
Neftni qayta ishlash (neftni qayta ishlash jarayoni) — neft mahsulotlarini, avvalo, turli xil yoqilg‘ilar (avtomobil, aviatsiya, qozonxona yoqilg‘ilari va h.k.) hamda keyinchalik kimyoviy qayta ishlash uchun xomashyoni neftdan ishlab chiqarish jarayonidir.
Birlamchi jarayonlar
Birlamchi qayta ishlash jarayonlarida neftning kimyoviy tarkibi o‘zgarmaydi; u fizik usullar yordamida fraksiyalarga ajratiladi. Dastlab qazib olingan neft neft gazlari, suv va mexanik aralashmalardan tozalanadi. Bu jarayon neftning birlamchi separatsiyasi deb ataladi.
Neftni tayyorlash
Neft NQIZga (neftni qayta ishlash zavodi) tashishga tayyorlangan holda yetkaziladi. Zavodda neft mexanik aralashmalardan qo‘shimcha tozalanadi, unda erigan yengil uglevodorodlar (С1—С4 fraksiyalari) gazsizlantirish orqali chiqariladi va elektr tuzsizlantirish qurilmalarida (ELOU) suvsizlantiriladi.
Atmosfera bosimida haydash
| Qaynab ajralish harorati chegaralari, °С | Fraksiyaning chiqishi, % (massa bo‘yicha) |
|---|---|
| Gaz | 1,1 |
| Benzin fraksiyalari | |
| 62°С dan past | 4,1 |
| 62—85 | 2,3 |
| 85—120 | 4,5 |
| 120—140 | 3,0 |
| 140—180 | 6,0 |
| Kerosin | |
| 180—240 | 9,5 |
| Dizel yoqilg‘isi | |
| 240—350 | 19,0 |
| Mazut | 49,4 |
| Yo‘qotishlar | 1,0 |
Atmosfera bosimida haydash deb atmosfera bosimi sharoitida amalga oshiriladigan rektifikatsiya jarayoniga aytiladi.
Neft rektifikatsiya kolonnalariga atmosfera bosimida haydash uchun yuboriladi. U yerda neft bir necha fraksiyaga: yengil va og‘ir benzin fraksiyalariga, kerosin fraksiyasiga, dizel fraksiyasiga hamda atmosfera bosimida haydash qoldig‘i — mazutga ajratiladi. Olingan fraksiyalarning sifati tayyor neft mahsulotlariga qo‘yiladigan talablarga javob bermaydi. Shu sababli ular keyingi (ikkilamchi) qayta ishlashdan o‘tkaziladi.
G‘arbiy Sibir neftini atmosfera bosimida haydash mahsulotlarining moddiy balansi jadvalda keltirilgan.
Vakuum distillatsiyasi
Vakuum distillatsiyasi — mazutdan (atmosfera bosimida haydash qoldig‘idan) motor yoqilg‘ilari, moylar, parafinlar va serezinlar (церезины), shuningdek, neftni qayta ishlash va neft-kimyo sintezining boshqa mahsulotlarini olishga yaroqli fraksiyalarni haydab ajratish jarayonidir. Undan keyin qoladigan og‘ir qoldiq gudron deb ataladi. Undan bitum va asfalt ishlab chiqarish uchun xomashyo sifatida foydalanish mumkin.
Ikkilamchi jarayonlar
Ikkilamchi jarayonlarning maqsadi ishlab chiqariladigan motor yoqilg‘ilari miqdorini oshirishdir. Bu jarayonlarda neft tarkibidagi uglevodorod molekulalarining kimyoviy tuzilishi o‘zgartiriladi; odatda, ular oksidlanish uchun qulayroq shakllarga aylantiriladi.
Yo‘nalishiga ko‘ra barcha ikkilamchi jarayonlarni uch guruhga ajratish mumkin:
- Chuqur qayta ishlash jarayonlari: katalitik kreking, termik kreking, visbreking (висбрекинг), kechiktirilgan kokslash, gidrokreking, bitum ishlab chiqarish va h.k.
- Sifatni yaxshilash jarayonlari: riforming, gidrotozalash, izomerlanish va h.k.
- Boshqa jarayonlar: moylar ishlab chiqarish, MTBE ishlab chiqarish, alkillash, aromatik uglevodorodlar ishlab chiqarish va h.k.
Riforming
Katalitik riforming — neft mahsulotlarini katalitik aromatlashtirish (ya’ni arenlar miqdorini aromatik uglevodorodlar hosil bo‘lish reaksiyalari orqali oshirish) jarayonidir. Qaynash harorati 85—180 °С oralig‘idagi benzin fraksiyalari riformingdan o‘tkaziladi. Natijada benzin fraksiyasi aromatik birikmalarga boyiydi va benzinning oktan soni taxminan 85 gacha oshadi. Olingan mahsulot riformat deb ataladi. U avtomobil benzini ishlab chiqarishda komponent, shuningdek, quyidagi alohida aromatik uglevodorodlarni ajratib olish uchun xomashyo sifatida ishlatiladi: benzol, toluol va ksilol.
Gidrotozalash
Gidrotozalash — yuqori bosim va haroratda vodorod ta’sirida moddalarni kimyoviy o‘zgartirish jarayonidir. Neft fraksiyalarini gidrotozalash tayyor neft mahsulotlaridagi oltingugurtli birikmalar miqdorini kamaytirishga qaratilgan. Shu bilan birga, to‘yinmagan uglevodorodlar vodorod bilan to‘yinadi, smolalar va kislorod saqlovchi birikmalar miqdori kamayadi, uglevodorod molekulalarining gidrokrekingi ham sodir bo‘ladi. Bu neftni qayta ishlashda eng keng tarqalgan jarayondir.
Katalitik kreking
Katalitik kreking — yuqori oktanli benzin komponenti va gazsimon to‘yinmagan uglevodorodlarni olish uchun neft fraksiyalarini termokatalitik usulda qayta ishlash jarayonidir.
Katalitik kreking uchun xomashyo sifatida atmosfera bosimida olingan gazoyl va yengil vakuum gazoyli ishlatiladi. Jarayonda og‘ir uglevodorod molekulalari parchalanadi, natijada ulardan yoqilg‘i ishlab chiqarishda foydalanish mumkin bo‘ladi. Krekingda katta miqdorda gazsimon alkanlar (propan-butan) ajraladi. Ular alohida fraksiyalarga bo‘linadi va asosan zavodning o‘zidagi uchlamchi texnologik jarayonlarda ishlatiladi. Krekingning asosiy mahsulotlari pentan-geksan fraksiyasi (gaz benzini deb ataladi) va kreking naftasi bo‘lib, ular avtomobil benzini komponentlari sifatida qo‘llanadi. Krekingdan qolgan qoldiq mazutning tarkibiy qismidir.
Gidrokreking
Gidrokreking — uglevodorod molekulalarini ortiqcha vodorod ishtirokida parchalash jarayonidir. Gidrokreking uchun xomashyo sifatida og‘ir vakuum gazoyli (vakuum distillatsiyasining o‘rta fraksiyasi) ishlatiladi. Vodorodning asosiy manbai benzin fraksiyalarini riforming qilishda hosil bo‘ladigan vodorodli gazdir. Gidrokrekingning asosiy mahsulotlari dizel yoqilg‘isi va gidrokreking benzini deb ataladigan mahsulot (avtomobil benzini komponenti) hisoblanadi.
Kokslash
Kokslash — og‘ir fraksiyalar va ikkilamchi jarayonlar qoldiqlaridan neft koksi olish jarayonidir.
Izomerlanish
Izomerlanish — normal tuzilishli uglevodorodlardan izomerlar hosil qilish (izobutan, izopentan, izogeksan, izogeptan) jarayonidir. Uning maqsadi neft-kimyo sanoati uchun xomashyo (izopentan ishlab chiqarishda n-pentan, MTBE va izobutilen ishlab chiqarishda esa izobutan) hamda yuqori oktanli avtomobil benzini komponentlarini olishdir.
Alkillash
Alkillash — alkil guruhini organik birikma molekulasiga kiritish jarayonidir. Alkillovchi reagentlar sifatida odatda quyidagi moddalar ishlatiladi: alkilgalogenidlar, alkenlar, epoksi birikmalar, spirtlar, kamroq hollarda esa aldegidlar, ketonlar, efirlar, sulfidlar, diazoalkanlar.