


Ko‘l — gidrosferaning tarkibiy qismi bo‘lib, tabiiy ravishda vujudga kelgan suv havzasidir; u ko‘l kosasi (ko‘l tubi botiqligi) doirasida suv bilan to‘lgan va bevosita dengiz (okean) bilan tutashmagan bo‘ladi. Ko‘llarga daryolar, soylar va yerosti buloqlari quyilishi mumkin. Ko‘llarni limnologiya fani o‘rganadi. Baholashlardan biriga ko‘ra, dunyodagi ko‘llar soni 304 millionga yetadi; bunga suv yuzasining maydoni 0,1—10 gektar bo‘lgan kichik ko‘llar ham kiradi.
Daryolardan farqli ravishda, ko‘llarda suv ancha sekin yangilanadi va ulardagi oqimlar suv rejimini belgilovchi asosiy omil emas. Ko‘llar daryolarning oqimini tartibga soladi: o‘z botiqliklarida toshqin suvlarini to‘plab, boshqa davrlarda ularni chiqaradi. Ko‘l suvlarida kimyoviy reaksiyalar sodir bo‘ladi. Ayrim elementlar suvdan tub cho‘kindilariga o‘tadi, boshqalari esa aksincha, cho‘kindilardan suvga o‘tadi. Bir qator ko‘llarda, asosan suvi oqib chiqmaydiganlarida, suvning bug‘lanishi tufayli tuzlar konsentratsiyasi ortadi. Natijada ko‘l suvining minerallashuv darajasi va tuz tarkibi sezilarli o‘zgaradi. Suv massasining issiqlik inersiyasi katta bo‘lgani uchun yirik ko‘llar atrofdagi hududlarning iqlimini yumshatib, haroratning yillik va mavsumiy tebranishlarini kamaytiradi.
Ko‘l botiqlarining shakli, o‘lchami va tub relyefi tub cho‘kindilari to‘planishi davomida sezilarli o‘zgaradi. Ko‘llarning o‘simliklar bilan qoplanishi yangi relyef shakllarini, tekis yoki hatto qavariq ko‘rinishda hosil qiladi. Ko‘llar, ayniqsa, suv omborlari ko‘pincha yerosti suvlarining sathini ko‘tarib, yaqin atrofdagi quruqliklarning botqoqlanishiga sabab bo‘ladi. Ko‘llarda organik va mineral zarrachalar uzluksiz to‘planishi natijasida tub cho‘kindilarining qalin qatlamlari hosil bo‘ladi. Suv havzalari rivojlanib, botqoqliklarga yoki quruqlikka aylanganda bu cho‘kindilar o‘zgaradi. Muayyan sharoitlarda ular organik kelib chiqishga ega tog‘ jinslariga aylanadi.
Ko‘llarning tasnifi
Kelib chiqishiga ko‘ra tabiiy ko‘llar quyidagilarga bo‘linadi:
- tektonik ko‘llar: Yer po‘stidagi yoriqlarga suv to‘lishi natijasida hosil bo‘ladi; tektonik ko‘lga yorqin misol — Baykal;
- muzlik ko‘llari: eriyotgan muzlik suvlari hisobiga hosil bo‘ladi; so‘nggi muzlik davridan qolgan odatiy muzlik ko‘li — Arberze, u Katta Arber tog‘i etagida joylashgan; mazkur tog‘ (1456 m) — Bogemiya o‘rmonining eng baland tog‘i;
- morena ko‘llari;
- daryo ko‘llari (yoki eski o‘zan ko‘llari);
- sohilbo‘yi yoki dengizbo‘yi ko‘llari (lagunalar va limanlar); eng mashhur lagunalardan biri — Venetsiya lagunasi, u Adriatika dengizining shimoliy qismida joylashgan; dengiz qo‘ltiqlaridan qirg‘oq ko‘tarilishi oqibatida hosil bo‘lgan ko‘plab qirg‘oqbo‘yi ko‘llari Oq dengiz sohilida joylashgan;
- o‘pirilma ko‘llar (karst, termokarst); ayrim o‘pirilma ko‘llar yerosti suvlari harakatining o‘ziga xosligiga bog‘liq ravishda vaqti-vaqti bilan yo‘qolib, yana paydo bo‘ladi; bunga Ertso ko‘li misol bo‘ladi; u Janubiy Osetiyada joylashgan.
- qayir ko‘llari — daryo qayirlarida hosil bo‘ladigan ko‘llar;
- ko‘chki-to‘g‘on ko‘llari: tog‘ning bir qismi qulab tushishi natijasida hosil bo‘ladi (masalan, Ritsa ko‘li Abxaziyada joylashgan);
- tog‘ ko‘llari: tog‘ botiqlarida joylashadi;
- vulqon ko‘llari: so‘ngan vulqonlarning kraterlarida hamda vulqon portlash quvurlarida joylashadi; Yevropada bunday ko‘llar Ayfel hududida (Germaniya) joylashgan; ularning yonida vulqon faolligining kuchsiz namoyon bo‘lishi sifatida issiq buloqlar kuzatiladi.
Joylashuviga ko‘ra ko‘llar quyidagilarga bo‘linadi:
- quruqlikdagi ko‘llar, ularning suvlari tabiatdagi suv aylanishida faol ishtirok etadi,
- yerosti ko‘llari (ularga Antarktidadagi muz osti ko‘lini ham kiritish mumkin), ularning suvlari tabiiy suv aylanishida qatnashsa ham, faqat bilvosita qatnashadi; ba’zan bunday ko‘llar yuvenil, ya’ni Yer qa’rida paydo bo‘lgan birlamchi suv bilan to‘lgan bo‘ladi.
Suvning balansiga ko‘ra ko‘llar quyidagilarga bo‘linadi:
- oqar ko‘llar — suvining oqib chiqish yo‘li (asosan daryo shaklida) mavjud;
- oqmas ko‘llar — suvi yuzadan oqib chiqmaydi yoki yerosti yo‘li orqali qo‘shni suv yig‘ish havzalariga chiqmaydi (suv asosan bug‘lanish hisobiga kamayadi).

(rassom — Mixail Erassi)
Minerallashuv turiga ko‘ra
Suvning kimyoviy tarkibiga ko‘ra mineral ko‘llar quyidagilarga bo‘linadi:
- karbonatli (sodali),
- sulfatli (achchiq-sho‘r),
- xloridli (sho‘r).
Ko‘ldagi oziq moddalarning miqdoriga (troflik darajasiga) qarab ko‘llarning uch turi farqlanadi.
- Oligotrof (oziq moddalari kam) ko‘llar odatda katta yoki o‘rtacha chuqurlikka, harorat keskin o‘zgaradigan qatlamdan pastda katta suv massasiga, yuqori tiniqlikka, ko‘kdan yashilgacha bo‘lgan suv rangiga ega. Suvdagi O2 miqdori tubga tomon asta-sekin kamayadi, ammo tub yaqinida ham O2 miqdori sezilarli bo‘lib, uning yuzadagi miqdorining kamida 60 % ini tashkil etadi.
- Evtrof (oziq moddalarga boy) ko‘llar yaxshi isiydi (harorat keskin o‘zgaradigan qatlam ostidagi qism juda yupqa), suvining tiniqligi past, rangi yashildan qo‘ng‘irgacha, tubi esa organik loy bilan qoplangan bo‘ladi. Suv oziq tuzlariga boy bo‘lib, O2 miqdori tubga qarab keskin kamayadi va tubda ko‘pincha butunlay yo‘qoladi.
- Distrof (oziq moddalarga kambag‘al) ko‘llar — botqoqlashgan, suvining tiniqligi past, ko‘p miqdordagi gumin moddalar tufayli sarg‘ish yoki qo‘ng‘ir rangli ko‘llardir. Suvning minerallashuv darajasi past, O2 miqdori esa organik moddalarning oksidlanishiga sarflanishi sababli kamaygan bo‘ladi.
Zamonaviy gidrologiya va gidroekologiyada trofik tasnifning oraliq darajalari ham ajratiladi: mezotrof (oligotrof va evtrof o‘rtasidagi) hamda gipertrof ko‘llar.
- Arberze muzlik ko‘li
- Ko‘l sohili: Baykal
- Qayiq va ko‘lning suv sathi (Kareliya)
Eng yirik ko‘llar



Yer yuzidagi ko‘llarning umumiy maydoni quruqlikning taxminan 2,8 % qismini (taxminan 4,2 mln km²) tashkil qilishi mumkin. Ko‘lning kattaligi ko‘pincha suv yuzasi maydoni bilan ham baholanadi. Har qanday kattalikdagi ko‘llar ekotizim va gidrologik aylanishlarda muhim rol o‘ynaydi, biroq ko‘l suvlarining asosiy zaxiralari yirik suv havzalarida to‘plangan.
| Ko‘lning nomi | Eng katta yuza maydoni, ming km² |
Dengiz sathidan balandligi, m |
Eng katta chuqurligi, m |
Dunyo qismi |
|---|---|---|---|---|
| Kaspiy dengizi | 371 | -28 | 1025 | Yevrosiyo (materik) |
| Yuqori ko‘l | 82 | 183 | 393 | Shimoliy Amerika |
| Viktoriya | 68 | 1134 | 80 | Afrika |
| Guron | 60 | 177 | 208 | Shimoliy Amerika |
| Michigan | 58 | 177 | 281 | Shimoliy Amerika (AQSH) |
| Tanganika | 34 | 773 | 1470 | Afrika |
| Baykal | 32 | 456 | 1637 | Osiyo (Rossiya) |
| Nyasa | 31 | 472 | 706 | Afrika |
| Katta Ayiq ko‘li | 30 | 157 | 137 | Shimoliy Amerika (Kanada) |
| Katta Qullar ko‘li | 29 | 156 | 150 | Shimoliy Amerika (Kanada) |
| Eri | 26 | 174 | 64 | Shimoliy Amerika |
| Chad | 26 | 281 | 11 | Afrika |
| Vinnipeg | 24 | 217 | 28 | Shimoliy Amerika (Kanada) |
| Balxash | 22 | 342 | 26 | Osiyo (Qozog‘iston) |
| Ontario | 20 | 75 | 236 | Shimoliy Amerika |
| Ladoga | 18 | 5 | 230 | Yevropa (Rossiya) |
| Marakaybo | 16 | 0 | 250 | Janubiy Amerika |
| Bangveulu | 15 | 067 | 5 | Afrika |
| Duntinxu | 12 | 11 | 8 | Osiyo |
| Onega | 10 | 33 | 127 | Yevropa (Rossiya) |
| Tonlesap | 10 | 12 | 14 | Osiyo |
| Eyr | 9,5 | −15 (−9) | 4 | Avstraliya |
| Rudolf | 8,5 | 375 | 73 | Afrika |
| Nikaragua | 8,4 | 32 | 70 | Shimoliy Amerika |
| Orol dengizi | 8,3 | 3,5 | 54,5 | Osiyo |
| Titikaka | 8,3 | 3812 | 304 | Janubiy Amerika |
| Atabaska | 7,9 | 213 | 60 | Shimoliy Amerika (Kanada) |
| Bug‘u ko‘li | 6,3 | 350 | 60 | Shimoliy Amerika |
| Issiqko‘l | 6,2 | 1608 | 668 | Osiyo (Qirg‘iziston) |
| Katta Sho‘r ko‘l | 6 | 1282 | 15 | Shimoliy Amerika |
| Torrens | 5,7 | 34 | 8 | Avstraliya |
| Albert | 5,6 | 619 | 58 | Afrika |
| Venern | 5,5 | 44 | 100 | Yevropa (Shvetsiya) |
Adabiyotlar
- Obruchev V. A. Geologiya asoslari. — M.—L.: Davlat geologik adabiyotlar nashriyoti, 1947.
- Domanitskiy A. P. va boshqalar. Sovet Ittifoqining daryo va ko‘llari: (ma’lumotnoma) / A. P. Domanitskiy, R. G. Dubrovina, A. I. Isayeva; A. A. Sokolov tahriri ostida; SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Gidrometeorologiya xizmati bosh boshqarmasi, Davlat gidrologiya instituti. — L.: Gidrometeoizdat, 1971. — 104 bet.
- Rumyantsev V. A., Drabkova V. G., Izmaylova A. V. Dunyoning buyuk ko‘llari : [arxivlangan 5-fevral 2022-yil] / Rossiya Fanlar akademiyasining Ko‘lshunoslik instituti. — 2012. — 372 bet — ISBN 978-5-98709-536-2.
- Devid M. Mark. Geografik obyekt turlari uchun nazariy asos sari (ingliz tilida) // Fazoviy axborot nazariyasi bo‘yicha Yevropa konferensiyasi. — 1993. — Jild 716. — 270—283-betlar. — doi:10.1007/3-540-57207-4_18.