Parafin nima

Гранулы парафина
Parafin granulalari

Parafin (lotincha parum «oz» + affinis «yaqin, qarindosh») — mumga o‘xshash aralashma bo‘lib, uning tarkibini to‘yingan uglevodorodlar (alkanlar) tashkil etadi; ular asosan normal tuzilishga ega va tarkibi С18Н38 (oktadekan) dan С35Н72 (pentatriakontan).

Erish harorati — 45°С dan 65°С gacha;

Qaynash harorati — 370°C dan yuqori

Chaqnash harorati 200-250°C

Zichligi — 0,880-0,915 g/sm³ (15 °C);

Asosan neftdan olinadi.

Og‘ir va yengil uglevodorodlar konsentratsiyalari nisbatiga qarab parafin suyuq, qattiq yoki mayda kristalli (serezin).

Uni 1830-yilda nemis kimyogari Karl fon Rayxenbax kashf etgan.

Parafinlar — asosan normal tuzilishli metan qatoriga mansub qattiq uglevodorodlar aralashmasi bo‘lib, molekulasida 18-35 ta uglerod atomi bo‘ladi; erish harorati 45-65 °C. Parafinlar odatda ma’lum miqdorda izoparafin uglevodorodlarini, shuningdek, molekulasida aromatik yoki naften halqasi bo‘lgan uglevodorodlarni ham saqlaydi. GOST 23683-89 standarti parafinning sinfi va ishlab chiqarilish shakliga ko‘ra farqlanadigan 10 ta markasini (П1, П2, В1, В2, В3, В4, В5, Т1, Т2, С) belgilaydi:

  1. П indeksi bilan belgilangan markalar — yuqori darajada tozalangan bo‘lib, oziq-ovqat sanoati uchun mo‘ljallangan;
  2. В indeksi bilan belgilangan markalar — yuqori darajada tozalangan, tarkibiy qismlarining molekulyar massalari taqsimoti torroq bo‘lib, nooziq-ovqat ishlab chiqarishida qo‘llanadi;
  3. Т indeksi bilan belgilangan markalar — tozalanmagan texnik parafinlar;
  4. С indeksi bilan belgilangan marka — «gugurt parafini» deb ataladi; moy miqdori yuqoriligi va erish harorati eng pastligi bilan ajralib turadi.

Parafin tarkibidagi moy miqdori me’yorlashtiriladi (0,8 % — П2 markasi uchun; 0,45 % — texnik markalardan tashqari barcha markalar uchun; 1 % dan ortiq — texnik markalar uchun). Parafinlarning kimyoviy tarkibi erish harorati va mikroqattiqligi orqali bilvosita me’yorlashtiriladi (quyma shaklida ishlab chiqariladigan В harfli markadagi parafinlar uchun).

Xossalari

Parafin — molekulyar massasi 300—450 bo‘lgan oq rangli modda. Suyuqlantirilgan holatda uning qovushqoqligi past bo‘ladi. Parafin suvda erimaydi, biroq ko‘plab organik erituvchilarda (yengil benzinda, benzolda, asetonda, xloroformda, dietil efirda, uglerod disulfidda, dixloretanda va boshqalarda) yaxshi eriydi. Neft mahsulotlari, spirt va mineral moylarda esa qizdirilganda eriydi.

Parafinlar ko‘pchilik kimyoviy reagentlarga nisbatan inertdir. Ular nitrat kislotasi, kislorod (140 °C va undan yuqori haroratda) hamda ayrim boshqa oksidlovchilar ta’sirida oksidlanadi. Natijada o‘simlik va hayvon yog‘laridagi yog‘ kislotalariga o‘xshash turli yog‘ kislotalari hosil bo‘ladi. Sintetik yog‘ kislotalari parafinni oksidlash orqali olinadi va parfyumeriya sanoatida, moylash materiallari, yuvish vositalari hamda oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishda o‘simlik va hayvon yog‘lari o‘rnida qo‘llanadi.

Yong‘in xavfi mavjud. 90°С dan yuqori haroratgacha qizdirilganda yengil fraksiyalar va termik parchalanish mahsulotlari ancha faol ajrala boshlaydi. Ajralgan moddalar 120—150°С dan yuqori haroratgacha qizdirilib, havo bilan kontaktda bo‘lsa, o‘z-o‘zidan alangalanadi.

Olinishi

Parafinlarni boshqa mahsulotlardan, masalan, ozokeritdan ham ajratib olish mumkin. Fraksion tarkibi, erish harorati va tuzilishiga qarab parafinlar suyuq (tпл ≤ 27 °C), qattiq (tпл = 28—70 °C) va mikrokristalli (tпл > 60—80 °C) turlarga, ya’ni serezinlarga bo‘linadi. Bir xil erish haroratida serezinlar parafinlarga qaraganda molekulyar massasi, zichligi va qovushqoqligining yuqoriligi bilan farqlanadi. Serezinlar tutovchi sulfat kislota bilan faol reaksiyaga kirishadi, parafinlar esa u bilan sust reaksiyaga kirishadi. Neftni haydash jarayonida serezinlar qoldiqda to‘planadi, parafin esa distillyat bilan birga ajraladi. Mazutni haydashdan keyingi qoldiqda to‘planadigan serezinlar sikloalkanlar hamda kamroq miqdordagi qattiq arenlar va alkanlar aralashmasidir. Serezin tarkibida izoalkanlar nisbatan kam bo‘ladi.

Tozalanish darajasiga ko‘ra parafinlar quyidagi turlarga bo‘linadi:

  • gachlar va petrolatumlar — tarkibida massasi bo‘yicha 30 % gacha moy bo‘ladi;
  • tozalanmagan parafinlar (serezinlar) — tarkibida massasi bo‘yicha 6 % gacha moy bo‘ladi;
  • tozalangan va yuqori darajada tozalangan parafinlar (serezinlar).

Tozalanish chuqurligiga qarab ular oq (yuqori darajada tozalangan va tozalangan markalar), biroz sarg‘ish yoki och sariqdan och jigarranggacha (tozalanmagan parafinlar) bo‘ladi. Tozalangan parafinning zichligi 881—905 kg/m³ ni tashkil etadi. Serezinlar — molekulasida 36 tadan 55 tagacha uglerod atomi bo‘lgan uglevodorodlar aralashmasidir (С36 dan С55 gacha). Ular tabiiy xomashyodan (tabiiy ozokeritdan, shuningdek, qayta ishlash jarayonida olinadigan yuqori parafinli neft navlarining qoldiqlaridan) ajratib olinadi. Erish harorati 65—88 °C, molekulyar massasi 500—700. Parafinlar elektrotexnika, oziq-ovqat sanoati (chuqur tozalangan parafinlar; tпл = 50—54 °C; moy miqdori massa bo‘yicha 0,5—2,3 %), parfyumeriya va boshqa sohalarda keng qo‘llanadi. Serezin asosida maishiy kimyo mahsulotlari uchun turli aralashmalar, vazelinlar tayyorlanadi; ular plastik moylash materiallari ishlab chiqarishda quyuqlashtirgich, elektrotexnika va radiotexnikada izolyatsiyalovchi material hamda mum aralashmalarining tarkibiy qismi sifatida ham ishlatiladi.

Tozalanmagan qattiq parafinlar quyidagi usullar bilan ishlab chiqariladi:

  1. erituvchilar yordamida moylarni parafinsizlantirish jarayonida hosil bo‘ladigan yon mahsulotlar — gachlar va petrolatumlarni moysizlantirish (erituvchilar aralashmasi: keton, benzol va toluol, dixloretan), natijada tozalanmagan parafinlar (gachdan) va serezinlar (petrolatumdan);
  2. parafini ko‘p bo‘lgan neft distillyatlaridan parafinni keton, benzol va toluol aralashmasi yordamida ajratish va moysizlantirish;
  3. qattiq parafinlarni erituvchilarsiz cho‘ktirish (kristallizatorlarda sovitish va filtr-pressda filtrlash orqali).

So‘ng tozalanmagan parafinlar kislota-ishqorli, adsorbsion (kontaktli yoki perkolyatsion) yoxud gidrogenizatsion qo‘shimcha tozalash usullari bilan sifat jihatidan yaxshilanadi (rang va hid beruvchi beqaror moddalarni yo‘qotish uchun). Suyuq parafinlar dizel fraksiyalaridan selektiv erituvchilar (ular jumlasiga aseton, benzol va toluol kiradi) yordamida parafinsizlantirish, karbamid bilan parafinsizlantirish (past qotish haroratli dizel yoqilg‘isi ishlab chiqarishda) va molekulyar elaklarda adsorbsiya qilish (suyuq parafinlarni С10-С18 fraksiyasidan g‘ovak sintetik seolit yordamida ajratish) usullari orqali olinadi.

Qo‘llanilishi

Radiotexnikada:

  • Kondensatorlar tayyorlash va transformatorlar o‘ramini o‘rashda ishlatiladigan elektrotexnik qog‘ozni shimdirish uchun. Ilgari mas’uliyati yuqori bo‘lmagan izolyatsiya qismlarini tayyorlash uchun ishlatiladigan yog‘och yoki karton ham parafin bilan shimdirilgan.
  • Karkassiz induktivlik g‘altaklarini quyib to‘ldirish, ularni tebranish va mikrofon effekti ta’siridan himoyalash uchun. Masalan, ultraqisqa to‘lqinli UQT radioqabulqilgichlarida va elektr gitaralar uchun tovush olgichlarda ko‘p ishlatiladi. Ba’zan mikroyig‘maning butun hajmi parafin bilan to‘ldiriladi.
  • Yuqori elektr mustahkamligi, o‘zgaruvchan tokda kam yo‘qotishlar, arzonlik va oddiy qizdirish orqali parafinli quyma qoplamani osongina olib tashlash zarur bo‘lgan boshqa hollarda.

«Parafin tiqilib qolishi» xavfi va uni bartaraf etish

Yozgi dizel yoqilg‘isi navlarida ko‘pincha parafin miqdori yuqori bo‘ladi. Harorat −5 °C dan past bo‘lganda bu parafinning bakda, shuningdek, yoqilg‘i apparaturasining bakdan forsunkalargacha bo‘lgan barcha qismlarida kristallanishiga sabab bo‘ladi va dizel dvigatelining ishlamay qolishiga olib keladi. Buni bartaraf etish uchun ba’zan butun yoqilg‘i tizimini tozalashga to‘g‘ri keladi.

Kristallanishning oldini olish uchun kerosin, tormoz suyuqligi, shuningdek, antigellar ishlatiladi. Bundan tashqari, dizel yoqilg‘isidan parafinni ishlab chiqarish jarayonida muzlatish va filtrlash orqali ajratish mumkin. Rossiyada yozgi dizel yoqilg‘isi navlarini ishlab chiqarish hanuz taqiqlanmagan, shuning uchun qishda «parafin tiqilib qolishi» deb ataladigan holatlar ko‘p uchraydi. Bu esa dizel dvigatellarining ishdan chiqishiga va ularni murakkab ta’mirlash zaruratiga olib keladi.