Lakmus nima

Lákmus (niderl. lekken — «suyuq, oquvchan» va niderl. moes — «aralashma, pasta, bo‘tqa» so‘zlaridan) — tabiiy kelib chiqishga ega bo‘yovchi modda, dastlabki va eng mashhur kislota-asos indikatorlaridan biri.

Standart kimyoviy preparat nomi bo‘lgan «lakmus qog‘ozi» iborasi rus tilida umumiy nomga aylangan: kimyoda u barcha turdagi indikator qog‘ozlarga nisbatan ishlatiladi, kundalik hayotda esa ko‘chma ma’noda ikki muqobil tushunchadan biriga mansublikni yaqqol ko‘rsatadigan mezonni ifodalaydi.

Xossalari

Sof holda u kuchsiz ammiak hidi keladigan to‘q rangli kukundir. Toza suvda yaxshi erib, binafsharang eritmalar hosil qiladi. Kislotali muhitda (pH < 4,5) lakmus qizil, ishqoriy muhitda (pH > 8,3) esa ko‘k rangga kiradi.

Boshqa indikatorlarga nisbatan lakmus modda muhiti xususiyatini aniqlashda nisbatan kichik xatolikka ega.

Tarkibi

Lakmus
(pH indikatori)
Quyi chegara Yuqori chegara
pH 4.5 pH 8.3
qizil ko‘k

Tabiiy lakmus aslida 10—15 xil moddadan iborat murakkab aralashmadir. Uning asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardir:

  • azolitmin (ingl. Azolitmin, tarkibi C9H10NO5) — lakmusdan ekstraksiya yo‘li bilan ajratib olinishi va mustaqil kislota-asos indikatori sifatida ishlatilishi mumkin;
  • eritrolitmin (ingl. Erythrolitmin yoki Orcein Erythrolein, tarkibi С13H22O6);

Lakmusdan ekstraksion ajratish usuli bilan quyidagi moddalarni ham olish mumkin:

Qo‘llanilishi

Ishlatilgandan keyingi lakmus qog‘ozi

Muhitning reaksiyasini aniqlash uchun indikator sifatida qo‘llanadi. Amaliyotda lakmusning bir necha tayyorlangan shakli ishlatiladi: lakmusning suvli eritmasi, lakmus shimdirilgan filtr qog‘ozi tasmalari va bo‘laklari (lakmus qog‘ozi deb ataladi), «lakmus suti» (nem. Lackmusmilch).

Kelib chiqishi

Roccella fuciformis
Parmelia sulcata
Parmelia sulcata, Lindsi, Angliya

O‘simlik xomashyosidan, xususan, ayrim lishayniklardan: Roccella tinctoria (orollar: Kabo-Verde, Kanar orollari, Madeyra, Azor orollari, Janubiy Amerikaning g‘arbiy sohillari), Roccella fuciformis (Angola va Madagaskar), Roccella pygmaea (Jazoir), Roccella phycopsis, Lecanora tartarea (Norvegiya, Shvetsiya), Variolaria dealbata (Pireney tog‘lari va Overn), Ochrolechia parella (Yevropaning Atlantika okeani bo‘yidagi shimoli-g‘arbiy qirg‘oqlari), Parmotrema tinctorum (Kanar orollari), shuningdek, Parmelia, Dendrographa leucophoea (AQSH, Kaliforniya). Lakmusning asosiy ishlab chiqaruvchilari Mozambik (Roccella montagnei dan) va AQSH (Dendrographa leucophoea dan) hisoblanadi.

Olinishi

Uzoq vaqt davomida lakmus ishlab chiqarish monopoliyaga aylangan va uni ajratib olish usullarining tafsilotlari noma’lum bo‘lgan.

Dastlab lakmus olish uchun quyidagi usul qo‘llangan:

  • o‘simlik xomashyosi kukun holiga kelguncha maydalanadi;
  • kukun 3 haftagacha soda-ammiakli eritmada (soda yoki potash + NH4OH) doimiy aralashtirib ivitiladi. Ammiak eritmasi o‘rniga odatda siydik (CO32− va NH4+);
  • ivitish (ekstraksiya) va fermentatsiya natijasida aralashmaning rangi qizildan ko‘kka o‘tgach, cho‘kma ajratib olinadi;
  • cho‘kma ajratilgach, hosil bo‘lgan ko‘k ekstrakt quritilib, maydalanadi. Natijada lakmus va orsein pigmentlari aralashmasidan iborat kukun hosil bo‘ladi;
  • kukun spirt bilan ekstraksiya qilingach, bo‘yovchi moddalarning karmin-qizil eritmasi ajratib olinadi va to‘q ko‘k lakmus qoladi;
  • cho‘kmani gips yoki bo‘r bilan presslash orqali tayyor quruq lakmusning oson uvalanadigan bloklari olinadi.

1758-yilda ikki ingliz kimyogari (G. Gordon va Katbert Gordon) patentlagan orsein pigmenti va lakmus olishning zamonaviy usuli quyidagicha bo‘lgan:

  • o‘simlik xomashyosi kukun holiga kelguncha maydalanadi;
  • kukun ohak, potash va ammoniy karbonatning suvli eritmasi-suspenziyasi bilan aralashtirilib, havoda fermentatsiyalanishi uchun qoldiriladi;
  • taxminan 3 haftalik fermentatsiyadan keyin aralashmaning rangi binafsha yoki jigarrangdan to‘q ko‘kka o‘zgaradi;
  • aralashma elakdan o‘tkazib ajratiladi; olingan eritmaning quruq qoldig‘iga nisbatan tarkibida 90 % gacha orsein va 8 % gacha lakmus moddalari bo‘ladi.
  • keyin eritmadan bo‘r yoki gips bloklarini presslashda foydalanish yoki orseinni spirt bilan keyinchalik ajratib olish uchun eritmani bug‘latish mumkin.

Tarixi

Lakmusdan kimyoviy reaktiv va boshqa moddalar indikatori sifatida taxminan 1300-yilda birinchi marta ispaniyalik shifokor hamda alkimyogar foydalangan. Uning ismi — Arnaldus de Vilanova (isp. Arnaldus de Villanova).

XVI asrdan boshlab lakmus olish usuli haqidagi ma’lumotlar tarqalgach, Leuconora tartarea va Rocella tinctoria lishayniklaridan olinadigan ko‘k lakmus Niderlandiyada «Bergmoos» va «Klippmoos» nomlari bilan eksport uchun sanoat miqyosida ishlab chiqarila boshlandi. 1704-yilda bu indikator hozirgi — lakmus nomini oldi. Preparatning hozirgi nomiga asos bo‘lgan Lakmoes atamasi (ingl. litmus, nem. Lackmus, rus. lakmus) hind-yevropa tillaridagi «leg» (tomchilamoq) va «mus» (bo‘tqa) o‘zaklaridan hosil bo‘lgan bo‘lib, lakmusni olish usulini — bo‘tqa holigacha maydalangan lishayniklardan tomchilab ekstraksiya qilishni ifodalagan.

Aynan 1640-yilda botaniklar to‘q binafsharang gulli xushbo‘y o‘simlik — geliotropdan olinadigan bo‘yovchi moddani tavsiflagan. Tez orada kimyogarlar bu bo‘yoqni indikator sifatida ishlata boshlagan (kislota eritmalarida u qizil, ishqorlarda esa ko‘k rangga kirgan). Dastlab lakmus, asosan, mineral suvlarni tekshirishda qo‘llangan, biroq 1670-yillardan boshlab kimyogarlar unga jiddiy qiziqa boshlagan. Fransiyada kimyogarlar avvaliga geliotropdan olingan lakmusdan keng foydalangani sababli, fransuz tilida lakmusning boshqa nomi — tournesol ommalashgan. Bu so‘z «quyoshga qarab buriluvchi» degan ma’noni anglatadi; yunon tilida «geliotrop» so‘zi ham ayni ma’noga ega. Keyinchalik lakmus arzonroq usulda, ya’ni ayrim turdagi lishayniklardan tayyorlana boshlandi.

Eslab qolish qoidasi

Lakmusning turli muhitlardagi rangini eslab qolish uchun quyidagi she’r mavjud:

Lakmus indikatori — qizil,
Kislotani bildiradi aniq.
Lakmus indikatori — ko‘k,
Ishqor bor, xato qilma hech.
Muhit neytral bo‘lsa agar,
Binafsha bo‘ladi har safar.

Yodlab olishga yordam beradigan so‘z birikmasi-— mnemonika ham mavjud: «lak kraskis» («lak raskis» kabi eshitiladi). Bu ibora ruscha «LAKmus KRASniy v KISlote» («lakmus kislotada qizil») so‘zlarini eslatadi.[faktning ahamiyati?]

Adabiyotlar

  • Musso, H. Orsein va lakmus bo‘yoqlari (Orcein- und lacmusfarbstoffe) : sintez yordamida tuzilishini aniqlash va isbotlash (Konstitutionsermittlung und Konstitutionsbeweis durch die sintese) : [nem.] // Planta Medica : jurnal — 1960. — jild. 8, son. 04. — bet. 432–446. — doi:10.1055/s-0028-1101580.
  • Fizer, L. Organik kimyo : chuqurlashtirilgan kurs : 2 jildda / L. Fizer, M. Fizer. — M. : Ximiya, 1966. — B. 303. — 786 b.
  • Karrer, P. Organik kimyo kursi. — L. : Kimyoviy adabiyotlar davlat ilmiy-texnika nashriyoti, 1960. — B. 552. — 1216 b.
  • Umumiy va organik kimyo : 12 jildda / D. Barton va U. D. Ollis tahriri ostida. — M. : Ximiya, 1985. — J. 9 : Kislorodli, oltingugurtli va boshqa geterotsikllar / N. K. Kochetkov tahriri ostida. — B. 594. — 800 b.