| Plavik kislota | |
|---|---|
| | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Sistematik nomi |
ftorvodorod |
| An’anaviy nomlari | plavik kislota |
| Kimyoviy formulasi | |
| Fizik xossalari | |
| Agregat holati | rangsiz suyuqlik |
| Molyar massasi | 20,0063 g/mol |
| Zichligi | 1,258 (70 %) |
| Termik xossalari | |
| Harorat | |
| • erish | −75 (70 %) |
| • qaynash | 85,8 (70 %) °C |
| Kimyoviy xossalari | |
| Kislotaning dissotsiatsiya konstantasi | 3,17 |
| Eruvchanligi | |
| • suvda | aralashadi |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxatga olish CAS raqami | 7664-39-3 |
| PubChem | 14917 |
| Ro‘yxatga olish EINECS raqami | 231-634-8 |
| SMILES | |
| InChI | |
| RTECS | MW7875000 |
| Xavfsizlik | |
| Ruxsat etilgan chegaraviy konsentratsiya | 0,5 mg/m³ |
| LD50 | 15 mg/kg |
| Zaharliligi | GOST 12.1.007 bo‘yicha xavflilik sinfi: 2 |
| ECB piktogrammalari |
|
| NFPA 704 | |
| Ma’lumotlar, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa, standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan. | |
Plavik kislota (ftorvodorod kislotasi, vodorod ftorid kislotasi, gidroftorid kislotasi) — suvda eritilgan ftorvodorod (). Sanoatda 40 % li (ko‘proq), shuningdek, 50 % li va 72 % li eritmalar ko‘rinishida ishlab chiqariladi.
«Plavik kislota» nomi flyuoritdan (plavik shpatdan)kelib chiqqan, chunki ftorvodorod shu mineraldan olinadi.
Tuzlari , ya’ni plavik kislota tuzlari, ftoridlardeb ataladi; suvda eruvchan barcha ftoridlar ko‘p miqdorda juda zaharli. Kislotaning o‘zi ham juda zaharli.
Xossalari
Fizik

O‘tkir hidli va kuydiruvchi «sirkasimon» ta’mga ega rangsiz, oson oquvchan suyuqlik.
Vodorod ftoridning suvda erishi ancha katta miqdorda issiqlik ajralishi bilan kechadi (59,1 kJ/mol). Uning o‘ziga xos xususiyati — tarkibida 38,6 % bo‘lgan va 114 °C haroratda qaynaydigan azeotrop aralashma hosil qilishidir (boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, 37,5 % va tqayn 109 °C). Bunday azeotrop aralashma oxir-oqibat distillash jarayonida ham konsentrlangan, ham suyultirilgan kislotadan hosil bo‘ladi.
Past haroratlarda vodorod ftorid suv bilan tarkibi quyidagicha bo‘lgan beqaror birikmalar hosil qiladi: , va . Ulardan eng barqarori birinchisi (erish harorati −35 °C), uni ftorid sifatida ham ko‘rish mumkin, ya’ni gidroksoniy — ftoridi. Ikkinchisi esa gidroksoniy gidroftorididir .
Kimyoviy
Plavik kislota nisbatan kuchsiz (o‘rtacha kuchga ega) kislota (dissotsiatsiya konstantasi 6,8⋅10−4, dissotsiatsiya darajasi 0,1 N li eritma uchun 9 %), biroq u silikatli shisha va boshqa silikat materiallarbilan reaksiyaga kirishadi. Shu sababli plavik kislota polietilen yoki ftoroplast idishlarda saqlanadi va tashiladi. Silikatlar hamda shisha bilan reaksiyada gazsimon kremniy ftoridi ajralib chiqadi ():
- .
Elektrokimyoviy kuchlanish qatorida vodoroddan oldin joylashgan ko‘plab metallar bilan reaksiyaga kirishganda ftoridlar hosil bo‘ladi (qo‘rg‘oshin plavik kislotada erimaydi, chunki uning sirtida erimaydigan ftorid hosil bo‘lib, metallni himoya qiladi):
- ;
- .
Mis, kumush, simob, surma, vismut, volfram, oltin, platina va platina guruhidagi metallar erimaydi, chunki ular kuchlanish qatorida vodoroddan keyin joylashgan); shuningdek, parafinga ta’sir qilmaydi. Parafin bu kislotani saqlash idishlarining ichki qoplamasi sifatida ishlatiladi.
Texnik plavik kislota
Texnik plavik kislotada, odatda, turli aralashmalar — temir, rubidiy, mishyak, geksaftorsilikat kislota va boshqalarning birikmalari bo‘ladi.
Dastlabki tozalash uchun kislota platina yoki qo‘rg‘oshindan yasalgan apparatlarda distillanadi; bunda distillyatning dastlabki qismlari tashlab yuboriladi.
Yanada toza kislota olish uchun texnik kislota kaliy gidroftoridigaaylantiriladi, so‘ng u qizdirib parchalanadi va ajralgan vodorod ftorid distillangan suvda eritiladi.
Konsentrlangan plavik kislota (HF miqdori 60 % dan yuqori) po‘lat idishlarda saqlanishi va tashilishi mumkin, ammo shishani yemiradi. Laboratoriya sharoitida plavik kislotani saqlash va u bilan ishlash uchun teflon, polietilen hamda boshqa plastmassalardan yasalgan idishlar talab etiladi.
Olinishi
Plavik kislota erimaydigan kalsiy ftoridni ortiqcha miqdordagi konsentrlangan sulfat kislota bilan 180 °C haroratda reaksiyaga kiritish orqali olinadi:
- .
Suvdan kislorodni siqib chiqarish orqali:
- .
Qizdirish orqali kaliy gidroftoridni parchalash:
- .
Oddiy moddalarning o‘zaro ta’siri orqali:
- .
Qo‘llanilishi
Ftorvodorod kislotasining asosiy iste’molchisi — alyuminiy sanoati.
Ftorvodorod eritmasi yemirib ishlov berish yo‘li bilan silikatli shisha sirtini silliqlash uchun qo‘llanadi (masalan, yozuv tushirishda shisha lak yoki parafinqatlami bilan qoplanadi va ishlov beriladigan joylar ochib qo‘yiladi). Xira sirt hosil qilish uchun esa shishaga vodorod ftorid bug‘lari bilan ishlov beriladi.
Yarimo‘tkazgich sanoatida kremniyni yemirib ishlash uchun.
Yemiruvchi va yemirib-silliqlovchi aralashmalar, shuningdek, zanglamaydigan po‘lat va maxsus qotishmalarga elektrokimyoviy ishlov berish eritmalari tarkibida.
Quyidagilarni olish uchun: ftoridlar, geksaftorsilikatlar va tetraftorboratlar, ftororganik birikmalar, shuningdek, tegishli kislotalar (geksaftorsilikat kislota va tetraftorborat kislota), sintetik moylash moylari va plastmassalar.
Turli tahlillarda silikatlarni eritish uchun.
Alkillash jarayonida, katalizator sifatida, ya’ni izobutan va olefin o‘rtasidagi reaksiyada qo‘llanadi.
Xavfsizlik talablari
![]()
![]()
Plavik kislota yong‘inva portlash xavfini tug‘dirmaydi.
Ruxsat etilgan chegaraviy konsentratsiyadan oshganda o‘tkir va surunkali zaharlanishlar yuz berishi, bunda qon va qon hosil qiluvchi organlar, shuningdek, ovqat hazm qilish tizimi, a’zolaridagi o‘zgarishlar hamda o‘pka shishikuzatilishi mumkin. Nafas orqali ta’siri kuchli bo‘lib, terini va ko‘zning shilliq pardalarini ta’sirlantiradi (og‘riqli kuyishlar va yaralar paydo qiladi); teri orqali so‘rilish, embrionga ta’sir etish, mutagen va kumulyativ xususiyatlarga ham ega.
Plavik kislota zaharli moddadir. GOST 12.1.007.76 ga muvofiq, u organizmga ta’siri bo‘yicha yuqori xavfli zaharli modda (2-xavflilik sinfi) hisoblanadi.
Teriga tekkanda dastlab kuchli og‘riq keltirmaydi, oson va sezilmasdan so‘riladi, ammo ko‘p o‘tmay shish, og‘riq, kimyoviy kuyish va umumiy zaharlovchi ta’sirkeltirib chiqaradi. Past konsentratsiyali eritmalar teriga tekkandan keyin alomatlar bir sutka yoki undan ham ko‘proq vaqt o‘tib paydo bo‘lishi mumkin.
Teri orqali qonga o‘tganda qondagi kalsiyni bog‘laydi va yurak faoliyati buzilishiga olib kelishi mumkin. Kuyishlar maydoni 160 cm2 dan ortiq bo‘lsa, ehtimoliy tizimli zaharlanish alomatlari paydo bo‘lishi tufayli xavfli.
Zaharlilik plavik kislota va uning suvda eruvchan tuzlariga xos bo‘lib, bu holattaxminlarga ko‘ra, erkin ftor ionlarining biologik jihatdan muhim kalsiy va magniy ionlarini erimaydigan tuzlarga bog‘lash qobiliyati bilan izohlanadi (ftoridlar bilan zaharlanish[ingl.]). Shu sababli plavik kislota ta’siri oqibatlarini davolashda kalsiy ionlari manbai sifatida ko‘pincha kalsiy glyukonat ishlatiladi (Ca2+). Plavik kislota bilan kuygan joylar suv bilan yuviladi va 2,5 % gel shaklidagi kalsiy glyukonat bilan ishlov beriladi. Biroq kislota teri orqali chuqur kirib borgani sababli faqat yuvish yetarli emas; davolanish uchun shifokorga murojaat qilish zarur. Kalsiy xloridni arteriya ichiga infuziya qilish yuqori samaradorlik ko‘rsatgan.
Ruxsat etilgan chegaraviy konsentratsiya (REChK), plavik kislota uchun:
| Turi | Bir martalik eng yuqori REChK (REChKb. m.) | O‘rtacha sutkalik REChK (REChKo‘. s.) |
|---|---|---|
| Ish zonasi havosidagi REChK, mg/m³ (hisoblashda ftor ionlari hisobga olinadi) | 0,5 | 0,1 |
| Atmosfera havosidagi REChK, mg/m³ (ftor ionlariga nisbatan hisoblanganda) | 0,02 | 0,005 |
