Odam ko‘zi

Inson ko‘zi — juft sezgi a’zosi sifatida ko‘rish tizimiga kiradiva elektromagnit nurlanishni aynan yorug‘lik to‘lqin uzunliklari diapazonida qabul qilish hamda ko‘rishfunksiyasini ta’minlaydi. Ko‘zlar tananing oldingi qismida — boshda joylashgan bo‘lib, qovoqlar, kipriklar va qoshlar bilan birga yuzningmuhim qismini tashkil etadi. Ko‘z atrofidagi yuz sohasi mimikadafaol ishtirok etadi. Kunduzgi yorug‘likka sezgirlikning eng yuqori nuqtasi inson ko‘zida uzluksiz Quyosh nurlanishi spektrining eng yuqori nuqtasiga, ya’ni 550 (556) nm atrofidagi «yashil» sohaga to‘g‘ri keladi. Kunduzgi yorug‘likdan g‘ira-shira yorug‘likka o‘tilganda yorug‘likka eng yuqori sezgirlik spektrning qisqa to‘lqinli qismi tomon siljiydi. Shu sababli qizil rangli buyumlar (masalan, ko‘knor) qora, ko‘k rangli buyumlar (bo‘tako‘z guli) esa juda och rangli bo‘lib ko‘rinadi (Purkinye hodisasi).

Inson ko‘zining tuzilishi

Ko‘rish a’zosi sifatida ko‘z ko‘z olmasi va ko‘rish nervidan iborat. Yordamchi a’zolar ham mavjud (qovoqlar, ko‘z yoshi apparati, ko‘z olmasining mushaklari).

Ko‘z turli o‘qlar atrofida bemalol aylanadi: vertikal (yuqoriga-pastga), gorizontal (chapga-o‘ngga) va optik deb ataladigan o‘q. Ko‘z olmasining harakatini uch juft mushakta’minlaydi (mushaklar faol harakatlanadi): 4 ta to‘g‘ri mushak (yuqori, pastki, ichki va tashqi) va 2 ta qiyshiq mushak (yuqori va pastki). Bu mushaklar ko‘z nervlari bosh miyadan oladigan signallar orqali boshqariladi. Ayrim fikrlarga ko‘ra, ko‘zdagi harakatlantiruvchi mushaklar inson tanasidagi eng tez ishlaydigan mushaklardir. Masalan, tasvirni diqqat bilan ko‘rish (unga fokuslanish) vaqtida ko‘z soniyaning yuzdan bir ulushi ichida juda ko‘p mikroharakatlarqiladi. Nigoh bir nuqtaga qaratilgan (fokuslangan) bo‘lsa ham, ko‘z tinimsiz kichik, ammo juda tez tebranma harakatlarbajaradi. Ularning soni soniyasiga 123 tagacha yetadi.

Ko‘z olmasi ko‘z kosasining qolgan qismidan zich tolali qatlam — Tenon kapsulasi (fassiyasi) bilan ajratilgan. Uning orqasida yog‘ to‘qimasi joylashgan. Yog‘ to‘qimasi ostida kapillyarlar qatlami yashiringan.

Kon’yunktiva — ko‘zning yupqa, shaffof parda ko‘rinishidagi biriktiruvchi (shilliq) qavati. U qovoqlarning orqa yuzasini va ko‘z olmasining sklera ustidagi old qismini shox pardagacha qoplaydi (qovoqlar ochiq holatda ko‘z tirqishini hosil qiladi). Qon tomirlari va nervlarga boy bo‘lgan kon’yunktiva har qanday ta’sirlovchiga javob qaytaradi (kon’yunktival refleks).

Ko‘zning o‘zi, ya’ni ko‘z olmasi (lot. bulbus oculi), — inson va boshqa hayvonlarning ko‘z kosalarida (orbitalarida), bosh suyagida joylashgan, to‘liq sharsimon bo‘lmagan juft tuzilmadir.

Inson ko‘zining tashqi tuzilishi

Ko‘z olmasining faqat oldingi, kichikroq va eng bo‘rtib chiqqan qismini — shox pardanihamda uning atrofidagi qismni (sklerani) bevosita ko‘rish mumkin; qolgan, kattaroq qismi ko‘z kosasining chuqurida joylashgan.

Ko‘z diametri taxminan 24 mm bo‘lgan, deyarli sharsimon, ammo mukammal shar shakliga ega bo‘lmagan a’zodir. Uning sagittal o‘qi uzunligi o‘rtacha 24 mm, gorizontal o‘qi — 23,6 mm, vertikal o‘qi — 23,3 mm. Voyaga yetgan inson ko‘zining o‘rtacha hajmi 7,448 sm³. Ko‘z olmasining massasi — 7—8 g.

Ko‘z olmasining o‘lchami barcha odamlarda o‘rtacha bir xil bo‘lib, faqat millimetrning ulushlari darajasida farq qiladi.

Ko‘z olmasida ikkita qutb farqlanadi: oldingi va orqa. Oldingi qutb shox parda oldingi yuzasining eng bo‘rtib chiqqan markaziy qismiga to‘g‘ri keladi, orqa qutb esa ko‘z olmasi orqa segmentining markazida, ko‘rish nervining chiqish joyidan biroz tashqarida joylashgan.

Ko‘z olmasining ikki qutbini tutashtiruvchi chiziq ko‘z olmasining tashqi o‘qideb ataladi. Oldingi va orqa qutblar orasidagi masofa ko‘z olmasining eng katta o‘lchami bo‘lib, taxminan 24 mm ga teng.

Ko‘z olmasining yana bir o‘qi — ichki o‘q bo‘lib, shox pardaning oldingi qutbiga mos keluvchi ichki yuzasidagi nuqtani ko‘z olmasining orqa qutbiga mos keluvchi to‘r pardadagi nuqta bilan birlashtiradi; uning o‘rtacha uzunligi 21,5 mm.

Ichki o‘q uzunroq bo‘lganda ko‘z olmasida singan yorug‘lik nurlari to‘r parda oldida fokuslanadi. Bunda buyumlarni faqat yaqindan yaxshi ko‘rish mumkin — yaqindan ko‘rish, miopiya.

Ko‘z olmasining ichki o‘qi nisbatan qisqa bo‘lsa, singan yorug‘lik nurlari to‘r parda orqasida fokuslanadi. Bunda uzoqdagi buyumlar yaqindagilarga qaraganda yaxshiroq ko‘rinadi — uzoqdan ko‘rish, gipermetropiya.

Inson ko‘z olmasining eng katta ko‘ndalang o‘lchami o‘rtacha 23,6 mm, vertikal o‘lchami esa 23,3 mm. Ko‘z optik tizimining nur sindirish kuchi akkomodatsiya tinch holatida (yorug‘likni sindiruvchi sirtlarning (shox parda va gavharning oldingi va orqa yuzalari — jami 4 ta sirt) egrilik radiusiga hamda ular orasidagi masofaga bog‘liq holda) o‘rtacha 59,92 Dni tashkil qiladi. Ko‘z refraksiyasida ko‘z o‘qining uzunligi, ya’ni shox pardadan sariq dog‘gacha bo‘lgan masofa muhim bo‘lib, o‘rtacha 25,3 mm ga teng (B. V. Petrovskiy). Shunday qilib, ko‘z refraksiyasi nur sindirish kuchi va o‘q uzunligining nisbatiga bog‘liq. Bu asosiy fokusning to‘r pardaga nisbatan joylashuvini belgilaydi va ko‘zning optik xususiyatini tavsiflaydi. Ko‘z refraksiyasining uch asosiy turi farqlanadi: «normal» refraksiya (fokus to‘r pardada), uzoqdan ko‘rish (to‘r parda ortida) va yaqindan ko‘rish (fokus to‘r parda oldida).

Ko‘z olmasining oldingi qutbidan to‘r pardaning markaziy chuqurchasigacha davom etadigan ko‘rish o‘qi ham farqlanadi.

Ko‘z olmasining frontal tekislikdagi eng katta aylana nuqtalarini birlashtiruvchi chiziq ekvatordeb ataladi. U shox parda chetidan 10—12 mm orqada joylashgan. Ekvatorga perpendikulyar o‘tkazilib, ko‘z olmasi yuzasidagi ikki qutbini tutashtiruvchi chiziqlar meridianlardeb yuritiladi. Vertikal va gorizontal meridianlar ko‘z olmasini alohida kvadrantlarga ajratadi.

Ko‘z olmasining ichki tuzilishi

Ko‘z olmasining pardalari uning shaffof ichki yadrosini o‘rab turadi. Bu yadro tarkibiga shishasimon tana, gavhar, suvsimon suyuqlik (oldingi va orqa kameralarda joylashgan) kiradi.

Ko‘z olmasining ichki qismini uchta parda o‘rab turadi: tashqi, o‘rta va ichki.

Ko‘z olmasining tashqi, juda zich fibroz pardasi (tunica fibrosa bulbi)ga ko‘z olmasining tashqi mushaklaribirikadi. U himoya vazifasini bajaradi va turgor tufayli ko‘zning shaklini belgilaydi. Parda oldingi shaffof qism — shox parda va orqadagi oqish rangli, shaffof bo‘lmagan qism — skleradan iborat.
Ko‘z olmasining o‘rta, ya’ni tomirlipardasi (tunica vasculosa bulbi) modda almashinuvida muhim rol o‘ynaydi: ko‘zni oziqlantiradi va almashinuv mahsulotlarini chiqarishga yordam beradi. U qon tomirlari va pigmentga boy (pigmentga boy xorioideya hujayralari yorug‘likning sklera orqali o‘tishiga to‘sqinlik qilib, yorug‘likning sochilishini bartaraf etadi). Bu parda rangdor parda, kipriksimon tana va tomirli pardaning o‘zidantashkil topgan. Rangdor pardaning markazida dumaloq teshik — qorachiq mavjud. Yorug‘lik nurlari shu teshikdan ko‘z olmasiga kirib, to‘r pardaga yetib boradi. Qorachiqning faoliyati rangdor pardadagi silliq mushak tolalari — sfinkter va dilatatorbilan bog‘liq bo‘lib, ular parasimpatik va simpatik nervlar orqali innervatsiyalanadi. Qorachiq o‘lchami yorug‘lik oqimining kuchiga qarab o‘zgaradi: kuchli yorug‘likda torayadi, xira yorug‘likda va qorong‘ilikda kengayadi. Ayrim kasalliklarda qorachiqning kengayishi — midriaz yoki torayishi — mioz. Rangdor pardada turlicha miqdorda pigment bo‘lib, uning rangi — «ko‘z rangi».
Ko‘z olmasining ichki, ya’ni to‘rsimonpardasi (lot. retina) — to‘r parda — ko‘rish analizatorining retseptor qismidir. Bu yerda yorug‘lik bevosita qabul qilinadi, ko‘rish pigmentlarida biokimyoviy o‘zgarishlar yuz beradi, neyronlarning elektr xususiyatlari o‘zgaradi va axborot markaziy nerv tizimigauzatiladi. To‘r parda ikki qismdan iborat: ichki yorug‘likka sezgir nerv qismi (lot. pars nervosa) va tashqi pigmentli qismi (lot. pars pigmentosa).

Ko‘z pardasi va uning hosilalari funksional jihatdan uch apparatga bo‘linadi: ko‘zning optik tizimini hosil qiluvchi refraksion (yorug‘likni sindiruvchi) va akkomodatsion (moslashtiruvchi), shuningdek, sensor (retseptor) apparatlar.

Yorug‘likni sindiruvchi apparat

Ko‘zning yorug‘likni sindiruvchi apparati murakkab linzalar tizimi bo‘lib, tashqi olamning kichraytirilgan va teskari tasvirini to‘r pardada hosil qiladi. Uning tarkibiga shox parda (shox parda diametri taxminan 12 mm, o‘rtacha egrilik radiusi 8 mm), kamera suyuqligi — ko‘zning oldingi va orqa kameralari suyuqligi (oldingi kameraning chekka qismi, ya’ni oldingi kamera burchagi — rangdor parda va shox parda tutashadigan soha, ko‘z ichi suyuqligi aylanishida muhim ahamiyatga ega), gavhar, shuningdek, shishasimon tana, uning orqasida yorug‘likni qabul qiluvchi to‘r pardajoylashgan. Insonning olamni teskari emas, asl holicha idrok etishi tasvirning bosh miyada qayta ishlanishi bilan bog‘liq. Tadqiqotchi Strettonning 1896—1897-yillardagi tajribalaridan boshlab zamonaviy tadqiqotlargacha inson invertoskophosil qiladigan teskari tasvirga (ya’ni to‘r pardadagi to‘g‘ri tasvirga) bir necha kun ichida moslasha olishi isbotlangan. Biroq qurilma olib tashlangach, olam yana bir necha kun teskari bo‘lib ko‘rinadi.

Akkomodatsion apparat

Akkomodatsion apparat tasvirning to‘r pardada fokuslanishini hamda ko‘zning yorug‘lik kuchiga moslashishini ta’minlaydi. Uning tarkibiga markazida qorachiq teshigi bo‘lgan rangdor parda va kipriksimon tana hamda gavharning kipriksimon boylami kiradi.

Tasvirning fokuslanishi gavhar egriligining o‘zgarishi hisobiga yuz beradi; bu jarayon siliar mushaktomonidan boshqariladi. Egrilik oshganda gavhar yanada qavariq bo‘ladi, yorug‘likni kuchliroq sindiradi va yaqindagi narsalarni ko‘rishga moslashadi. Mushak bo‘shashganda gavhar yassilashadi, ko‘z esa uzoqdagi narsalarni ko‘rishga moslashadi.

Qorachiq — rangdor pardadagi kattaligi o‘zgarib turadigan teshik. U ko‘zning diafragmasi vazifasini bajarib, to‘r pardaga tushadigan yorug‘lik miqdorini tartibga soladi. Kuchli yorug‘likda rangdor pardaning halqasimon mushaklari qisqaradi, radial mushaklari bo‘shashadi; qorachiq torayib, to‘r pardaga tushadigan yorug‘lik kamayadi va uni shikastlanishdan saqlaydi. Xira yorug‘likda esa, aksincha, radial mushaklar qisqarib, qorachiq kengayadi va ko‘zga ko‘proq yorug‘lik o‘tadi.

Retseptor apparat

Ko‘zning retseptor apparati to‘r pardaning ko‘rish qismidan iborat bo‘lib, unda fotoretseptor hujayralar (yuqori darajada ixtisoslashgan nerv elementlari), shuningdek, to‘r parda yuzasida joylashgan neyronlarning tanalari va aksonlari (nerv qo‘zg‘alishini o‘tkazuvchi hujayralar va nerv tolalari) mavjud. Ular ko‘r dog‘da yig‘ilib ko‘rish nervini hosil qiladi.

To‘r parda ham qatlamli tuzilishga ega. Uning tuzilishi nihoyatda murakkab. Mikroskop ostida unda 10 ta qatlam farqlanadi. Eng tashqi qatlam yorug‘lik va rangni qabul qiladi. U tomirli parda tomon (ichkariga) qaratilgan bo‘lib, yorug‘lik va rangni sezuvchi neyroepitelial hujayralar — tayoqchalar va kolbachalardan tashkil topgan (insonda to‘r pardaning yorug‘lik sezuvchi yuzasi juda kichik — 0,4-0,05 mm²; keyingi qatlamlar esa nerv qo‘zg‘alishini o‘tkazuvchi hujayralar va nerv tolalaridan iborat).

Yorug‘lik ko‘zga shox parda orqali kirib, ketma-ket oldingi va orqa kameralar suyuqligi , gavhar va shishasimon tanadano‘tib, to‘r pardaning butun qalinligi orqali yorug‘likka sezgir hujayralar — tayoqchalar va kolbachalarning o‘simtalariga yetib boradi. Ularda fotokimyoviy jarayonlaryuz berib, rangli ko‘rish ta’minlanadi (batafsil qarang: Rang va Rangni sezish). Umurtqalilarning to‘r pardasi anatomik jihatdan «teskari aylantirilgan», ya’ni fotoretseptorlar ko‘z olmasining orqa qismida («orqasi oldinga» tuzilishida) joylashgan. Ularga yetish uchun yorug‘lik bir necha hujayra qatlamidan o‘tishi kerak.

To‘r pardada eng yuqori sezgirlikka ega markaziy ko‘rish sohasi — sariq dog‘ bo‘lib, unda markaziy chuqurchajoylashgan; u faqat kolbachalardan iborat (bu yerda to‘r parda qalinligi 0,08—0,05 mm). Rangli ko‘rish uchun mas’ul retseptorlarning asosiy qismi ham sariq dog‘da to‘plangan (rangni sezish). Sariq dog‘ga tushadigan yorug‘lik axboroti bosh miyaga eng to‘liq shaklda uzatiladi. To‘r pardada tayoqchalar ham, kolbachalar ham bo‘lmagan joy ko‘r dog‘deb ataladi; bu joydan ko‘rish nervi to‘r pardaning narigi tomoniga, so‘ng bosh miyaga yo‘naladi.

Ko‘z kasalliklari

Ko‘z kasalliklarini o‘rganadigan fan — oftalmologiya.

Ko‘rish a’zosi zararlanadigan ko‘plab kasalliklar mavjud. Ayrimlarida patologiya bevosita ko‘zning o‘zida boshlanadi, boshqalarida esa ko‘rish a’zosi avvaldan mavjud boshqa kasallikning asorati sifatida zararlanadi.

Birinchi guruhga ko‘rish a’zosining tug‘ma anomaliyalari, o‘smalari, jarohatlari, shuningdek, bolalar va kattalardagi ko‘zning yuqumli hamda yuqumsiz kasalliklari kiradi.

Ko‘z, shuningdek, qandli diabet, Bazedov kasalligi, gipertoniya kasalligi va boshqa umumiy kasalliklarda ham zararlanadi.

Noqulay tashqi fizik va/yoki kimyoviy omillar ta’sirida ham ko‘z kasalliklari rivojlanishi mumkin. Xususan, konstruksiyasi yetarlicha mukammal bo‘lmaganligi sababli spektri tabiiy yorug‘lik spektridan sezilarli farqlanadigan ayrim zamonaviy energiya tejovchi yorug‘lik manbalari uzoq vaqt ta’sir etganda shunday holat yuz berishi mumkin.

Ko‘zning yuqumli kasalliklari : traxoma, sil, zaxm va boshqalar.

Ko‘zning parazitar kasalliklari : demodekoz (ko‘zda), onxotserkoz, oftalmomiyaz (qarang: Miyazlar), telyazioz, sistitserkoz va boshqalar.

Ko‘zning ayrim birlamchi kasalliklari:

Adabiyotlar

Krasnov M. L. (anatomiya, travmatologiya); Bogoslovskiy A. I. (fiziologiya); Volkov V. V. (harbiy tibbiyot); Kasavina B. S. (biokimyo); Morozov V. I. (anatomiya, tadqiqot usullari, patologiya, travmatologiya, profilaktika, jarrohlik, jadvallarni tuzish); Samoylov A. Ya. (anatomiya, patologiya, kasb kasalliklari); Talkovskiy S. I. (patologiya); Stenko 3. L. (radiologiya); Tron Ye. J. (dioptrika). Ko‘z // Katta tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1977. — J. 6 : Gipotireoz — Degeneratsiya. — B. 84—106. — 632 b. : rasmlar bilan.
G. Ye. Kreydlin. Ko‘z ishoralari va vizual kommunikativ xatti-harakatlar // Madaniy antropologiyaga oid ishlar. M.: 2002. B. 236—251

Havolalar

Ko‘z ramz sifatida