxilyo | La-Libertad | 857 063 | 13 | Ika | Ika | 274 037 | |
| 4 | Chiklayo | Lambayeke | 606 907 | 14 | Ayakucho | Ayakucho | 211 279 | |
| 5 | Pyura | Pyura | 460 876 | 15 | Kaxamarka | Kaxamarka | 201 329 | |
| 6 | Kusko | Kusko | 428 450 | 16 | Uanuko | Uanuko | 196 627 | |
| 7 | Uankayo | Xunin | 411 267 | 17 | Sulyana | Pyura | 184 910 | |
| 8 | Ikitos | Loreto | 369 477 | 18 | Chincha-Alta | Ika | 181 524 | |
| 9 | Chimbote | Ankash | 354 273 | 19 | Uacho | Lima | 156 790 | |
| 10 | Pukalpa | Ukayali | 326 462 | 20 | Tarapoto | San-Martin | 141 713 |
Madaniyat


Ispan mustamlakachiligidan oldin hozirgi Peru hududida san’at hunarmandchilikning kulolchilik, toshga ishlov berish, zargarlik, yigiruv kabi turlarida rivojlangan.
Adabiyotning ildizlari Kolumbgacha bo‘lgan sivilizatsiyalarning og‘zaki ijod an’analariga borib taqaladi. Jumladan, Peru adabiyoti namoyandalari: Rikardo Palma, Siro Alegriya, Xose Mariya Argedas, Sesar Valyexo, Mario Vargas Lyosa.
Musiqa
Bayramlar
- 1-yanvar — Yangi yil.
- 18-yanvar — Lima shahriga asos solinganlik haftaligi: Lima , Peru.
- Fevralning birinchi shanbasi — Pisko Sauer kuni.
- Mart–aprel oylarida o‘zgaruvchan sana — Muqaddas payshanba.
- Mart–aprel oylarida o‘zgaruvchan sana — Xayrli juma.
- 1-may — Mehnat kuni.
- Iyun oyining birinchi shanbasi — Rom kuni.
- 28-iyun — Seviche kuni.
- 29-iyun — Avliyo Pyotr va Pavel kuni.
- 28-iyul — Mustaqillik kuni (1821).
- 29-iyul — Mustaqillik kuni (bayramning ikkinchi kuni).
- 30-avgust — Santa-Rosa-de-Lima (bayram poytaxtda nishonlanadi).
- 8-oktabr — Angamos dengiz jangi yilligi (1879).
- 1-noyabr — Barcha avliyolar kuni.
- 8-dekabr — Beg‘ubor homiladorlik bayrami.
- 25-dekabr — Rojdestvo.
Ommaviy axborot vositalari
Davlat teleradio kompaniyasi IRTP quyidagi telekanallarni o‘z ichiga oladi: TV Perú, TV Perú Internacional, shuningdek, radiostansiyalarni: Radio Nacional del Perú (1925-yilda ishga tushirilgan), Radio La Crónica AM (1935-yilda ishga tushirilgan), Radio Filarmonía (1984-yilda ishga tushirilgan), Radio Internacional del Perú.
Adabiyotlar
- Dunayev V. N. Peru / Rassom N. V. Batayev tomonidan bezatilgan. — M.: «Misl», 1984. — 136 bet — («Dunyo xaritasi yonida»). — 65 000 nusxa.
Havolalar
Vikimedia ombori: Atlas: Перу
- Peru havolalar katalogida Curlie (dmoz)
- Peru hukumatining rasmiy sayti Arxiv nusxasi 26-oktabr 2008-yildan Wayback Machine
- Peruning eng yangi tarixi bo‘yicha materiallar Arxiv nusxasi 7-aprel 2014-yildan Wayback Machine
- Markaziy razvedka boshqarmasi Faktlar kitobida Peru haqidagi ma’lumotlar Arxiv nusxasi 5-noyabr 2016-yildan Wayback Machine
- Beryozkin Yu. Ye. «Qadimgi Peru tarixidan: Mochika ijtimoiy tuzilishi mifologiya nuqtayi nazaridan» Arxiv nusxasi 9-mart 2014-yildan Wayback Machine
- Profil Arxiv nusxasi 20-dekabr 2008-yildan Wayback Machine saytida BBC News (ingl.)
- Pedro de Syesa de Leon. ««Peru xronikasi». Birinchi qism» Arxiv nusxasi 7-iyul 2014-yildan Wayback Machine