
Oliy nerv faoliyati fiziologiyasi — postsovet hududida alohida ajratib ko‘rsatiladigan fiziologiya bo‘limi bo‘lib, u markaziy nerv tizimi — bosh miya katta yarimsharlari po‘stlog‘ining funksiyalarini o‘rganadi. Aynan shu po‘stloq yuksak darajada rivojlangan organizmning tashqi muhit bilan eng murakkab o‘zaro munosabatlarini ta’minlaydi.
U xulq-atvor va tafakkurning nerv mexanizmlarini tadqiq etadi. Ushbu fan asoslari I. M. Sechenov va I. P. Pavlovning bosh miya psixik faoliyatining fiziologik mexanizmlari mazmuni va xususiyatlarini ochib bergan asarlarida yaratilgan.
Oliy nerv faoliyati fiziologiyasi psixika va xulq-atvorning neyrofiziologik mexanizmlarini o‘rganuvchi fan sifatida (tashqi dunyoning reflektor aks ettirilishi tamoyiliga asoslanib) tajribaviy tadqiqot usullariga tayanadi. U analizatorlar fiziologiyasini, shartli reflekslarning shakllanishini, qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlarining o‘zaro ta’sirini, neyron mexanizmlarini hamda ularning oliy nerv faoliyatidagi rolini o‘rganadi.
Oliy nerv faoliyati. Tarixi

«Oliy nerv faoliyati» atamasini birinchi bo‘lib I. P. Pavlov «quyi nerv faoliyati»dan (shartsiz reflekslar) farqlash uchun kiritgan. I. P. Pavlov psixik faollikning barcha shakllarini, jumladan inson tafakkuri va ongini ham oliy nerv faoliyatining tarkibiy qismlari deb hisoblagan. I. P. Pavlovning ishlari I. M. Sechenovning refleks haqidagi ta’limotiga («Bosh miya reflekslari», 1863) tayanadi.
I. P. Pavlov, shartli refleksni o‘rganish davomida bu jarayon barcha tirik organizmlarda psixik reaksiyalarning, jumladan hozirgi zamon insoni tafakkurining shakllanishiga asos bo‘ladi, degan taxminni ilgari surgan.
Keyinchalik oliy nerv faoliyatini o‘rganish kengayib, I. P. Pavlov ta’limotining dastlabki doirasidan chiqdi. Oliy nerv faoliyati fiziologiyasiga oid tajribaviy tadqiqotlar «shartli reflekslar poytaxti» deb atalgan Koltushi (Pavlovo qishlog‘i)da olib borilgan.
Oliy nerv faoliyatining umumiy fiziologiyasi
Oliy nerv faoliyati quyi nerv faoliyatiga (po‘stloq osti tuzilmalari, uzunchoq miya, orqa miya va vegetativ nerv tizimi) tayanadi. U organizmning gomeostazini saqlab turadi va shartsiz reflekslar orqali amalga oshadi. Tashqi yoki ichki muhitdagi o‘zgarishlarga moslashish zarurati tug‘ilganda, oliy nerv faoliyati mexanizmlari (bosh miya po‘stlog‘i va unga yaqin po‘stloq osti tuzilmalari) ishga tushadi. Ular psixikaning moddiy asosi bo‘lib, shartli reflekslar orqali amalga oshadi. Butun oliy nerv faoliyati ikki nerv jarayonidan — qo‘zg‘alish va tormozlanishdan iborat.
Oliy nerv faoliyatining mexanizmlari
- shartli reflekslarning hosil bo‘lishi
- shartli reflekslarning tormozlanishi
- shakllanishi — dinamik stereotiplar
- irradiatsiya hamda qo‘zg‘alish va tormozlanishning konsentratsiyalanishi
- o‘zaro induksiya — qo‘zg‘alish va tormozlanishning o‘zaro ta’siri
Oliy nerv faoliyatining umumiy fiziologiyasi. Tadqiqot yo‘nalishlari
- uyqu va tush ko‘rish
- bosh miyaning tahlil va sintez faoliyati
- oliy nerv faoliyatining tiplari
- oliy nerv faoliyati genetikasi
- organizmning turli holatlarida oliy nerv faoliyatining o‘zgarishi
- xulq-atvorning neyrobiologik mexanizmlari
- biologik motivatsiyalar
- analizatorlar fiziologiyasi
- inson bosh miyasi katta yarimsharlari po‘stlog‘ida psixik funksiyalarning joylashuvi va yarimsharlar asimmetriyasi
- hissiyotlar fiziologiyasi
- harakatlar fiziologiyasi
Oliy nerv faoliyatining xususiy fiziologiyasi
- vaqtinchalik bog‘lanishlarning sodda shakllari
- hasharotlarning oliy nerv faoliyati
- lichinka-xordalilar, to‘garak og‘izlilar va baliqlarning oliy nerv faoliyati
- suvda hamda quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar va qushlarning oliy nerv faoliyati
- kemiruvchilar va tuyoqlilarning oliy nerv faoliyati
- yirtqich hayvonlarning oliy nerv faoliyati
- maymunlarning oliy nerv faoliyati
- insonning oliy nerv faoliyati
Oliy nerv faoliyati fiziologiyasining usullari
Oliy nerv faoliyati fiziologiyasining predmeti hayvonlar va inson xulq-atvoridagi shartli reflekslarni obyektiv o‘rganishdir. Ushbu fan uchun asosiy tushuncha nerv tizimining signal faoliyati hisoblanadi.
Shartli reflekslarni obyektiv o‘rganish usuliga asoslanib, quyidagi tadqiqot usullari ajratiladi:
- shartli reflekslarning turli shakllari hosil bo‘lish imkoniyatini sinash
- shartli reflekslarni ontogenez davomida o‘rganish
- shartli reflekslarni filogenez davomida o‘rganish
- shartli reflekslarni ekologik jihatdan o‘rganish
- shartli reflektor reaksiyalarga xos reaktivlikning elektr ko‘rsatkichlaridan foydalanish
- bosh miyadagi nerv tuzilmalarini bevosita qo‘zg‘atish
- shartli reflekslarga farmakologik ta’sir ko‘rsatish
- shartli reflektor faoliyatning tajribaviy patologiyasini yuzaga keltirish
- shartli reflektor faoliyat jarayonlarini modellashtirish
- oliy nerv faoliyati jarayonlarining psixologik va fiziologik namoyon bo‘lishini taqqoslash
Oliy nerv faoliyatining individual xususiyatlari
Hayvonlar va inson oliy nerv faoliyatining individual xususiyatlari (shartli reaksiyalarning hosil bo‘lish tezligi, ularning tezligi va shartli reaksiyalarni o‘zgartirish imkoniyati) asosida alohida tipologik xususiyatlar (temperamentlar) ajratilgan. Insonda, shuningdek, quyidagi xususiy tiplar farqlangan: tafakkurga moyil tip (ikkinchi signal tizimi ustun), badiiy tip (birinchi signal tizimi ustun) va eng keng tarqalgan o‘rtacha tip (ikkala tizim muvozanatlashgan).
Istiqbollar
Hozirgi vaqtda Rossiyada oliy nerv faoliyati fiziologiyasi Rossiya Fanlar akademiyasining Oliy nerv faoliyati va neyrofiziologiya institutida, Moskva va Sankt-Peterburg shaharlarida o‘rganiladi.
Malakali mutaxassislar Moskva davlat universitetining biologiya fakulteti oliy nerv faoliyati kafedrasida hamda Sankt-Peterburg davlat universitetida tayyorlanadi.
Yaqin fanlar
Havolalar
- I. P. Pavlov nomidagi Oliy nerv faoliyati jurnali — ISSN: 0044-4677 raqamli davriy nashr.
- Rossiya Fanlar akademiyasi Oliy nerv faoliyati va neyrofiziologiya instituti: Inson oliy nerv faoliyatining amaliy fiziologiyasi laboratoriyasi.
- Moskva davlat universitetining Oliy nerv faoliyati kafedrasi sayti
- Anikina T. A., Krilova A. V. Bolalar va o‘smirlar oliy nerv faoliyatining fiziologik asoslari. O‘quv-uslubiy qo‘llanma // Qozon: Qozon federal universitetining Jismoniy tarbiya, sport va tiklovchi tibbiyot instituti, 2014. — 69 bet. UDK 612+613, BBK 28.673.
- Abramov V. V., Abramova T. Ya., Yegorov D. N., Vardosanidze K. V. Oliy nerv faoliyati va immunitet / Rossiya Tibbiyot fanlari akademiyasi Sibir bo‘limining Klinik immunologiya ilmiy-tadqiqot instituti // Novosibirsk: Rossiya Tibbiyot fanlari akademiyasi Sibir bo‘limi bosmaxonasi, 2001. — 123 bet. UDK: 612.82/83-612.017.1.
- Krishtop V. V., Rumyanseva T. A., Paxrova O. A. Kalamushlarda bosh miya gipoksiyasini modellashtirishda oliy nerv faoliyati holati va jinsning tirik qolish ko‘rsatkichiga ta’siri // «Fan va ta’limning zamonaviy muammolari». ISSN 2070-7428. № 5, 2015, 270 bet. UDK: 57.084.1.
- Kravaynis Yu. Ya. Oliy nerv faoliyati tipi turlicha bo‘lgan sigirlarning sut mahsuldorligi haqida // «Qishloq xo‘jaligi biologiyasi». ISSN 0131-6397. 41-jild, № 2, 2006. — 52–56-betlar. UDK: 636.2:591.18.
- Akiko Kano, Hiroya Suzuki, Singo Noy. 小学生における高次神経活動の実態とそれに及ぼす生活状況の検討:go/no-go課題における誤反応数と型判定の結果を基に (o‘zbekcha: Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida oliy nerv faoliyatining amaldagi holati va unga ta’sir etuvchi turmush sharoitlarini o‘rganish: «go/no-go» («bajarish/bajarmaslik») topshirig‘idagi xato reaksiyalar soni va tipni aniqlash natijalari asosida) // J-STAGE. ISSN 1340-8682. 66-jild, 2015. — 16–29-betlar.
- Krutsevich T. Yu. Oliy nerv faoliyati xususiyatlarining inson harakat qobiliyatlariga ta’siri / Ukraina Milliy jismoniy tarbiya va sport universiteti (НУФВСУ). Ijodiy mutaxassisliklar talabalarining jismoniy tarbiyasi: ilmiy ishlar to‘plami. Tahriri ostida: S. S. Yermakov // Xarkov: XXPI. № 5, 2001, 64 bet. UDK 796.072.2. — 33–39-betlar.