Ko‘l haqida

Vyorter-Ze, Avstriya
Ko‘l Kallavesi, Finlandiya
Ko‘l, Kostomuksha shahri yaqinida, qishda

Ko‘l — gidrosferaning tarkibiy qismi bo‘lib, tabiiy ravishda vujudga kelgan suv havzasidir; u ko‘l kosasi (ko‘l tubi botiqligi) doirasida suv bilan to‘lgan va bevosita dengiz (okean) bilan tutashmagan bo‘ladi. Ko‘llarga daryolar, soylar va yerosti buloqlari quyilishi mumkin. Ko‘llarni limnologiya fani o‘rganadi. Baholashlardan biriga ko‘ra, dunyodagi ko‘llar soni 304 millionga yetadi; bunga suv yuzasining maydoni 0,1—10 gektar bo‘lgan kichik ko‘llar ham kiradi.

Daryolardan farqli ravishda, ko‘llarda suv ancha sekin yangilanadi va ulardagi oqimlar suv rejimini belgilovchi asosiy omil emas. Ko‘llar daryolarning oqimini tartibga soladi: o‘z botiqliklarida toshqin suvlarini to‘plab, boshqa davrlarda ularni chiqaradi. Ko‘l suvlarida kimyoviy reaksiyalar sodir bo‘ladi. Ayrim elementlar suvdan tub cho‘kindilariga o‘tadi, boshqalari esa aksincha, cho‘kindilardan suvga o‘tadi. Bir qator ko‘llarda, asosan suvi oqib chiqmaydiganlarida, suvning bug‘lanishi tufayli tuzlar konsentratsiyasi ortadi. Natijada ko‘l suvining minerallashuv darajasi va tuz tarkibi sezilarli o‘zgaradi. Suv massasining issiqlik inersiyasi katta bo‘lgani uchun yirik ko‘llar atrofdagi hududlarning iqlimini yumshatib, haroratning yillik va mavsumiy tebranishlarini kamaytiradi.

Ko‘l botiqlarining shakli, o‘lchami va tub relyefi tub cho‘kindilari to‘planishi davomida sezilarli o‘zgaradi. Ko‘llarning o‘simliklar bilan qoplanishi yangi relyef shakllarini, tekis yoki hatto qavariq ko‘rinishda hosil qiladi. Ko‘llar, ayniqsa, suv omborlari ko‘pincha yerosti suvlarining sathini ko‘tarib, yaqin atrofdagi quruqliklarning botqoqlanishiga sabab bo‘ladi. Ko‘llarda organik va mineral zarrachalar uzluksiz to‘planishi natijasida tub cho‘kindilarining qalin qatlamlari hosil bo‘ladi. Suv havzalari rivojlanib, botqoqliklarga yoki quruqlikka aylanganda bu cho‘kindilar o‘zgaradi. Muayyan sharoitlarda ular organik kelib chiqishga ega tog‘ jinslariga aylanadi.

Ko‘llarning tasnifi

Kelib chiqishiga ko‘ra tabiiy ko‘llar quyidagilarga bo‘linadi:

Joylashuviga ko‘ra ko‘llar quyidagilarga bo‘linadi:

  • quruqlikdagi ko‘llar, ularning suvlari tabiatdagi suv aylanishida faol ishtirok etadi,
  • yerosti ko‘llari (ularga Antarktidadagi muz osti ko‘lini ham kiritish mumkin), ularning suvlari tabiiy suv aylanishida qatnashsa ham, faqat bilvosita qatnashadi; ba’zan bunday ko‘llar yuvenil, ya’ni Yer qa’rida paydo bo‘lgan birlamchi suv bilan to‘lgan bo‘ladi.

Suvning balansiga ko‘ra ko‘llar quyidagilarga bo‘linadi:

«Ko‘l manzarasi»
(rassom — Mixail Erassi)

Minerallashuv turiga ko‘ra

Suvning kimyoviy tarkibiga ko‘ra mineral ko‘llar quyidagilarga bo‘linadi:

Ko‘ldagi oziq moddalarning miqdoriga (troflik darajasiga) qarab ko‘llarning uch turi farqlanadi.

  • Oligotrof (oziq moddalari kam) ko‘llar odatda katta yoki o‘rtacha chuqurlikka, harorat keskin o‘zgaradigan qatlamdan pastda katta suv massasiga, yuqori tiniqlikka, ko‘kdan yashilgacha bo‘lgan suv rangiga ega. Suvdagi O2 miqdori tubga tomon asta-sekin kamayadi, ammo tub yaqinida ham O2 miqdori sezilarli bo‘lib, uning yuzadagi miqdorining kamida 60 % ini tashkil etadi.
  • Evtrof (oziq moddalarga boy) ko‘llar yaxshi isiydi (harorat keskin o‘zgaradigan qatlam ostidagi qism juda yupqa), suvining tiniqligi past, rangi yashildan qo‘ng‘irgacha, tubi esa organik loy bilan qoplangan bo‘ladi. Suv oziq tuzlariga boy bo‘lib, O2 miqdori tubga qarab keskin kamayadi va tubda ko‘pincha butunlay yo‘qoladi.
  • Distrof (oziq moddalarga kambag‘al) ko‘llar — botqoqlashgan, suvining tiniqligi past, ko‘p miqdordagi gumin moddalar tufayli sarg‘ish yoki qo‘ng‘ir rangli ko‘llardir. Suvning minerallashuv darajasi past, O2 miqdori esa organik moddalarning oksidlanishiga sarflanishi sababli kamaygan bo‘ladi.

Zamonaviy gidrologiya va gidroekologiyada trofik tasnifning oraliq darajalari ham ajratiladi: mezotrof (oligotrof va evtrof o‘rtasidagi) hamda gipertrof ko‘llar.

Eng yirik ko‘llar

Kaspiy dengizi. Kosmosdan ko‘rinishi
Orol dengizi 2009-yil avgustida. Kosmosdan ko‘rinishi
Kosmosdan olingan Baykal ko‘li

Yer yuzidagi ko‘llarning umumiy maydoni quruqlikning taxminan 2,8 % qismini (taxminan 4,2 mln km²) tashkil qilishi mumkin. Ko‘lning kattaligi ko‘pincha suv yuzasi maydoni bilan ham baholanadi. Har qanday kattalikdagi ko‘llar ekotizim va gidrologik aylanishlarda muhim rol o‘ynaydi, biroq ko‘l suvlarining asosiy zaxiralari yirik suv havzalarida to‘plangan.

Ko‘lning nomi Eng katta
yuza
maydoni,
ming km²
Dengiz
sathidan balandligi,
m
Eng katta
chuqurligi,
m
Dunyo qismi
Kaspiy dengizi371-281025Yevrosiyo (materik)
Yuqori ko‘l82183393Shimoliy Amerika
Viktoriya68113480Afrika
Guron60177208Shimoliy Amerika
Michigan58177281Shimoliy Amerika (AQSH)
Tanganika347731470Afrika
Baykal324561637Osiyo (Rossiya)
Nyasa31472706Afrika
Katta Ayiq ko‘li30157137Shimoliy Amerika (Kanada)
Katta Qullar ko‘li29156150Shimoliy Amerika (Kanada)
Eri2617464Shimoliy Amerika
Chad2628111Afrika
Vinnipeg2421728Shimoliy Amerika (Kanada)
Balxash2234226Osiyo (Qozog‘iston)
Ontario2075236Shimoliy Amerika
Ladoga185230Yevropa (Rossiya)
Marakaybo160250Janubiy Amerika
Bangveulu150675Afrika
Duntinxu12118Osiyo
Onega1033127Yevropa (Rossiya)
Tonlesap101214Osiyo
Eyr9,5−15 (−9)4Avstraliya
Rudolf8,537573Afrika
Nikaragua8,43270Shimoliy Amerika
Orol dengizi8,33,554,5Osiyo
Titikaka8,33812304Janubiy Amerika
Atabaska7,921360Shimoliy Amerika (Kanada)
Bug‘u ko‘li6,335060Shimoliy Amerika
Issiqko‘l6,21608668Osiyo (Qirg‘iziston)
Katta Sho‘r ko‘l6128215Shimoliy Amerika
Torrens5,7348Avstraliya
Albert5,661958Afrika
Venern5,544100Yevropa (Shvetsiya)

Adabiyotlar