Termokimyo — kimyoviy termodinamikaning bo‘limi bo‘lib, uning vazifasi reaksiyalarning issiqlik effektlarini aniqlash, o‘rganish va ularning turli fizik-kimyoviy parametrlar bilan bog‘liqligini belgilashdan iborat. Termokimyoning yana bir vazifasi — moddalarning issiqlik sig‘imlarini o‘lchash hamda ularning fazaviy o‘tish issiqliklarini aniqlash.
Termokimyoning asosiy tushunchalari va qonunlari
Termokimyoviy tenglamalar
Reaksiyalarning termokimyoviy tenglamalari — kimyoviy birikmalar belgilarining yonida shu birikmalarning agregat holati yoki kristallografik modifikatsiyasi, tenglamaning o‘ng tomonida esa issiqlik effektlarining son qiymatlari ko‘rsatiladigan tenglamalardir.
Termokimyodagi eng muhim kattalik — standart hosil bo‘lish issiqligi (standart hosil bo‘lish entalpiyasi). Murakkab moddaning standart hosil bo‘lish issiqligi (entalpiyasi) deb, standart holatdagi oddiy moddalardan shu moddaning bir moli hosil bo‘lish reaksiyasining issiqlik effektiga (standart entalpiyaning o‘zgarishiga) aytiladi. Bunda oddiy moddalarning standart hosil bo‘lish entalpiyasi nolga teng deb qabul qilinadi.
Termokimyoviy tenglamalarda moddalarning agregat holatlarini harfli indekslar bilan ko‘rsatish, reaksiyaning issiqlik effektini (ΔН) esa vergul bilan ajratib, alohida yozish kerak. Masalan, quyidagi termokimyoviy tenglama
- 4NH3(г) + 3O2(г) → 2N2(г) + 6H2O(ж), ΔН=-1531 кДж
ushbu kimyoviy reaksiya 1531 kJ issiqlik ajralishi bilan 101 kPa bosimda kechishini va tenglamadagi har bir moddaning mol miqdori uning stexiometrik koeffitsiyentiga mos kelishini ko‘rsatadi. Termokimyoda hosil bo‘lgan moddaning bir moliga to‘g‘ri keladigan issiqlik effektini ifodalovchi tenglamalar ham qo‘llanadi; bunda zarur hollarda kasr koeffitsiyentlardan foydalaniladi.
Kimyoviy reaksiyaning issiqlik effekti stexiometrik koeffitsiyentlar (reaksiyaga kirishgan moddalarning mol miqdori) hisobga olingan holda, barcha reaksiya mahsulotlarining hosil bo‘lish entalpiyalari yig‘indisi bilan barcha boshlang‘ich moddalarning hosil bo‘lish entalpiyalari yig‘indisi orasidagi farqqa teng. Ya’ni kimyoviy reaksiyaning issiqlik effekti quyidagi umumiy ifoda bo‘yicha hisoblanadi:
ΔH=(∑ΔHmahsulotlar)-(∑ΔHreagentlar)
Shunday qilib, reaksiya mahsulotlari qanchalik barqaror, boshlang‘ich birikmalarning ichki energiyasi esa qanchalik yuqori bo‘lsa, reaksiyaning issiqlik effekti shunchalik katta bo‘ladi. Bu energiya minimumi va maksimal entropiya qonunining bevosita natijasidir. Standart sharoitdagi reaksiyalarning issiqlik effektlarini hisoblashda ma’lumotnoma jadvallaridan olingan birikmalarning standart hosil bo‘lish entalpiyalaridan foydalaniladi.
Gess qonuni
Termokimyoviy hisoblashlarning asosini Gess qonuni tashkil etadi: Kimyoviy reaksiyaning issiqlik effekti (∆Н) (P va T o‘zgarmas bo‘lganda) boshlang‘ich moddalar (reagentlar) va reaksiya mahsulotlarining tabiati hamda fizik holatiga bog‘liq, ammo reaksiyaning kechish yo‘nalishiga bog‘liq emas.
Gess qonunidan kelib chiqadigan xulosalar:
- To‘g‘ri va teskari reaksiyalarning issiqlik effektlari miqdoran teng, ishoralari esa qarama-qarshi bo‘ladi.
- Kimyoviy reaksiyaning issiqlik effekti (∆Н) reaksiya mahsulotlarining hosil bo‘lish entalpiyalari yig‘indisi bilan boshlang‘ich moddalarning hosil bo‘lish entalpiyalari yig‘indisi orasidagi farqqa teng. Bunda har bir entalpiya reaksiyaning tenglamasidagi tegishli koeffitsiyentga ko‘paytiriladi.
- Termokimyoviy tenglamalar bilan (agar issiqlik effektlari bir xil sharoitlar uchun keltirilgan bo‘lsa) oddiy algebraik tenglamalardagi kabi amallarni bajarish mumkin: reaksiya tenglamasidagi hadlarni bir tomondan ikkinchi tomonga o‘tkazish, kimyoviy birikmalar formulalarini qisqartirish, tenglamalarni qo‘shish, birini ikkinchisidan ayirish, doimiy koeffitsiyentlarga ko‘paytirish va hokazo. Bunda qo‘shilayotgan, ayirilayotgan yoki qisqartirilayotgan moddalar bir xil agregat holatda bo‘lishi kerakligini unutmaslik lozim.
Gess qonunini quyidagi matematik ifoda orqali yozish mumkin:
- .
Gess qonuni yordamida tajribada o‘lchash imkoni bo‘lmagan moddalarning hosil bo‘lish entalpiyalari va reaksiyalarning issiqlik effektlarini hisoblash mumkin.
Kirxgof qonuni
Kirxgof qonuni kimyoviy reaksiyaning issiqlik effekti haroratga qanday bog‘liqligini belgilaydi: kimyoviy reaksiya issiqlik effektining harorat bo‘yicha o‘zgarish koeffitsiyenti reaksiya davomida tizimning issiqlik sig‘imi o‘zgarishiga teng. Turli haroratlardagi issiqlik effektlarini hisoblashda Kirxgof qonuni asos bo‘lib xizmat qiladi.
Termokimyo usullari
Termokimyoning asosiy eksperimental usullari — kalorimetriya, differensial termik tahlil, derivatografiya (дериватография).
Adabiyotlar
- Ablesimov N. E. Kimyo sinopsisi: umumiy kimyodan ma’lumotnoma-o‘quv qo‘llanma — Xabarovsk: DVGUPS nashriyoti, 2005. — 84 bet.
- Ablesimov N. E. Dunyoda nechta kimyo bor? 2-qism. // Kimyo va hayot — XXI asr. — 2009. — № 6. — 34-37-betlar.
- Lazer termokimyosi : [Ma’ruzalar] / Karlov N. V., Kirichenko N. A., Lukyanchuk B. S. — M. : Nauka, 1992. — 295,[1] bet. : rasmlar; 22 sm; ISBN 5-02-014852-0 (Muqovali)
- Karyakin N. V. Kimyoviy termodinamika asoslari: oliy o‘quv yurtlari uchun o‘quv qo‘llanma. — M.: Academia, 2003. — 464 bet.
- Krasnov K. S., Vorobyov N. K., Godnev I. N. va boshq. Fizik kimyo. 1-kitob. Moddaning tuzilishi. Termodinamika / K. S. Krasnov tahriri ostida. — 3-nashr, tuzatilgan. — M.: Visshaya shkola, 2001. — J. 1. — 512 bet. — (Oliy o‘quv yurtlari uchun darsliklar. Maxsus adabiyotlar). — ISBN 5-06-004025-9.
- Manuylov A. V., Rodionov V. I. Bolalar va kattalar uchun kimyo asoslari. — M.: Tsentrpoligraf, 2014. — 415 bet. — ISBN 978-5-227-05367-1.
- A. V. Manuylov, V. I. Rodionov. Kimyo asoslari. Elektron darslik.
- Nenitsesku K. Umumiy kimyo / Rumin tilidan tarjima, tahrirchi: A. V. Ablov. — M.: Mir, 1968. — 816 bet.