Qaytarilish — kimyoda yuz beradigan jarayon bo‘lib, uning natijasida:
- zarracha (atom, ion yoki molekula) bir yoki bir nechta elektronni qabul qiladi;
- shu zarrachadagi biror atomning oksidlanish darajasi pasayadi;
- organik modda kislorod atomlarini yo‘qotadi va (yoki) vodorod atomlarini o‘ziga biriktiradi.
Qaytarilishning yuqorida keltirilgan uch ta’rifidan eng avval uchinchisi (XIX asr o‘rtalarida), birinchi va ikkinchisi esa 1920-yillarda paydo bo‘lgan. Hozirgi vaqtda ikkinchi ta’rif eng umumiy bo‘lib, barcha qaytarilish jarayonlariga mos keladi, degan qarashlar mavjud. Uchinchi ta’rif esa oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarini, masalan, organik kimyoda sifat jihatidan aniqlash uchun eng qulay hisoblanadi, chunki vodorodning qo‘shilishi yoki ajralishini kuzatish uglerod atomlarining kasr ko‘rinishidagi oksidlanish darajalari o‘zgarishini aniqlashdan osonroq.
Anorganik kimyoda qaytarilish
Atom yoki ion elektronlarni qabul qilsa, oksidlovchi deb ataladi; tarkibida shunday atomlar yoki ionlar mavjud bo‘lgan modda ham shu nom bilan yuritiladi. Oksidlovchilarga ko‘plab oddiy moddalar — metallmaslar (masalan, F2, , Br2, I2, O2, O3, S) kiradi; ularning atomlari elektronlarni qabul qiladi.
Organik kimyoda qaytarilish
Dastlabki ma’lum qaytaruvchilar organik kimyoda 1840-yillardan boshlab qo‘llangan bo‘lib, ular rux, temir va vodorod sulfid kiradi. Organik qaytarilish reaksiyalarining rivojlanishi ikki muhim kashfiyot bilan bog‘liq: 1897-yilda katalitik gidrogenlash, 1947-yilda esa metallar gidridlari yordamida qaytarilish taklif etilgan. Bu reaksiyalarning har biri qaytarilish usullarining taxminan to‘rtdan birini tashkil etadi. Qolgan yarmi elektrokimyoviy qaytarilish, metallar, metall tuzlari, organik va anorganik moddalar bilan qaytarilish usullariga to‘g‘ri keladi.
Bioorganik kimyoda qaytarilish reaksiyalari
Bioorganik kimyoda qaytarilish reaksiyalari katta ahamiyatga ega. Ular biologik tizimlardagi turli biokimyoviy jarayonlarning tarkibiy qismi bo‘lib, sanoatda qimmatli bioorganik birikmalarni sintez qilish uchun qo‘llanadi.
Biologik tizimlarda vodorod donori vazifasini turli kofermentlar, masalan, NADH, NADPH va FADH2 bajaradi.
Organizmda turli azotli birikmalar, masalan, nitrillar va amidlar kabi karbon kislota hosilalari qaytariladi. Natijada quyidagi birlamchi aminlar:
R-CN + 2H2 → R-CH2-NH2 нитрил амин R-C(=O)-NH2 + 2H2 → R-CH2-NH2 + Hйцвйцвйайа2O амид амин
Ayrim yorqin rangli oziq-ovqat mahsulotlarida anilin asosidagi bo‘yoqlar bo‘lishi mumkin. Bunday mahsulotlarni muntazam iste’mol qilish jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin, chunki anilin yuqori biokimyoviy faollikka ega; u reaksiyalarga kirishib, inson organizmida turli zaharli birikmalarni hosil qiladi. Sanoatda anilinni nitrobenzoldan olish qaytarilish reaksiyasining odatiy namunasidir (bu Zinin reaksiyasi):
C6H5-NO2 + H2,Ni → C6H5-NH2 нитробензол анилин
Fermentativ qaytarilish jarayonlarida ishtirok etuvchi moddalardan biri 1,4-digidropiridin hosilasi — NADHdir. U qaytarilishda NAD⁺ hosil qiluvchi turli oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarida, jumladan Krebs sikli, Kalvin sikli va boshqa murakkab sikllarda qatnashadi. Masalan, NADH ishtirokida in vivo sharoitida aldegidlar spirtlarga aylanadi:
НАДН + Н+ + R-C(=O)-H → R-CH2-OH + НАД+
Umuman olganda, karbonil birikmalarning (aldegidlar, ketonlar, murakkab efirlar) qaytarilishi natijasida tegishli spirtlar hosil bo‘ladi:
R-C(=O)-H + [H] → R-CH2-OH альдегид первичный спирт R-C(=O)-R^ + [H] → R-CH(OH)-R^ кетон вторичный спирт R-C(=O)-O-R^ + [H] → R-CH2-OH + R^OH сложный эфир первичный спирт
Bioorganik kimyoda monosaxaridlarning (aldozalar va ketozalarning) qaytarilishi muhim o‘rin tutadi. Aldozalar qaytarilganda faqat bitta poliol, ketozalar qaytarilganda esa ikki poliol aralashmasi hosil bo‘ladi. Masalan, D-fruktoza natriy borogidrid () yordamida qaytarilganda quyidagi poliollar hosil bo‘ladi: D-glutsit (sorbit) va D-mannit.
Qaytaruvchi aminlash reaksiyasi muhim bo‘lib, u organizmda α-aminokislotalarning biosintezi jarayonida sodir bo‘ladi. Jarayon qo‘shilish-ajralish sxemasi bo‘yicha kechadi va aldegidlar hamda ketonlardan oraliq mahsulot — imin hosil qilishni, so‘ng uning amingacha qaytarilishini o‘z ichiga oladi.
Redoks-potensial
Biokimyoda donor va akseptor o‘rtasida uzatiladigan bitta elektron ekvivalenti (elektron, elektron va proton va boshqalar)ni ifodalash uchun ko‘pincha qaytaruvchi ekvivalent atamasi ishlatiladi. Bu atama aynan nima uzatilishini — elektronning o‘zimi, vodorod atomi, gidrid-ioni (H⁻)mi yoki uzatish kislorod bilan reaksiyada yuz berib, oksidlangan mahsulot hosil qiladimi — aniqlashtirmaydi.
Qaytaruvchining oksidlovchiga elektron berish qobiliyati oksidlanish-qaytarilish potensiali (standart qaytarilish potensiali), ya’ni redoks-potensial qiymati bilan ifodalanadi. Redoks-potensial elektr yurituvchi kuch (EYuK) sifatida, voltlarda o‘lchanadi. U shunday yarim elementda yuzaga keladiki, unda qaytaruvchi va oksidlovchi konsentratsiyalari 1 mol/litr bo‘lib, harorat 25 °C va pH 7,0 sharoitida qaytaruvchidan elektronlarni qabul qilib, oksidlovchiga bera oladigan elektrod bilan muvozanatda turadi. Standart sifatida redoks-potensiali qabul qilingan reaksiya:
Н2 2Н+ + 2е, bunda gazsimon vodorod bosimi 1 atmosfera, H⁺ ionlari konsentratsiyasi 1 mol/litr (bu pH=0 ga mos keladi) va harorat 25 °C bo‘lganda uning potensiali shartli ravishda nolga teng deb olinadi. Biokimyoviy hisob-kitoblar uchun standart deb olingan pH 7,0 sharoitida vodorod elektrodining (Н2 — 2Н+ tizimining) redoks-potensiali (Ео´) —0,42 В ga teng.
Biologik tizimlarda elektronlar tashilishida muhim rol o‘ynaydigan ayrim oksidlanish-qaytarilish juftliklarining redoks-potensial (Eo´) qiymatlari quyidagicha:
| Qaytaruvchi | Oksidlovchi | Ео´, В |
|---|---|---|
| Н2 | 2Н+ | — 0,42 |
| НАД • Н + Н+ | НАД+ | — 0,32 |
| НАДФ • Н + Н+ | НАДФ+ | — 0,32 |
| Flavoprotein (qaytarilgan) | Flavoprotein (oksidlangan) | — 0,12 |
| Koferment Q • Н2 | Koferment Q | + 0,04 |
| Sitoxrom B (Fe2+) | Sitoxrom B (Fe3+) | + 0,07 |
| Sitoxrom C1 (Fe2+) | Sitoxrom C1 (Fe3+) | + 0,23 |
| Sitoxrom A (Fe2+) | Sitoxrom A (Fe3+) | + 0,29 |
| Sitoxrom A3 (Fe2+) | Sitoxrom A3 (Fe3+) | +0,55 |
| H2O | ½ О2 | + 0,82 |
Redoks-potensiali manfiyroq bo‘lgan tizim redoks-potensiali musbatroq bo‘lgan tizimga elektronlarni osonroq beradi. Masalan, NAD • H / NAD+ juftligining redoks-potensiali −0,32 В bo‘lib, u elektronlarini potensiali −0,12 V, ya’ni musbatroq bo‘lgan flavoprotein (qaytarilgan) / flavoprotein (oksidlangan) oksidlanish-qaytarilish juftligiga beradi. Suv/kislorod juftligining redoks-potensiali yuqori musbat qiymatga (+0,82 V) ega. Bu juftlikning elektron berish (ya’ni molekulyar kislorod hosil qilish) qobiliyati juda sust ekanini ko‘rsatadi. Boshqacha aytganda, molekulyar kislorod elektronlarga yoki vodorod atomlariga juda kuchli moyillikka ega.
Adabiyotlar
- Hudlitskiy M. Reductions in Organic Chemistry. — Ellis Horwood Limited, 1984.
Havolalar
- Mendeleyev D. I., Tishchenko V. E. Qaytarilish // Brokgaus va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.