Organik o‘g‘itlar — shunday o‘g‘itlarki, ular o‘simliklar uchun zarur oziq elementlarini asosan organik birikmalar shaklida saqlaydi. Ularga go‘ng, kompostlar, torf, somon, yashil o‘g‘it, loyqa cho‘kindi (sapropel), kompleks organik o‘g‘itlar, tabiiy seolitlar, sanoat va xo‘jalik chiqindilari va boshqalar kiradi.
Tarkibi
Organik o‘g‘itlar tarkibida azot, fosfor, kaliy, kalsiy va boshqa elementlar o‘simliklarning oziqlanishi uchun zarur, shuningdek, tuproq xususiyatlariga ijobiy ta’sir qiluvchi organik moddalar ham mavjud.
Organik o‘g‘itlar hayvon va o‘simliklardan kelib chiqqan moddalardan iborat. Bu moddalar parchalanganda mineral moddalar hosil bo‘ladi, shu bilan birga yerga yaqin havo qatlamiga karbonat angidrid ajralib chiqadi. U o‘simliklarning fotosintezi uchun zarur. Bundan tashqari, organik o‘g‘itlar o‘simliklarning suv va havo bilan ta’minlanishiga ijobiy ta’sir qiladi, tuproqda sabzavot ekinlari ildizlari bilan simbiozda yashaydigan hamda ularga o‘zlashtiriladigan oziq elementlarini olishda yordam beradigan bakteriyalar va mikroorganizmlarning rivojlanishiga ko‘maklashadi. Organik o‘g‘itlarga go‘ng, torf, kompost, parranda axlati, chirindi va boshqa materiallar kiradi.
Organik o‘g‘itlarning turlari
Bu eng qimmatli organik o‘g‘it hisoblanadi. Turli hayvonlarning go‘ngi tarkibida o‘rtacha quyidagi moddalar bo‘ladi (%): suv — 75, organik modda — 21, umumiy azot — 0,5, o‘zlashtiriladigan fosfor — 0,25, kaliy oksidi — 0,6. Go‘ng sifati hayvon turi, uning yem-xashagi, to‘shama materiali va saqlash usuliga bog‘liq. Masalan, cho‘chqalarga ko‘p miqdorda konsentrlangan yem beriladi, shu bois ularning go‘ngida azot ko‘p bo‘ladi. Kavsh qaytaruvchi hayvonlar ratsionida esa dag‘al ozuqalar mavjud bo‘lgani uchun ularning go‘ngida kaliy ko‘proq bo‘ladi.
Go‘ng uchun eng yaxshi to‘shama materiali — kam parchalangan yuqori qatlam torfi, biroq ko‘pincha somon yoki qipiq ishlatiladi. Somonli to‘shamada hosil bo‘lgan ot go‘ngi sovuq gilli tuproqlar uchun juda foydali. Uni bioyoqilg‘i sifatida parniklarda ishlatish ma’qul. Qoramol go‘ngi tarkibida suv ko‘proq bo‘lgani uchun ot go‘ngiga qaraganda sustroq qiziydi. Ammo yengil tuproqlar uchun aynan shu go‘ng juda foydalidir. Cho‘chqa go‘ngi kislotali reaksiyaga ega, shuning uchun undan foydalanganda ohak qo‘shish kerak. Quyon go‘ngida o‘simliklar uchun zarur barcha moddalar aniqlangan. Uni boshqa hayvonlarning go‘ngi va parranda axlati bilan aralashtirish qiymatini oshiradi. Nutriya go‘ngi kimyoviy tarkibi va fizik xususiyatlari jihatidan boshqa hayvonlarning go‘ngidan keskin farq qiladi. Shuning uchun uni faqat bijg‘igan holda ishlatish, undan ham yaxshisi kompostga qo‘shish lozim. Kompost uyumini vaqti-vaqti bilan nutriya go‘ngining to‘yingan eritmasi bilan sug‘orish mumkin. Biroq azot yo‘qolishining oldini olish uchun superfosfat (1,5—2 kg, 100 kg kompost hisobiga) qo‘shish kerak. Keyingi yil bahorda bunday kompostni tuproqqa solish mumkin.
Go‘ng parchalanishining to‘rt bosqichi farqlanadi. Kam parchalangan (yangi) go‘ngda somonning rangi va mustahkamligi juda oz o‘zgaradi. Uni yuvganda suv qizg‘ish yoki yashil tusga kiradi. Yarim chirigan go‘ngda somon to‘q jigarrangga aylanadi, mustahkamligini yo‘qotadi va oson uziladi. Suvli eritmasi to‘q rangda bo‘ladi. Bu bosqichda go‘ng dastlabki massasining 30 % ini yo‘qotadi. Chirigan go‘ng qora, yopishqoq massadan iborat bo‘ladi. Somon butunlay parchalanadi, go‘ng massasining 50 % ini yo‘qotadi. Chirindi esa yumshoq, tuproqsimon massadir. Parchalanishning bu bosqichida dastlabki massaning yo‘qotilishi 75 % ga yetadi.
Kamroq parchalangan go‘ng kuzda, ko‘proq parchalangan go‘ng esa bahorda tuproqqa solinadi. Yangi go‘ngdan foydalanish tavsiya etilmaydi. Go‘ng yetarli bo‘lmasa, uni kichikroq me’yorda, lekin kattaroq maydonga, masalan, ekish chuqurchalariga solish maqsadga muvofiq. Sovuq tuproqlarda go‘ng 10—15 sm chuqurlikka, usti tuproq bilan yopiladigan qilib ko‘miladi; iliq va tez quriydigan tuproqlarda esa ishlov beriladigan qatlamning butun chuqurligiga solinadi. Go‘ng shaltog‘i (qoramol go‘ngining suyuq qismi) — azot-kaliyli o‘g‘it. Unda fosfor kam bo‘lgani uchun go‘ng shaltog‘iga superfosfat qo‘shish foydali (15 g, 1 l uchun). Bu o‘g‘it suyuq oziqlantirishda ishlatiladi va buning uchun suv bilan [1:(4…5)] nisbatda suyultiriladi. Shuningdek, undan torf-go‘ng komposti tayyorlashda foydalaniladi. Mol go‘ngining suvli damlamasi ko‘pincha suyuq oziqlantirishda qo‘llanadi; u suv bilan (1:6 yoki 1:10) nisbatda suyultiriladi. Eritma odatda yog‘och idishda tayyorlanadi. Agar eritma bijg‘itish uchun qoldirilsa, undagi azot tez uchib ketadi. Shu sababli ishlatishdan oldin ammoniy sulfat (10—20 g, 10 l uchun) qo‘shiladi.
Kimyoviy tarkibiga ko‘ra parranda axlati organik o‘g‘itlarning eng yaxshi turlaridan biridir. Tovuq va kaptar axlati eng qimmatli, o‘rdak va g‘oz axlati esa nisbatan kamroq qimmatli hisoblanadi. Parranda axlati tuproqqa tez-tez solinsa, unda azot nitrat shaklida to‘planadi. Shuning uchun bu o‘g‘itni kuzda butun maydon bo‘ylab bir tekis taqsimlab, tuproqqa ko‘mish ma’qul. Biroq parranda axlati suyuq oziqlantirishda ishlatilganda eng samarali bo‘ladi. Eritma tayyorlash uchun idish yarmigacha parranda axlati bilan to‘ldiriladi, keyin suv quyilib, qopqog‘i yopiladi va 3—5 sutka tindiriladi. So‘ng eritma yana suv bilan (1:10) nisbatda suyultiriladi.
Torfda o‘simliklar o‘zlashtira oladigan oziq elementlari kam, ammo u tuproqdagi gumus miqdorini oshiradi va tuproq tuzilishini yaxshilaydi. Torfning to‘q rangi issiqlikni yutib, tuproqning tezroq isishiga yordam beradi. Parchalanish darajasiga ko‘ra torfning bir necha turi farqlanadi. Yuqori qatlam torfi o‘simlik qoldiqlarining kam parchalanganligi va yuqori kislotaliligi bilan ajralib turadi. Pasttekislik torfi ko‘proq parchalangani va kislotaliligining pastligi bilan tavsiflanadi. O‘tish torfi bu ikki tur o‘rtasidagi oraliq o‘rinni egallaydi. Torf botqoqliklardan olinadi, keyin shamollatish uchun yoyib qo‘yiladi yoki kompost uyumiga joylanadi. Torfni yilning istalgan vaqtida, hatto qishda qor ustidan ham solish mumkin. Biroq unga ohak qo‘shish kerakligini unutmaslik lozim. Tomorqada torfni kompostlarga, shuningdek, ko‘chat yetishtirish va yopiq grunt uchun tayyorlanadigan tuproq aralashmalariga qo‘shish ma’qul.
Chuchuk suv havzalarining tubida asrlar davomida to‘plangan cho‘kindilar. Ular nobud bo‘lgan suv o‘simliklari, tirik organizmlar va plankton qoldiqlari, shuningdek, tuproq chirindisi zarrachalaridan hosil bo‘ladi. Tarkibida kolloid holatdagi ko‘p miqdorda organik moddalar va gumus, jumladan, lignogumus kompleksi, uglevodlar, bitumlar va boshqa moddalar bo‘ladi. Loyqa cho‘kindi hovuzlar, ko‘llar va daryolar tubida to‘planadi. Unda chirindi, azot, kaliy va fosfor ko‘p. Qisqa muddat shamollatilgach, loyqa cho‘kindidan qumli tuproqlarda muvaffaqiyatli foydalanish mumkin (3—9 kg, 1 m² maydonga).
Fekaliyalar — hojatxonalarda yig‘iladigan inson chiqindilaridir. Ular o‘simliklar oson o‘zlashtiradigan mineral moddalarga boy. Biroq hojatxona chuqurlaridagi fekaliyalar tez parchalanadi va ulardan azot tez uchib ketadi. Azotni yaxshiroq saqlash uchun chuqur tubiga 20—25 sm qalinlikda torf to‘shaladi. Keyin har hafta fekaliyalar ustiga oz miqdorda torf qatlami solinadi. Natijada azot saqlanadi, shuningdek, yoqimsiz hid ham yo‘qoladi. O‘g‘it sifatida ishlatishdan oldin fekaliyalar gelmintlardan zararsizlantirish maqsadida kompostlanadi. Gelmint tuxumlari 45…50 °C haroratda nobud bo‘ladi.
Yog‘och qipig‘i — tuproq unumdorligini sezilarli oshiradigan, uning havo o‘tkazuvchanligi va nam sig‘imini yaxshilaydigan arzon organik o‘g‘it. Uni yangi holatda emas, balki chirigandan keyin yoki boshqa materiallar bilan aralashtirib solish kerak. Parchalanishni tezlashtirish uchun qipiq uyumga yig‘ilib, suv va go‘ng shaltog‘i bilan namlanadi. Uni to‘kilgan barglar va o‘simlik qoldiqlari bilan aralashtirish mumkin. Qipiq qatlamlari orasiga tuproq solish foydali. Yoz davomida uyum ikki marta ag‘darib aralashtiriladi; shu vaqtda to‘plangan o‘simlik qoldiqlari va quyidagi o‘g‘it ham qo‘shiladi: nitrofoska.
Daraxt po‘stlog‘i (yog‘ochni qayta ishlash sanoati chiqindisi) ishlatishdan oldin kompostlanadi. Namligi 75 % bo‘lgan po‘stloq 10—40 sm uzunlikdagi bo‘laklarga maydalanadi, uyum qilinadi va mineral o‘g‘itlar qo‘shiladi (kg, 100 kg hisobiga): ammoniy selitrasi — 0,9, karbamid — 0,7, natriy selitrasi — 2, superfosfat — 0,2, ammoniy sulfat — 1,5. Uyum vaqti-vaqti bilan aralashtirilib, namlanadi. 6 oy o‘tgach, kompost foydalanishga tayyor bo‘ladi.
Bu organik o‘g‘it bir yillik yoki ko‘p yillik dukkakli o‘simliklarning (bahorgi no‘xat, bahorgi vika, xashaki dukkaklilar, lyupin, seradella), shuningdek, fatseliya, grechixa, kungaboqar va boshqa o‘simliklarning baland bo‘yli yashil massasini tuproqqa haydab ko‘mish orqali olinadi. Ta’siri jihatidan sideratlar deyarli yangi go‘ngga teng. Sideratlarning o‘simlik massasidagi oziq elementlari tuproqqa tushib, asta-sekin parchalanadi va keyingi ekinlar o‘zlashtira oladigan shaklga o‘tadi. Sideratlarning organik moddasi esa tuproq tuzilishining tiklanishiga yordam beradi. Ayrim siderat ekinlari (lyupin, grechixa, xantal) tuproqdagi kam harakatchan fosfatlarning eruvchanligini hamda o‘simliklar uchun o‘zlashtirilishini oshiradi. Lyupin esa kaliyning qiyin o‘zlashtiriladigan shakllaridan ham foydalana oladi.
Tuproqning qay darajada kuchsizlanganiga qarab, sideratlar butun yoz davomida yoki oraliq ekin sifatida yetishtiriladi. Masalan, ular ertagi sabzavotlar yig‘ib olingach ekiladi. Ba’zan kuzgi no‘xat yoki kuzgi vika ekiladi. Bahorda gullashdan keyin yashil massa bostirib yotqiziladi yoki o‘riladi va tuproqqa haydab ko‘miladi, so‘ng yer tekislanib, ekish ishlari amalga oshiriladi. Tomorqada sideratlar uzluksiz qatorlarda ekiladi (qatorlar kengligi 60— 90 sm, qator oralig‘i 15 sm). Bir yillik dukkakli ekinlarning ekish chuqurligi 5—6 sm, ko‘p yilliklarniki 3—4 sm. Ekilgandan keyin, ayniqsa, ko‘p yillik o‘tlar uchun, yerni g‘altaklash shart. Sideratlar alohida parvarish talab qilmaydi, ammo sug‘orilsa yaxshiroq o‘sadi.
Kompost turli organik materiallardan tayyorlanadi. Zararkunandalar va kasalliklar bilan zararlanmagan o‘simlik qoldiqlari, fekaliyalar, parranda axlati, go‘ng va boshqa materiallar tekis joyda bo‘sh uyum shaklida to‘planib, orasiga chimli tuproq yoki torf qatlamlari solinadi. Uyumning tagiga 10—12 sm qalinlikda barg, qipiq yoki torf to‘shaladi. Uyum vaqti-vaqti bilan suv yoki o‘g‘it eritmasi bilan namlanadi, 40—50 sutkadan keyin kompost aralashtiriladi, harorati 60 °C ga yetganda esa zichlanadi.
Yozda kompost uyumi quyoshdan himoyalanadi, qishda esa ustiga 30—40 sm qalinlikda tuproq yoki qipiq yopiladi. 8—11 oydan so‘ng kompostdan foydalanish mumkin. Urug‘ tuggan begona o‘tlar alohida kompostlanadi, chunki ularning urug‘lari taxminan besh yil davomida unuvchanligini saqlaydi.
Vermitechnologiya — turli ekologik sharoitlarda har xil substratlarda kompost tayyorlashda ishtirok etuvchi yomg‘ir chuvalchanglarini ko‘paytirish, ularning ekskrementlarini va chuvalchanglar biomassasini olish hamda to‘plash tadbirlari majmuasi. Vermitechnologiyani ilmiy asosda qo‘llash barcha turdagi organik chiqindilarni utilizatsiya qilish bo‘yicha mavjud texnologiyalarga jiddiy muqobildir. Bunday chiqindilarga hayvonlarning go‘ngi, parranda axlati, sanoat chiqindilari (yog‘ochni qayta ishlash, selluloza-qog‘oz, baliqchilik, go‘sht va oziq-ovqat sanoati), sabzavot bazalari, do‘konlar, kafe va restoranlar chiqindilari, maishiy chiqindilar, oqova suv cho‘kindilari, tozalash inshootlari cho‘kindilari va boshqalar kiradi.
Terra preta — odamlar va hayvonlarning hayot faoliyati natijasida hosil bo‘ladigan organik chiqindilarni siloslash usulida faollashtirilgan yog‘och ko‘miri yordamida kompostlash usulidir. Olingan silokompost kompost chuvalchanglari yordamida tayyor holatga keltiriladi yoki tuproq yuzasiga solinib, ustidan mulcha qatlami yopiladi.
Kompleks organik o‘g‘itlar (KOO‘) yuqori sifatli oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishda ekologik zararsiz va inson salomatligi uchun foydali modda hamda texnologiyalardan imkon qadar keng foydalanish haqidagi bozor, ilmiy hamjamiyat va jamoatchilik talablariga javob beradi. Aholisi yuqori daromadga ega shaharlarda «butunlay tabiiy» mahsulotlar va «ekologik ijobiy» dehqonchilikka qiziqish oshmoqda. Shu sababli ekotizim uchun mutlaqo zararsiz va tabiiy materiallar hamda moddalarni birlashtirib, ushbu shartlar doirasida imkon qadar eng yuqori hosildorlikka erishishga yo‘naltirilgan o‘g‘itlar bozorini rivojlantirish iqtisodiy jihatdan tobora asosli bo‘lib bormoqda.
Bozorda eng ko‘p uchraydigan KOO‘lar tarkibiga ko‘ra organomineral-bakterial o‘g‘itlar sifatida tasniflanadi. Masalan, Rossiyada ishlab chiqariladigan «Arksoil» preparati ishlab chiqaruvchi tomonidan «o‘sishni rag‘batlantiruvchi faollikka, bioantidot va fungitsid xususiyatlarga ega, tarkibida faolsizlantirilgan bakteriyalar va ularning metabolizm mahsulotlari mavjud kompleks organomineral o‘g‘it» deb ta’riflanadi.
KOO‘ ishlab chiqarish usullariga biofermentatsiya, mikroorganizmlarni va ularning hayot faoliyati mahsulotlarini olish uchun biologik usulda o‘stirish, shuningdek, hayvon chiqindilari va hayot faoliyati mahsulotlarini qayta ishlashning turli usullari kiradi.
Biofermentatsiya — atomar kisloroddan elektronlarning oxirgi akseptori sifatida foydalanib, organik moddalarni oksidlash jarayonidir. Oksidlanish ko‘pchilik mikroorganizmlar uchun foydali kimyoviy energiya hosil bo‘lishini ta’minlaydigan birlamchi reaksiyadir. Buning uchun biofermentatorga joylashtiriladigan substratda (parranda axlati yoki go‘ngda) yetarli miqdorda bir jinsli organik modda (qipiq, torf, maydalangan somon va h. k.) bo‘lishi kerak.
Masalan, FGBNU VNIIMZ tomonidan taklif etilgan, maxsus fermentatsiya kameralarida boshqariladigan aerob qattiq fazali fermentatsiyaga asoslangan go‘ng, parranda axlati va boshqa organik substratlarni jadal qayta ishlash texnologiyasi juda qisqa muddatda (6…7 sutka) ko‘p maqsadli, yuqori samarali kompost (KMN) olish imkonini beradi. FGBNU «Rosinformagrotex» va Rossiya Federatsiyasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi tomonidan yakunlangan ilmiy ishlanmalarga oid takliflar hamda axborot materiallari yuzasidan o‘tkazilgan ekspertiza natijalariga ko‘ra, mazkur texnologiya sinovdan o‘tgan eng yaxshi ustuvor bazaviy texnologiyalar qatoriga kiritilgan.
Bir vaqtning o‘zida yumshatuvchi vazifasini ham bajaradigan organik komponentlarning aerob biologik fermentatsiyasida mikroblar va bakteriyalar majmuasi — mezofil, metanotrof, kislota hosil qiluvchi, termofil va boshqa bakteriyalar ishtirok etadi. Substrat o‘z-o‘zidan qiziganda mikroflora mezofil shakllardan termofil shakllarga almashadi. Biofermentatsiyaning biokimyoviy jarayonida mikroorganizmlar hamjamiyati ta’sirida parranda axlati yoki go‘ngdagi o‘simliklar qiyin o‘zlashtiradigan oziq moddalar yakuniy kompleks organik o‘g‘it tarkibida oson o‘zlashtiriladigan shaklga o‘tadi.
«DEVA texnologiyalari» kompaniyasi va Sevastopol davlat universiteti tomonidan taklif etilgan kompleks organik o‘g‘it olish texnologiyasi xomashyoni ikki bosqichda qayta ishlashni nazarda tutadi. Bunda asosiy ishlov kavitatsion qurilmalar — DEVA-S yordamida, xomashyoni dastlabki tayyorlash esa nam maydalash uchun mo‘ljallangan gidrozarbali agregatda amalga oshiriladi. Tadqiqotlar bunday ikki bosqichli sxema suyuq kompleks organik o‘g‘itlar olish uchun eng maqbul ekanini ko‘rsatgan.
Adabiyotlar
- Agrokimyo. B. A. Yagodin tahriri ostida. -M.: Kolos, 1989-655 bet.
- Yefimov V. N., Donskix I. N., Tsarenko V. P. O‘g‘itlash tizimi -M.: Kolos 2003-320 bet.
- Belgorod viloyati tuproqlari unumdorligini oshirish bo‘yicha uslubiy tavsiyalar. Belgorod, 1982-740 bet.
- Ixtisoslashtirilgan xo‘jaliklarda o‘g‘itlardan foydalanish tizimi va texnologiyasini ishlab chiqish bo‘yicha uslubiy tavsiyalar. SIF VIUA — Belgorod, 1978-39 bet.
- Mineyev V. G. Agrokimyo -M.: MDU, 1990-486 bet.
- Artyushin A. M., Derjavin L. M., O‘g‘itlar bo‘yicha qisqacha ma’lumotnoma. 2-nashr, M., 1984
- Barishnikova T. N., Arkanova M. A., Koryukin B. I. Torf — tabiiy ion almashgich — Ural suvlarini tozalash vositasi// Moskva 1995 «YUNITI».
- Belkevich P. I., Chistova L. R. Torf va atrof-muhitni muhofaza qilish muammosi. Moskva: Fan va texnika, 1997. 60 bet.
- Grevtsev N. V., Gorbunov A. I. Tabiatni muhofaza qilish texnologiyalarida torf va uni qayta ishlash mahsulotlaridan foydalanish// 1998, 220 bet, M «INFRA-M»
- Aleksandrov B. M. Torfni qayta ishlash// Moskva «Fan va texnika» 1998
- Mamontov N. K. Beloborodov O. D., «Qayta ishlash sanoati korxonalarida xavfsizlik asoslari» 80 bet, Novosibirsk 1999 «Oliy o‘quv yurtlari xabarlari»
- S. V. Kovshov Tabiiy agroimkoniyatni oshirishning istiqbolli yo‘nalishi sifatida vermitechnologiyani qo‘llashning geoekologik jihatlari (PDF)