
Fototropizm (qadimgi yunoncha φῶς — yorug‘lik va τρόπος — burilish) — yorug‘lik ta’sirida o‘simliklar organlarining o‘sish yo‘nalishi yoki hayvonlar tanasi (organlari) holatining tushayotgan yorug‘lik yo‘nalishiga bog‘liq holda o‘zgarishi.
Turlari
- Ijobiy fototropizm — bunga odatiy misol poyaning yorug‘lik manbai tomon egilishidir.
- Plagiotropizm yoki diatropizm — bunda barg plastinkalari tushayotgan yorug‘likka nisbatan burchak ostida joylashadi.
- Salbiy fototropizm — organ yorug‘lik manbaidan teskari tomonga egiladi. Ayrim ildizlarning uchki qismlari harakati, shuningdek, pechak poyalarining o‘sish xususiyati bunga misol bo‘ladi.
Fototropizmning yo‘nalishi va darajasi yoritilganlik darajasiga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Odatda, kuchsiz yorug‘likda ijobiy fototropizm, kuchli yorug‘likda salbiy fototropizm kuzatiladi, o‘rtacha yorug‘likda esa fototropizm namoyon bo‘lmaydi.
Turli turga mansub o‘simliklarda fototropizm turlicha namoyon bo‘ladi. Hatto bir turga mansub o‘simliklarning yoshi ham bu xususiyatga ta’sir qiladi. Yosh, ayniqsa, tez o‘sayotgan o‘simliklarning fototropizmga moyilligi yetuk o‘simliklarga qaraganda kuchliroq bo‘ladi. Bitta o‘simlikning o‘zida ham fototropizm yosh organlarda kuchliroq namoyon bo‘ladi.
Ahamiyati
Poya va barglarning fototropizmi barglarning fazoda bir tekisroq joylashishiga yordam beradi. Natijada ular bir-birini kamroq soyada qoldiradi (qarang: Barg mozaikasi);
Ijobiy fototropizm salbiy geotropizm bilan birgalikda urug‘lar juda chuqur ekilganida ham nihollarning uchki qismlarini tuproq yuzasiga olib chiqadi.
Ijobiy fototropizm geotropizm ta’siri bo‘lmaydigan vaznsizlik sharoitida ham ko‘plab o‘simliklardan foydalanish imkonini beradi.
Galereya
- O‘sish (Arabidopsis thaliana) ultrabinafsha nurlanish ta’sirida boshqariladi
- Fototropizm ta’siriga uchragan Phycomyces
- Auksinning taqsimlanishi fototropizmni boshqaradi. 1. Quyosh nuri o‘simlikka yuqoridan tushadi. Auksin o‘simlikning tik yuqoriga o‘sishini rag‘batlantiradi. 2, 3, 4. Quyosh nuri o‘simlikka qiya tushadi. Auksin o‘simlikning bir tomonida to‘planib, uning tik yo‘nalishga nisbatan burchak ostida o‘sishini rag‘batlantiradi.
Ta’sir mexanizmi
Fototropizm jarayonini quyidagi ketma-ket bosqichlarga ajratish mumkin:
- yorug‘lik ta’sirini qabul qilish, hujayra va to‘qimalarning qo‘zg‘alishi
- qo‘zg‘alishning organ o‘sish zonasidagi hujayra va to‘qimalarga uzatilishi
- shu zonadagi hujayra va to‘qimalar o‘sishining kuchayishi yoki susayishi.
Kashf etilish tarixi
Manbalar
- Fototropizm // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978. bo‘yicha:
- Darvin Ch., O‘simliklarda harakatlanish qobiliyati, Asarlar, 8-jild, M. — L., 1941;
- Timann K. V., Karri G. M., Fototropizm (Phototropism), «Simposium light and life» to‘plamida, Bait., 1961, 646–70-betlar.