Ovqat hazm qilishning bu turi sekretor hujayralarda sintezlangan fermentlarning hujayradan tashqi muhitga ajralib chiqishi va shu yerda o‘z gidrolitik ta’sirini ko‘rsatishi bilan tavsiflanadi. Hujayralardan hazm qilish bo‘shliqlariga gidrolitik fermentlar ajratilishi ilk bor bo‘shliqichlilar va taroqlilarda kuzatilgan. Shuningdek, halqali chuvalchanglar, qisqichbaqasimonlar, hasharotlar, boshoyoqli mollyuskalar, qobiqlilar va xordalilar (bundan lansetnik mustasno)da hujayradan tashqari hazm qilish ustunlik qiladi. Bu jarayon, ayniqsa, yuksak tuzilgan hayvonlar va odamlarda rivojlangan bo‘lib, oziq moddalarning dastlabki parchalanishini ta’minlaydi. Bunday organizmlarda sekretor hujayralar gidrolazalarta’sir ko‘rsatadigan hazm qilish bo‘shliqlaridan ancha uzoqda joylashgan. Shu sababli hujayradan tashqari hazm qilish masofaviy hazm qilish deb ataladi. Maxsus bo‘shliqlarda amalga oshadigan masofaviy hazm qilish esa bo‘shliqda hazm qilish deyiladi.

Hujayradan tashqarida hazm qilish quyidagilarga xos: hujayrasida hujayra devori mavjud bo‘lgan geterotrof organizmlar — bakteriyalar, arxeylar, zamburug‘lar, yirtqich o‘simliklar va boshqalar. Bunday hazm qilishda fermentlar tashqi muhitga ajratiladi yoki tashqi membranaga (grammanfiy bakteriyalarda), yoxud hujayra devoriga birikadi. Oziq hujayradan tashqarida parchalanadi, hosil bo‘lgan monomerlar esa tashuvchi oqsillar yordamida, hujayra membranasi orqali so‘riladi.

Hujayra ichida hazm qilish — endotsitoz bilan chambarchas bog‘liq jarayon bo‘lib, faqat hujayra devori bo‘lmagan eukariot guruhlarda (ayrim protistlar va ko‘pchilik hayvonlarda) uchraydi. Filogenetik jihatdan bu eng qadimgi hazm qilish turi hisoblanadi, chunki u sodda hayvonlar va eng sodda tuzilgan ko‘p hujayrali organizmlarda, ko‘pincha yassi chuvalchanglarda kuzatiladi. Hujayra ichida hazm qilishning ikki turi mavjud. Birinchisi kichik molekulalarning hujayra membranalari orqali tashilishi va keyinchalik sitozolfermentlari yordamida parchalanishidir. Hujayra ichida hazm qilish doimiy mavjud bo‘ladigan yoki fagotsitoz va pinotsitoz jarayonida hosil bo‘lib, yutilgan oziq parchalanib bo‘lgach yo‘qoladigan maxsus ichki bo‘shliqlarda — hazm qilish vakuolalarida ham yuz berishi mumkin. Hujayra ichida hazm qilishning bu ikkinchi turi ko‘pincha turli gidrolitik fermentlarga boy, optimal pH qiymati 3,5—5,5 bo‘lgan lizosomalar ishtirokida amalga oshadi; bu ko‘rsatkich lizosomalar qaysi organizmga tegishli ekaniga bog‘liq emas. Lizosoma fermentlari hujayradan tashqarida hazm qilishda qatnashadigan fermentlardan sezilarli darajada farq qiladi.

Hujayra atrofidagi muhitdagi oziq zarrachalari yoki oziq eritmalari plazmatik membrananing ichkariga botib kirishiga sabab bo‘ladi. Keyin bu qismlar ajralib, sitoplazmaga o‘tadi va pino- hamda fagotsitoz vakuolalarini hosil qiladi. Lizosomalar ushbu vakuolalar bilan qo‘shilib, fagosomalar deb ataladigan tuzilmalarni hosil qiladi. Bu yerda fermentlar tegishli substratlar bilan o‘zaro ta’sirlashadi. Mazkur holatda hujayra ichidagi, ammo sitoplazmadan ajralgan muhitda hazm qilish sodir bo‘ladi. Uning fizik-kimyoviy qonuniyatlari bo‘shliqda hazm qilish qonuniyatlaridan farq qilmaydi yoki juda kam farq qiladi. Demak, hujayra ichida hazm qilishning ikkinchi turini mikrobo‘shliqda hazm qilish deb ta’riflash mumkin. Lizosoma va vakuolalar membranasining ichki yuzasida turli gidrolitik fermentlar mavjud bo‘lgani sababli mikrobo‘shliqdagi gidroliz membranadagi gidroliz bilan to‘ldirilishi mumkin. Hosil bo‘lgan gidroliz mahsulotlari fagosoma membranasi orqali so‘riladi. Hazm qilish sikli tugagach, fagosoma qoldiqlari ekzotsitozorqali hujayradan tashqariga chiqariladi. Lizosomalar hujayraning o‘z tuzilmalarini parchalashda ham muhim ahamiyatga ega: bu tuzilmalar oziq moddasi sifatida shu hujayraning o‘zida yoki undan tashqarida ishlatiladi.

Odamda ovqat hazm qilish og‘iz bo‘shlig‘ida boshlanadi, bu yerda oziq chaynaladi. Bu jarayon tashqi sekretsiya bezlarini rag‘batlantiradi va ular so‘lak ajratadi. So‘lak tarkibidagi amilaza fermenti polisaxaridlarning parchalanishida va bolyus — oziq luqmasining hosil bo‘lishida ishtirok etadi. Bu ovqatning qizilo‘ngachdan o‘tishini osonlashtiradi. Halqum retseptorlarining shilliq qavatda joylashgan qismi ta’sirlanganda yutish refleksi yuzaga keladi. U uzunchoq miya va Varoliy ko‘prigida joylashgan yutish markazi tomonidan boshqariladi. Yutishning muvofiqlashtirilgan jarayonida yumshoq tanglay va tilcha (uvula) qatnashadi. Ular oziqning burun bo‘shlig‘igatushishiga yo‘l qo‘ymaydi, hiqildoq usti qopqog‘iesa uning traxeyaga tushishiga yo‘l qo‘ymaydi.

Oshqozon diafragma ostida, chap qovurg‘a osti va qorin usti sohasida joylashgan. Unda 3 ta qavat mavjud:

1. Tashqi qavat (qorin pardasi)
2. Mushak qavati
   • tashqi qavat (uzunasiga joylashgan);
   • o‘rta qavat (aylana shaklida);
   • ichki qavat (qiya joylashgan).
3. Ichki qavat (shilliq parda) — muguzlanmaydigan silindrsimon epiteliy bilan qoplangan.

Oziq oshqozonga o‘tishdan oldin kardial sfinkterdan o‘tadi. Bu yerda oziq oshqozon shirasi bilan aralashadi. Uning faol tarkibiy qismlari — xlorid kislota va hazm qilish fermentlari:

• Pepsin — oqsillarni aminokislotalar, polipeptidlar, oligopeptidlargacha.
• Renin (yoki ximozin) — 1 yoshgacha bo‘lgan bolalarda mavjud bo‘lib, sut mahsulotlarinihazm qilishga yordam beradi. Bir yoshdan keyin ximozin yo‘qoladi, uning vazifasini xlorid kislota bajaradi.

Pariyetal hujayralar oshqozonda, shuningdek, Kaslning ichki omilini ajratadi. U quyidagi vitaminning so‘rilishi uchun zarur: B₁₂.

Oziq pilorik sfinkter orqali ingichka ichakka o‘tadi. Ingichka ichakning birinchi qismi — o‘n ikki barmoqli ichak bo‘lib, oziq bu yerda safro bilan aralashadi. Safro emulsiyalanishni ta’minlaydi. Oziqni parchalovchi fermentlar oshqozonosti bezi va ingichka ichak tomonidan ishlab chiqariladi. Ular quyidagilarga ta’sir qiladi: uglevodlar (maltoza, laktoza, saxaroza), oqsillar (tripsin va ximotripsin). Ingichka ichakda oziq moddalar va vitaminlarning asosiy qismi ichak devori orqali so‘riladi.

Ingichka ichakdan o‘tgan oziq yo‘g‘on ichakka tushadi. U ko‘richak, chambar ichak, sigmasimon ichak va to‘g‘ri ichakdan iborat. Bu yerda suv va elektrolitlar so‘riladi, shuningdek, najas massasi hosil bo‘ladi.

Gastroenteropankreatik endokrin tizim — endokrin tizimning turli a’zolarida, jumladan hazm qilish tizimida, endokrin hujayralar (apudotsitlar) va peptidergik neyronlar orqali peptid gormonlar ishlab chiqaradigan bo‘limidir. Bu diffuz endokrin tizimning (boshqa nomi — APUD tizimi) eng yaxshi o‘rganilgan qismi bo‘lib, undagi hujayralarning taxminan yarmini o‘z ichiga oladi. Gastroenteropankreatik endokrin tizimni «odam organizmidagi eng katta va eng murakkab endokrin a’zo» deb atashadi.

Gastrin — asosan G-hujayralarda oshqozonning pilorik qismida sintez qilinadigan gormon. Gastrin ushbu a’zodagi o‘ziga xos gastrin retseptorlari bilan bog‘lanadi. Oshqozonning pariyetal hujayralarida adenilatsiklaza faolligi ortishi natijasida oshqozon shirasi, ayniqsa, xlorid kislota sekretsiyasi kuchayadi. Gastrin, shuningdek, pepsin ajralishini oshqozonning asosiy hujayralarida kuchaytiradi. Bu oshqozon shirasi kislotaliligining ortishi bilan birga pepsin uchun optimal pH sharoitini yaratib, oshqozonda oziqning yaxshi hazm bo‘lishiga yordam beradi. Shu bilan bir vaqtda gastrin oshqozon shilliq qavatida bikarbonat va shilimshiq ajralishini kuchaytirib, shilliq qavatni xlorid kislota va pepsin ta’siridan himoya qiladi. Gastrin oshqozon bo‘shashishini sekinlashtirib, oziq luqmasiga xlorid kislota va pepsin yetarlicha uzoq ta’sir qilishini ta’minlaydi. Bundan tashqari, gastrin oshqozon shilliq qavatida prostaglandin E ishlab chiqarilishini kuchaytiradi. Bu mahalliy qon tomirlarning kengayishiga, qon ta’minotining ortishiga, oshqozon shilliq qavatida fiziologik shish paydo bo‘lishiga va leykotsitlarning shilliq qavatga ko‘chib o‘tishiga sabab bo‘ladi.

Sekretin — peptid gormon bo‘lib, 27 ta aminokislota qoldig‘idan tashkil topgan va S-hujayralar tomonidan ingichka ichak shilliq qavatida ishlab chiqariladi. U oshqozonosti bezining sekretor faoliyatini boshqarishda qatnashadi. Sekretin ajralishini safro kislotalari kuchaytiradi. Qonga so‘rilgan sekretin oshqozonosti beziga yetib boradi va unda suv hamda elektrolitlar, asosan bikarbonat ajralishini oshiradi. Sekretin oshqozonosti bezidan ajraladigan shira hajmini ko‘paytiradi, ammo bezda fermentlar ishlab chiqarilishiga ta’sir qilmaydi. Bu vazifani ingichka ichak shilliq qavatida hosil bo‘ladigan boshqa modda — xoletsistokinin bajaradi. Sekretinning biologik ta’rifi uning (hayvonlarga vena ichiga yuborilganda) oshqozonosti bezi shirasidagi ishqor miqdorini oshira olishiga asoslanadi. Sekretin oshqozonda xlorid kislotaning pariyetal hujayralar tomonidan ishlab chiqarilishini to‘xtatib turadi. Sekretinning asosiy ta’siri — o‘t hamda, pankreatik yo‘llar va Brunner bezlari epiteliyida bikarbonatlar ishlab chiqarilishini rag‘batlantirishdir. Shu tariqa u oziq kelishiga javoban bikarbonat sekretsiyasining 80 % gacha qismini ta’minlaydi. Bu ta’sir xoletsistokinin ajralishi orqali amalga oshadi. Natijada safro ishlab chiqarilishi kuchayadi, o‘t pufagi va ichakning qisqarishi rag‘batlantiriladi hamda ichak shirasining sekretsiyasi ortadi..

Xoletsistokinin (CCK; ilgari pankreozimin) — neyropeptid gormon bo‘lib, u I-hujayralar joylashgan shilliq qavatda — o‘n ikki barmoqli ichakda hamda boshlang‘ich bo‘limdagi och ichakda ishlab chiqariladi. Xoletsistokinin vositachi modda sifatida organizmdagi ko‘plab jarayonlarda, jumladan ovqat hazm qilishda qatnashadi. Xoletsistokinin Oddi sfinkterining bo‘shashishini rag‘batlantiradi; jigar safrosi oqimini kuchaytiradi; oshqozonosti bezi sekretsiyasini oshiradi; o‘t yo‘llari tizimidagi bosimni pasaytiradi; oshqozon oshqozon darvozabonining qisqarishiga sabab bo‘ladi. Bu hazm bo‘lgan oziqning o‘n ikki barmoqli ichakka o‘tishini sekinlashtiradi. Xoletsistokinin xlorid kislotaning pariyetal hujayralar tomonidan oshqozonda ajratilishini susaytiradi. Xoletsistokininning ingibitori — somatostatin.

Glyukozaga bog‘liq insulinotrop polipeptid (ilgari quyidagi nomlar ham ishlatilgan: gastroingibitor polipeptid, oshqozon ingibitor peptidi; umumqabul qilingan qisqartmalar: GIP, GIP yoki JIP) — peptid gormon bo‘lib, 42 ta aminokislota qoldig‘idan tashkil topgan va K-hujayralar joylashgan shilliq qavatda — o‘n ikki barmoqli ichakda hamda och ichakning boshlang‘ich qismida ishlab chiqariladigan gormon. U sekretin oilasiga kiradi. Glyukozaga bog‘liq insulinotrop polipeptid inkretin hisoblanadi, ya’ni oziq og‘iz orqali qabul qilinganda ichakda ishlab chiqariladi. Uning asosiy vazifasi — insulin sekretsiyasini boshqaruvchi beta-hujayralarning oshqozonosti bezidagi faolligini rag‘batlantirishdir. Bundan tashqari, GIP yog‘lar so‘rilishini kamaytiradi, natriy va suvning hazm qilish yo‘lidaqayta so‘rilishini kamaytiradi hamda lipoproteinlipazani susaytiradi..

Vazoaktiv intestinal peptid (shuningdek, vazoaktiv intestinal polipeptiddeb ham ataladi; keng qo‘llanadigan qisqartmalari: VIP va VIP) — neyropeptid gormon bo‘lib, 28 ta aminokislota qoldig‘idan tashkil topgan. U ko‘plab a’zolarda, jumladan ichakda, bosh miya va orqa miyada, oshqozonosti bezida uchraydi. Vazoaktiv intestinal peptid sekretin oilasiga kiruvchi boshqa peptid gormonlardan farqli ravishda faqat neyromediator hisoblanadi. U ichak devoridagi qon oqimini kuchaytiradi va ichak silliq mushaklariga kuchli rag‘batlantiruvchi ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, oshqozonda xlorid kislota ajralishini pariyetal hujayralarda, shilliq qavatda susaytiradi. VIP oshqozonning asosiy hujayralarida pepsinogen ishlab chiqarilishini ham rag‘batlantiradi.

Motilin — shilliq qavatning xromaffin hujayralarida ishlab chiqariladigan gormon bo‘lib, oshqozon-ichak yo‘lida, asosan o‘n ikki barmoqli va och ichaklarda uchraydi..

Somatostatin — gormon bo‘lib, uni delta-hujayralar Langergans orolchalarida, oshqozonosti bezida ishlab chiqaradi, shuningdek, ugipotalamusdan ajraladigan gormonlardan biridir. Kimyoviy tuzilishiga ko‘ra peptid gormondir. Somatostatin gipotalamusda somatotropin-rilizing gormon ajralishini, shuningdek, gipofiz oldingi bo‘lagidan somatotrop gormon va tireotrop gormon ajralishini susaytiradi. Bundan tashqari, u turli gormonal faol peptidlar va serotoninning sekretsiyasini ham kamaytiradi. Ular oshqozon, ichak, jigar va oshqozonosti bezida ishlab chiqariladi. Xususan, somatostatin quyidagilarning sekretsiyasini kamaytiradi: insulin, glyukagon, gastrin, xoletsistokinin, vazoaktiv intestinal peptid, insulinsimon o‘sish omili-1.

Odamning yo‘g‘on ichagida yashaydigan mikroorganizmlar ayrim oziq turlarini hazm qilishga yordam beruvchi fermentlarni ajratadi:

• Ichak tayoqchasi — laktozaning hazm bo‘lishiga yordam beradi;
• Laktobakteriyalar — laktoza va boshqa uglevodlarni quyidagiga aylantiradi: sut kislotasi.

Yirtqich o‘simlik — nepentesning Nepenthes macferlanei ajratmasidan proteazalar ajratib olingan, shuningdek, lipaza faolligi ham aniqlangan. Uning asosiy fermenti nepentezin substratga xosligi jihatidan pepsinga o‘xshaydi.