Buyrak
lot. ren
Buyraklar qorin pardasi ortidagi bo‘shliqda joylashgan; qon nefronlarda (buyrakning mikroskopik tuzilish-funksional birliklarida) filtrlanadi. Natijada hosil bo‘ladigan mahsulot — siydik
Buyraklar va ularning qon bilan ta’minlanishi, orqadan ko‘rinishi
Tizim	siydik ajratish va endokrin
Qon bilan ta’minlanishi	buyrak arteriyasi
Venoz qonning oqib ketishi	buyrak venasi[ingl.]
Innervatsiya	buyrak nerv chigali[ingl.]
Embrional manbai	oraliq mezoderma[ingl.]
Kataloglar
MeSH MeSH Gray? Dorlands FMA TA98
Vikimedia omboridagi mediafayllar

Inson buyragi (lot. ren, yun. νεφρός) — loviya shaklidagi juft a’zo bo‘lib, qonni tozalaydi hamda uni filtrlash orqali organizmning kimyoviy gomeostazini boshqaradi. U ko‘p bo‘lakli va ko‘p so‘rg‘ichli sutemizuvchi buyragi bo‘lib, odatda tashqi tomondan bo‘laklarga bo‘linganligi bilinmaydi. U siydik ajratish a’zolari tizimiga (siydik ajratish tizimi) kiradi. Buyraklar bel sohasida qorin pardasi ortida, umurtqa pog‘onasining ikki tomonida joylashadi va kattaligi jihatidan odam mushtiga teng keladi.

Buyraklar organizmning hayotiy muhim a’zolaridir. Ular jiddiy shikastlanganda, buyrak bilan bog‘liq ko‘plab kasalliklarni davolash imkonsiz bo‘lib qolishi mumkin. Shu sababli buyraklar tibbiy tadqiqotlar va dori vositalarining klinikagacha o‘tkaziladigan tadqiqotlari uchun muhim o‘rganish obyektidir.

Insonda buyraklar qorin pardasining devoriy varag‘i ortida, bel sohasida ikkita pastki ko‘krak va ikkita yuqori bel umurtqasi yonida joylashgan hamda ularning proyeksiyasida orqa qorin pardasiga tutashib turadi. Odatda o‘ng buyrak biroz pastroqda joylashadi, chunki uning yuqorisida jigar bor (katta yoshli odamda o‘ng buyrakning yuqori qutbi odatda 12-qovurg‘alararo bo‘shliq, chap buyrakning yuqori qutbi esa 11-qovurg‘a darajasigacha yetadi). («Ko‘zgu aksidagi odamlar» deb ataladigan kishilarda esa chap buyrak biroz pastroqda joylashadi, chunki ularda jigar chap tomonda bo‘lib, aynan chap buyrak jigarga tutashadi.)

Bitta buyrakning uzunligi taxminan 11,5—12,5 sm, eni 5—6 sm, qalinligi 3—4 sm. Buyraklarning massasi 120—200 grammni tashkil etadi; odatda chap buyrak o‘ng buyrakdan biroz kattaroq bo‘ladi.

Har bir buyrak mustahkam biriktiruvchi to‘qimali fibroz kapsula bilan qoplangan hamda parenxima va siydikni to‘plash hamda chiqarish tizimidan tashkil topgan. Buyrak kapsulasi — bu buyrakni tashqi tomondan qoplovchi zich biriktiruvchi to‘qima qobig‘idir. Buyrak parenximasi tashqi po‘stloq modda qavati va a’zoning ichki qismini tashkil etuvchi mag‘iz modda qavatidan iborat. Siydikni to‘plash tizimi kichik buyrak kosachalaridan (6—12) tashkil topgan. Ular 2—3 tadan qo‘shilib, katta buyrak kosachalarini (2—4) hosil qiladi; katta kosachalar esa birlashib, buyrak jomini shakllantiradi. Buyrak jomi^[ingl.] bevosita siydik nayiga o‘tadi.

O‘ng va chap siydik naylari qovuqqa ochiladi. Insonning har bir buyragida taxminan bir millionta nefron bo‘lib, ular buyrak faoliyatini ta’minlovchi tuzilish birliklaridir. Buyraklar qon bilan bevosita aortadan chiqadigan buyrak arteriyalari orqali ta’minlanadi. Qorin nerv chigalidan buyraklarga kiradigan nervlar buyraklar faoliyatini nerv orqali boshqaradi va buyrak kapsulasining sezuvchanligini ham ta’minlaydi. Buyrakning morfologik-funksional birligi nefron bo‘lib, u siydik hosil qilish vazifasini bajaradigan o‘ziga xos tuzilmadir. Har bir buyrakda 1 milliondan ortiq nefron mavjud. Har bir nefron bir necha qismdan: kapillyarlar kalavachasi, Shumlyanskiy—Boumen kapsulasi va bir-biriga tutashib ketuvchi naychalar tizimidan iborat. Kalavacha aslida qon oqib o‘tadigan kapillyarlar to‘plamidir. Kalavachani tashkil etuvchi kapillyar halqalar Shumlyanskiy—Boumen kapsulasining bo‘shlig‘ida joylashgan. Kapsula ikki qavatli devorga ega bo‘lib, bu qavatlar orasida bo‘shliq mavjud. Kapsula bo‘shlig‘i bevosita naychalar bo‘shlig‘iga tutashadi. Nefronlarning aksariyati buyrakning po‘stloq moddasida joylashadi. Barcha nefronlarning atigi 15 % i buyrakning po‘stloq va mag‘iz moddalari chegarasida joylashgan. Demak, buyrakning po‘stloq moddasi nefronlar, qon tomirlari va biriktiruvchi to‘qimadan tashkil topadi. Nefron naychalari po‘stloq moddadan mag‘iz moddaga kirib boradigan halqaga o‘xshash tuzilma hosil qiladi. Mag‘iz moddada chiqaruvchi naychalar ham joylashgan bo‘lib, nefronda hosil bo‘lgan siydik ular orqali buyrak kosachalariga o‘tadi. Mag‘iz modda «buyrak piramidalari» deb ataluvchi tuzilmalarni hosil qiladi. Ularning uchlari kichik buyrak kosachasi bo‘shlig‘iga chiqib turadigan buyrak so‘rg‘ichlari bilan tugaydi. Siydikni olib chiqadigan barcha buyrak naychalari so‘rg‘ichlar darajasida birlashadi.

• Ekskretor (ya’ni ajratish),
• Osmotik boshqaruv,
• Ionlar muvozanatini boshqarish,
• Endokrin (ichki sekretsiya),
• Metabolik,
• Ishtirok etish: qon hosil bo‘lish jarayonida.

Buyraklarning asosiy vazifasi — ajratish funksiyasi — filtrlash va sekretsiya jarayonlari orqali amalga oshadi. Buyrak tanachasida kapillyarlar kalavachasidan yuqori bosim ostida qonning plazma bilan birga bo‘lgan tarkibi (qon hujayralari va ayrim oqsillar bundan mustasno) Shumlyanskiy—Boumen kapsulasiga filtrlanadi. Hosil bo‘lgan suyuqlik — birlamchi siydik — nefronning egri-bugri naychalari bo‘ylab harakatlanadi. Bu naychalarda oziq moddalar (glyukoza va boshqalar), suv hamda elektrolitlar qayta qonga so‘riladi; birlamchi siydikda esa mochevina, siydik kislotasi va kreatinin qoladi. Natijada ikkilamchi siydik hosil bo‘lib, u egri-bugri naychalardan buyrak jomiga, keyin siydik nayiga va qovuqqa o‘tadi. Odatda bir sutkada buyraklar orqali 170—200 litr qon o‘tadi, 120—150 litr birlamchi siydik va 1,5—2 litr ikkilamchi siydik hosil bo‘ladi.

Ultrafiltrlash tezligi bir necha omilga bog‘liq:

• Buyrak kalavachasining olib keluvchi va olib ketuvchi arteriolalari orasidagi bosimlar farqiga;
• Kalavacha kapillyarlari to‘ridagi qon bilan Boumen kapsulasi bo‘shlig‘i o‘rtasidagi osmotik bosimlar farqiga;
• Buyrak kalavachasi bazal membranasining xususiyatlariga.

Suv va elektrolitlar bazal membranadan erkin o‘tadi, molekulyar massasi kattaroq moddalar esa tanlab filtrlanadi. O‘rta va yuqori molekulyar massali moddalarning filtrlanishini belgilovchi asosiy omillar kalavacha bazal membranasidagi teshikchalarning kattaligi va membrananing elektr zaryadidir.

Buyraklar qon plazmasining kislota-ishqor muvozanatini saqlash tizimida muhim o‘rin tutadi. Shuningdek, buyraklar suv iste’moli turlicha bo‘lgan sharoitlarda osmotik faol moddalarning qondagi konsentratsiyasini barqaror saqlab, suv-tuz muvozanatini ta’minlaydi.

Buyraklar orqali organizmdan azot almashinuvining yakuniy mahsulotlari, begona va zaharli birikmalar (jumladan, ko‘plab dorilar), ortiqcha organik va noorganik moddalar chiqariladi. Buyraklar uglevodlar va oqsillar almashinuvida va biologik faol moddalar hosil bo‘lishida ishtirok etadi (jumladan, tizimli arterial bosimni hamda buyrak usti bezlaridan aldosteron ajralish tezligini boshqarishda muhim rol o‘ynaydigan renin, shuningdek eritropoetin — eritrotsitlar hosil bo‘lish tezligini boshqaradigan gormon).

Suvda yashovchi hayvonlarning buyraklari quruqlikda yashovchi hayvonlarnikidan sezilarli farq qiladi: suv hayvonlari organizmdan ortiqcha suvni chiqarishi kerak bo‘lsa, quruqlikda yashovchilar suvni organizmda saqlab qolishi zarur.

Buyrak kasalliklariga chalinayotgan odamlar soni tobora ortib bormoqda. Bunga tug‘ma patologiyalarning ko‘pligi, noto‘g‘ri turmush tarzi, shuningdek, kasallikning dastlabki belgilari paydo bo‘lganda shifokorga murojaat qilishni istamaslik sabab bo‘lmoqda.

Eng ko‘p uchraydigan kasalliklar quyidagilar:

• Siydik-tosh kasalligi (nefrolitiaz) — buyraklarda tosh va qum hosil bo‘lishi;
• Piyelonefrit — buyrakning yallig‘lanish kasalliklaridan biri; ko‘pincha infeksiya buyrakka qon orqali o‘tadi;
• Pionefroz — buyrakning yiringli yallig‘lanishi;
• Buyrakning o‘tmas jarohati^[ingl.];
• Nefroptoz (buyrakning pastga siljishi) — tug‘ma ham, orttirilgan ham bo‘lishi mumkin; ayollarda ko‘proq uchraydi;
• Gidronefroz — buyrakdan siydik oqib chiqishining buzilishi bilan tavsiflanadi;
• Buyrak yetishmovchiligi — buyraklar faoliyati va vazifalarining qisman to‘xtashi bilan kechadigan holat; uning o‘tkir va surunkali shakllari farqlanadi;
• Glomerulonefrit — buyrak kalavachalari va naychalari zararlanadigan yana bir yallig‘lanish kasalligi;
• Dizuriyaning buyrakka bog‘liq turi (anuriya, oliguriya, poliuriya, pollakiuriya^[ingl.]) — buyrak faoliyati bilan bog‘liq siydik chiqarishning buzilishi;
• Buyrak diabeti;
• Buyrak gipertenziyasi^[ingl.];
• Buyrak anemiyasi^[nem.];
• Buyrak arteriyasi stenozi^[ingl.];
• Buyrak venasi trombozi^[nem.]
• Nefrotik sindrom
• Buyrak saratoni
• Dori vositalari sababli nefropatiya

Faoliyat ko‘rsatayotgan nefronlar soni kamayganda surunkali buyrak yetishmovchiligi rivojlanadi. U terminal buyrak yetishmovchiligi bosqichigacha og‘irlashganda gemodializ, peritoneal dializ^[ingl.]* yoki buyrak transplantatsiyasi zarur bo‘ladi. Buyrak transplantatsiyasi buyrak o‘rnini bosuvchi davolashning eng samarali turi hisoblanadi. Chunki u buyrakning barcha funksiyalarini o‘z zimmasiga oladi. Dializ esa buyraklarning faqat ajratish funksiyasini qisman qoplaydi, boshqa funksiyalarini qoplash uchun dori vositalari (eritropoetin, D vitamini metabolitlari va h. k.) qo‘llanishi kerak.

2011 yilda dunyo bo‘yicha ko‘chirib o‘tkazilgan buyraklar soni 76 mingta bo‘lgan (jami 110 mingta a’zo ko‘chirib o‘tkazilgan).

• Shvetsov, M. Yu. Buni har kim bilishi kerak! : Buyraklar nima uchun kerak va ular qanday ishlaydi? Buyraklar holatini qanday tekshirish mumkin? Buyrak kasalliklari nima sababdan paydo bo‘ladi? Buyraklarni qanday sog‘lom saqlash mumkin? // Buyraklar va salomatlik : «Nefrologiya» jurnaliga ilmiy-ommabop ilova. — 2011. — J. 15, № 1. — B. 3–32. — ISSN 1561-6274. — doi:10.24884/1561-6274-2011-15-0-3-32.

• «Nefrologiya» mavzusidagi maqolalar // Omnibus rebus. — Boris Bikbov.
• Rossiya dializ jamiyati.
• Inson buyraklari // EtoPochki.ru.