| DHCP | |
|---|---|
| Nomi | Dynamic Host Configuration Protocol |
| Darajasi ( OSI modeli) | Amaliy |
| Protokollar oilasi | TCP/IP |
| Yaratilgan yili | 1990 |
| Port/ID | 67, 68/UDP |
| Protokolning vazifasi | Tarmoq sozlamalarini olish |
| Spetsifikatsiya | RFC 2131 |
| Asosiy dasturiy amalga oshirishlar (mijozlar) | ISC DHCP, Windows yadrosi |
| Asosiy dasturiy amalga oshirishlar (serverlar) | dhcpd, ISC DHCP Server, dnsmasq |
DHCP (ingl. Dynamic Host Configuration Protocol — tugunni dinamik sozlash protokoli) — tarmoq protokoli bo‘lib, tarmoq qurilmalariga avtomatik ravishda IP-manzil va TCP/IP tarmog‘ida ishlash uchun zarur boshqa parametrlarni olish imkonini beradi. Ushbu protokol «mijoz–server» modeli asosida ishlaydi. Avtomatik sozlash uchun mijoz kompyuter tarmoq qurilmasi sozlanayotgan paytda DHCP serveriga murojaat qilib, undan kerakli parametrlarni oladi. Tarmoq administratori server kompyuterlarga taqsimlaydigan manzillar oralig‘ini belgilashi mumkin. Bu tarmoqdagi kompyuterlarni qo‘lda sozlash zaruratini va xatolar sonini kamaytiradi. DHCP protokoli TCP/IP tarmoqlarining aksariyatida ishlatiladi.
DHCP BOOTP protokolining kengaytirilgan shaklidir. Ushbu protokol ilgari disksiz ish stansiyalarini yuklash vaqtida IP-manzillar bilan ta’minlash uchun ishlatilgan. DHCP BOOTP bilan orqaga muvofiqlikni saqlaydi hamda BOOTP kabi server tomonida UDP/67 portidan, mijoz tomonida esa UDP/68 portidan foydalanadi.
Tarixi
DHCP protokoli standarti 1993-yil oktabrda qabul qilingan. Protokolning amaldagi versiyasi (1997-yil mart) RFC 2131 hujjatida tavsiflangan. IPv6 muhitida ishlatish uchun mo‘ljallangan DHCPning yangi versiyasi DHCPv6 deb ataladi va RFC 3315 (2003-yil iyul) hujjatida belgilangan.
IP-manzillarni taqsimlash
DHCP protokoli IP-manzillarni taqsimlashning uch usulini taklif etadi:
- Qo‘lda taqsimlash. Bu usulda tarmoq administratori apparat manzili (Ethernet tarmoqlarida bu MAC-manzil) ma’lum bo‘lgan har bir mijoz kompyuteriga muayyan IP-manzilni biriktiradi. Bunday taqsimlash kompyuterlarni qo‘lda sozlashdan faqat manzillar haqidagi ma’lumotlar markazlashtirilgan holda DHCP serverida saqlanishi va zarurat tug‘ilganda ularni oson o‘zgartirish mumkinligi bilan farq qiladi.
- Avtomatik taqsimlash. Bu usulda har bir kompyuterga administrator belgilagan oraliqdagi istalgan bo‘sh IP-manzil doimiy foydalanish uchun ajratiladi.
- Dinamik taqsimlash. Bu usul avtomatik taqsimlashga o‘xshaydi, ammo manzil kompyuterga doimiy emas, ma’lum muddatga beriladi. Bu manzilni ijaraga berish deb ataladi. Ijara muddati tugagach, IP-manzil yana bo‘sh deb hisoblanadi va mijoz yangi manzil so‘rashi shart (yangi manzil avvalgisi bilan bir xil ham bo‘lishi mumkin). Bundan tashqari, mijoz olingan manzildan o‘zi voz kechishi mumkin.
DHCP xizmatining ayrim turlari mijoz kompyuterlariga yangi manzillar ajratilganda ularga tegishli DNS yozuvlarini avtomatik yangilay oladi. Buning uchun DNSni yangilash protokoli qo‘llanadi; ushbu protokol quyidagi hujjatda tavsiflangan: RFC 2136.
DHCP opsiyalari
DHCP IP-manzildan tashqari mijozga tarmoqda to‘g‘ri ishlash uchun zarur qo‘shimcha parametrlarni ham yuborishi mumkin. Bunday parametrlar DHCP opsiyalari deb ataladi. Standart opsiyalar ro‘yxati quyidagi hujjatda keltirilgan: RFC 2132.
Opsiyalar maydonining uzunligi o‘zgaruvchan, biroq DHCP mijozi 576 baytlik DHCP xabarini qabul qilishga tayyor bo‘lishi kerak (bunda options maydoni 340 baytni tashkil etadi).
Opsiyalar maydoni «sehrli son» — 99, 130, 83, 99 qiymatlariga ega to‘rt bayt (o‘n oltilik sanoq tizimida 0x63, 0x82, 0x53, 0x63) bilan boshlanadi. Bu serverga mazkur maydon mavjudligini aniqlash imkonini beradi.
Har bir opsiya «kod» (bir bayt), «uzunlik» (bir bayt) va «qiymat» ketma-ketligi bilan kodlanadi. «Qiymat» maydoni o‘zgaruvchan uzunlikka ega bo‘lib, uning hajmi «uzunlik» maydonidagi qiymatga teng va nolga ham teng bo‘lishi mumkin.
Ikki kod bundan mustasno:
- 0-kod — ma’lumotlarni tekislash uchun ishlatiladi. Undan keyin «uzunlik» maydoni bo‘lmaydi
- 255-kod (0xFF) — opsiyalar ro‘yxati tugaganini bildiradi. Bu kod albatta oxirida turishi kerak. Undan keyin ham «uzunlik» maydoni bo‘lmaydi
| Kod | Uzunlik | Tavsif |
|---|---|---|
| 0 | (mavjud emas) | ma’lumotlarni to‘ldirish va tekislash uchun ishlatiladi |
| 1 | 4 | Quyi tarmoq niqobi |
| 2 | 4 | Vaqt mintaqasi; ishorali son bilan ifodalangan UTC vaqtiga nisbatan siljish, soniyalarda. |
| 3 | 4 * n | Afzallik tartibidagi shlyuzlar ro‘yxati. |
| 4 | 4 * n | Vaqt serverlari ro‘yxati: Time Protocol[ingl.] |
| 5 | 4 * n | IEN 116 nom serverlari ro‘yxati. |
| 6 | 4 * n | Serverlar ro‘yxati: DNS |
| 7 | 4 * n | Jurnal serverlari ro‘yxati (MIT-LCS UDP) |
| 8 | 4 * n | Cookie serverlari ro‘yxati (RFC 865) |
| 9 | 4 * n | LPR serverlari ro‘yxati (RFC 1179) |
| 10 | 4 * n | Imagen Impress serverlari ro‘yxati |
| 11 | 4 * n | Resurslarni aniqlash serverlari ro‘yxati (RFC 887) |
| 12 | n | Mijozning xost nomi, satr. |
| 13 | 2 | Mijoz uchun yuklash tasvirining hajmi (512 oktetlik bloklarda) |
| 14 | n | Mijoz nosozlik yuz berganda xotira nusxasini saqlaydigan fayl yo‘li |
| 15 | n | Domen nomi |
| 16 | 4 | Swap serveri |
| 17 | n | Mijozning ildiz katalogi yo‘li. |
| 18 | n | BOOTP kengaytmalari yo‘li |
| 19 | 1 | Mijoz IP paketlarini yo‘naltirishni yoqishi kerakmi (1 yoki 0 qiymatni oladi) |
| 20 | 1 | Mijoz mahalliy bo‘lmagan manbalardan kelgan datagrammalarni yo‘naltirishi kerakmi (1 yoki 0 qiymatni oladi) |
| 21 | 8 * n | Mahalliy bo‘lmagan manbalar uchun ruxsat etilgan tarmoq manzillari va niqoblari ro‘yxati |
| 22 | 2 | Datagrammaning maksimal hajmi (eng kichik qiymat 576) |
| 23 | 1 | IP uchun standart TTL qiymati |
| 24 | 4 | Path MTU qiymatlarining eskirish muddati (soniyalarda, RFC 1191) |
| 25 | 2 * n | Path MTU Discovery jarayonida qo‘llanadigan MTU qiymatlari ro‘yxati (RFC 1191) |
| 26 | 2 | Ushbu interfeys uchun MTU qiymati (eng kichik qiymat 68) |
| 27 | 1 | Barcha quyi tarmoqlar joriy MTU sozlamasidan foydalanishini bildiruvchi belgi (0 yoki 1 qiymatni oladi) |
| 28 | 4 | Keng tarqatiladigan manzil |
| 29 | 1 | Mijoz ICMP orqali quyi tarmoq niqobini so‘rashi kerakligini bildiruvchi belgi (0 yoki 1 qiymatni oladi) |
| 30 | 1 | Mijoz ICMP orqali niqob so‘rovlariga javob berishi kerakligini bildiruvchi belgi (0 yoki 1 qiymatni oladi) |
| 31 | 1 | Mijoz marshrutizatorlarni RFC 1256 mexanizmi orqali qidirishi kerakligini bildiruvchi belgi (0 yoki 1 qiymatni oladi) |
| 32 | 4 | Mijoz marshrutizatorlarni qidirish so‘rovlarini yuborishi kerak bo‘lgan manzil |
| 33 | 8 * n | Statik marshrutlar ro‘yxati; «mo‘ljal manzili» — «marshrutizator manzili» juftliklaridan tashkil topgan. |
| 34 | 1 | ARP so‘rovlarida treylerlardan foydalanishga ruxsat etilganini bildiruvchi belgi (0 yoki 1 qiymatni oladi) |
| 35 | 4 | ARP keshining amal qilish muddati, soniyalarda. |
| 36 | 1 | IEEE 802.3 inkapsulyatsiyasidan (RFC 1042) Ethernet Version 2 (RFC 894) o‘rniga foydalanish zarurligini bildiruvchi belgi (0 yoki 1 qiymatni oladi) |
| 37 | 1 | TCP uchun standart TTL qiymati |
| 38 | 4 | Keepalive paketini yuborishdan oldingi vaqt oralig‘i (soniyalarda) |
| 39 | 1 | Keepalive so‘rovlari qo‘shimcha ortiqcha oktet bilan yuborilishi kerakligini bildiruvchi belgi (0 yoki 1 qiymatni oladi) |
| 40 | n | NIS domen nomi (satr) |
| 41 | 4 * n | NIS serverlari ro‘yxati |
| 42 | 4 * n | Vaqt serverlari ro‘yxati: NTP |
| 43 | n | Ta’minotchiga xos ma’lumotlar |
| 44 | 4 * n | Nom serverlari (NBNS) ro‘yxati: NetBIOS |
| 45 | 4 * n | NetBIOS datagrammalarini taqsimlash serverlari (NBDD) ro‘yxati |
| 46 | 1 | NetBIOS tuguni turi: 0x1 — B-node; 0x2 — P-node; 0x4 — M-node; 0x8 — H-node |
| 47 | n | NetBIOS sohasi |
| 48 | 4 * n | X Window System Font serverlari ro‘yxati |
| 49 | 4 * n | X Window System Display manzillari ro‘yxati |
| 50 | 4 | So‘ralayotgan IP-manzil |
| 51 | 4 | IP-manzilning ijara muddati, soniyalarda |
| 52 | 1 | Opsiyalar uchun 'file' (1), 'sname' (2) maydonlari yoki ikkalasidan (3) foydalanilishini bildiruvchi belgi |
| 53 | 1 | DHCP xabari turi (1 — DHCPDISCOVER; 2 — DHCPOFFER; 3 — DHCPREQUEST; 4 — DHCPDECLINE; 5 — DHCPACK; 6 — DHCPNAK; 7 — DHCPRELEASE; 8 — DHCPINFORM) |
| 54 | 4 | DHCP serveri identifikatori |
| 55 | n | So‘ralgan parametrlar ro‘yxati (har bir bayt — parametr kodi) |
| 56 | n | Xato haqidagi matnli xabar (satr) |
| 57 | 2 | DHCP xabarining maksimal hajmi. Eng kichik qiymat 576 |
| 58 | 4 | T1 vaqti, IP-manzilni yangilashgacha bo‘lgan muddat (soniyalarda) |
| 59 | 4 | T2 vaqti, qayta bog‘lashgacha bo‘lgan muddat (soniyalarda) |
| 60 | n | Ta’minotchi turining identifikatori (satr) |
| 61 | n | Mijoz identifikatori (satr) |
| 64 | n | NIS+ domen nomi |
| 65 | 4 * n | NIS+ serverlari ro‘yxati |
| 66 | n | Agar 'sname' maydoni opsiyalar uchun ishlatilsa, TFTP serverining nomi (satr) |
| 67 | n | Agar 'file' maydoni opsiyalar uchun ishlatilsa, yuklash faylining nomi (satr) |
| 68 | 4 * n | Mobile IP Home Agent manzillari ro‘yxati |
| 69 | 4 * n | Serverlar ro‘yxati: SMTP |
| 70 | 4 * n | Serverlar ro‘yxati: POP3 |
| 71 | 4 * n | Serverlar ro‘yxati: NNTP |
| 72 | 4 * n | WWW serverlari ro‘yxati |
| 73 | 4 * n | Finger serverlari ro‘yxati |
| 74 | 4 * n | Serverlar ro‘yxati: IRC |
| 75 | 4 * n | StreetTalk serverlari ro‘yxati |
| 76 | 4 * n | StreetTalk Directory Assistance serverlari ro‘yxati |
| 108 | 4 | Eski (legacy) ilovalar bilan moslikni ta’minlash uchun NAT64 yordamida faqat IPv6 ishlaydigan tarmoqqa CLAT ulanishi (iOS, MacOS, Android tizimlarida ishlaydi), RFC8925 ga muvofiq |
| 255 | (mavjud emas) | Opsiyalar ro‘yxatining oxiri |
Eng ko‘p ishlatiladigan opsiyalardan ayrimlari:
- Standart marshrutizator ning IP-manzili;
- quyi tarmoq niqobi;
- DNS serverlarining manzillari (DNS);
- Domen nomi (DNS).
Ba’zi dasturiy ta’minot yetkazib beruvchilari DHCP uchun o‘zlarining qo‘shimcha opsiyalarini belgilashi mumkin.
Protokolning ishlash tartibi
DHCP protokoli mijoz–server arxitekturasiga asoslanadi, ya’ni unda DHCP mijozi va DHCP serveri ishtirok etadi. Ma’lumotlar UDP orqali uzatiladi. Odatda mijoz serverga 67-port orqali so‘rov yuboradi, server esa mijozning 68-portiga javob qaytaradi. Javobda IP-manzil hamda tarmoq niqobi, marshrutizator va DNS serverlari kabi boshqa zarur ma’lumotlar beriladi.
DHCP xabarlari tuzilishi
DHCP protokolidagi barcha xabarlar alohida ma’lumotlarni saqlovchi maydonlarga bo‘linadi. Oxirgi maydondan (DHCP opsiyalari maydoni) tashqari barcha maydonlarning uzunligi o‘zgarmasdir.
| Maydon | Tavsif | Uzunligi ( baytlarda) |
|---|---|---|
| op | Xabar turi. Masalan, BOOTREQUEST (0x01, mijozdan serverga so‘rov) yoki BOOTREPLY (0x02, serverdan mijozga javob) qiymatlarini olishi mumkin. | 1 |
| htype | Apparat manzilining turi. Ushbu maydonning ruxsat etilgan qiymatlari RFC 1700 «Assigned Numbers» hujjatida belgilangan. Masalan, MAC-manzil ( Ethernet) uchun ushbu maydon 0x01 qiymatini oladi. | 1 |
| hlen | Apparat manzilining uzunligi baytlarda ko‘rsatiladi. Masalan, MAC-manzil ( Ethernet) uchun bu qiymat — 0x06. | 1 |
| hops | Xabar o‘tgan oraliq marshrutizatorlar (ya’ni DHCP retranslyatsiya agentlari) soni. Mijoz ushbu maydonni 0x00 ga o‘rnatadi. | 1 |
| xid | Manzil olish jarayonining boshida mijoz yaratadigan 4 baytli noyob tranzaksiya identifikatori. | 4 |
| secs | Manzil olish jarayoni boshlanganidan buyon o‘tgan vaqt, soniyalarda. Bu maydon ishlatilmasligi mumkin (bunday holatda 0x0000 qiymatiga o‘rnatiladi). | 2 |
| flags | Bayroqlar — DHCP protokolining maxsus parametrlari uchun maydon. | 2 |
| ciaddr | Mijozning IP-manzili. Mijozda avvaldan IP-manzil mavjud bo‘lsa va u ARP so‘rovi so‘rovlariga javob bera olsa, mazkur maydon to‘ldiriladi (masalan, ijara muddati tugagach, manzil yangilanayotganda). | 4 |
| yiaddr | Server taklif qilgan mijozning yangi IP-manzili. | 4 |
| siaddr | Xizmatlar zanjiridagi keyingi serverning IP-manzili. Server ushbu maydonda o‘z manzilini ham qaytarishi mumkin. Serverni aniqlash uchun 54-opsiya qo‘llanadi. | 4 |
| giaddr | Agar DHCP xabarini serverga yetkazishda retranslyatsiya agenti ishtirok etgan bo‘lsa, uning IP-manzili. | 4 |
| chaddr | Mijozning apparat manzili (odatda MAC-manzil). | 16 |
| sname | Serverning ixtiyoriy nomi — nol bilan tugatiladigan satr. | 64 |
| file | Serverdagi ixtiyoriy fayl nomi; undan disksiz ish stansiyalari masofadan yuklanishda foydalanadi. sname kabi, bu ham nol bilan tugatiladigan satr ko‘rinishida ifodalanadi. | 128 |
| options | DHCP opsiyalari maydoni. Unda turli qo‘shimcha sozlash parametrlari ko‘rsatiladi. Maydon boshida 99, 130, 83, 99 qiymatlariga ega to‘rtta maxsus bayt («sehrli sonlar») joylashadi. Ular serverga ushbu maydon mavjudligini aniqlash imkonini beradi. Maydon uzunligi o‘zgaruvchan, ammo DHCP mijozi 576 baytlik DHCP xabarini qabul qilishga tayyor bo‘lishi kerak (bu xabarda options maydoni 340 baytni tashkil etadi). | o‘zgaruvchan |
Manzil olish jarayoniga misol
Mijozning DHCP serveridan IP-manzil olish jarayonini misol orqali ko‘rib chiqamiz. Faraz qilaylik, mijoz hali o‘z IP-manziliga ega emas, ammo avvalgi manzili — 192.168.1.100 ni biladi. Jarayon to‘rt bosqichdan iborat. Ular ko‘pincha DORA (Discovery — aniqlash, Offer — taklif, Request — so‘rov, Acknowledgement — tasdiqlash) deb qisqartiriladi.
DHCP serverini aniqlash
Avval mijoz mavjud DHCP serverlarini topish uchun butun fizik tarmoq bo‘ylab keng tarqatiladigan so‘rov yuboradi. Bunda DHCPDISCOVER turidagi xabarni yuboradi («Xabar turi» opsiyasining qiymati — 1). Bunda manba IP-manzili 0.0.0.0 deb belgilanadi (agar kompyuterda hali o‘z IP-manzili bo‘lmasa), mo‘ljal sifatida quyidagisi ko‘rsatiladi: keng tarqatiladigan manzil 255.255.255.255.
Mijoz xabarning bir necha maydoniga boshlang‘ich qiymatlarni kiritadi:
- xid maydoniga noyob tranzaksiya identifikatori joylanadi. Bu bir paytda kechayotgan boshqa IP-manzil olish jarayonlaridan mazkur jarayonni ajratishga imkon beradi.
- chaddr maydoniga mijozning apparat manzili (MAC-manzil) kiritiladi.
- Opsiyalar maydoniga mijozga oxirgi marta ma’lum bo‘lgan IP-manzil yoziladi. Bu misolda u 192.168.1.100. Ushbu ma’lumot ixtiyoriy bo‘lib, server uni e’tiborsiz qoldirishi mumkin.
DHCPDISCOVER xabari maxsus sozlangan DHCP retranslyatsiya agentlari yordamida mahalliy fizik tarmoqdan tashqariga ham uzatilishi mumkin. Bunday agentlar mijozlardan kelgan DHCP xabarlarini boshqa quyi tarmoqlardagi serverlarga yo‘naltiradi.
IP-manzil olish jarayoni har doim ham DHCPDISCOVER bilan boshlanmaydi. Agar mijoz ilgari IP-manzil olgan va uning ijara muddati hali tugamagan bo‘lsa, DHCPDISCOVER bosqichini o‘tkazib yuborib, avvalgi safar manzilni bergan server identifikatori bilan DHCPREQUEST so‘rovini yuborishi mumkin. Agar oldingi sozlamalarni bergan DHCP serveri javob bermasa, mijoz DHCPDISCOVER yuboradi. Shu tariqa mijoz jarayonni boshidan boshlaydi va tarmoq segmentidagi barcha DHCP serverlariga murojaat qiladi.
DHCP taklifi
Mijoz xabarini olgan server tarmoq administratori belgilagan sozlamalarga ko‘ra mijozga zarur konfiguratsiyani aniqlaydi. Ushbu misolda DHCP serveri mijoz so‘ragan 192.168.1.100 manzilini berishga rozi. Server mijozga DHCPOFFER javobini yuboradi («Xabar turi» opsiyasining qiymati — 2). Unda taklif etilayotgan konfiguratsiya ko‘rsatiladi. Mijozga taklif qilingan IP-manzil yiaddr maydoniga yoziladi. Boshqa parametrlar (masalan, marshrutizatorlar va DNS serverlari manzillari) tegishli maydonda opsiyalar shaklida beriladi.
DHCP serveri bu xabarni DHCPDISCOVER yuborgan xostning MAC-manziliga jo‘natadi; ayrim sharoitlarda xabar keng tarqatilishi mumkin. Mijoz turli serverlardan bir nechta DHCP taklifini olishi va ular orasidan o‘ziga ma’qulini tanlashi mumkin.
DHCP so‘rovi
DHCP serverlari taklif qilgan konfiguratsiyalardan birini tanlagach, mijoz DHCPREQUEST so‘rovini yuboradi («Xabar turi» opsiyasining qiymati — 3). U keng tarqatiladi. Bunda mijoz DHCPDISCOVER xabarida ko‘rsatgan opsiyalarga maxsus opsiya — server identifikatori qo‘shiladi. U mijoz tanlagan DHCP serverining manzilini ko‘rsatadi (bu misolda — 192.168.1.1).
Xuddi shu so‘rov manzilning ijara muddati yakuniga yaqinlashganda uni uzaytirish (renewing) yoki qayta bog‘lash (rebinding) uchun ham ishlatiladi. Bunday hollarda «server identifikatori» va «so‘ralgan IP-manzil» opsiyalari ko‘rsatilmaydi, ciaddr maydoniga esa mijozga ilgari berilgan manzil yoziladi. Ijarani uzaytirishda so‘rov keng tarqatilmaydi, balki manzilni bergan serverga bevosita yuboriladi. Faqat server belgilangan vaqtda javob bermasa, keng tarqatiladigan so‘rovlar bilan qayta bog‘lash jarayoni boshlanadi.
Bu so‘rov mijoz qayta yuklangach, ilgari berilgan manzil allaqachon ma’lum bo‘lganda dastlabki sozlash (init-reboot) uchun ham ishlatiladi. Bunda DHCPDISCOVER bajarilmaydi, balki darhol «server identifikatori» opsiyasisiz, ammo «so‘ralgan IP-manzil» opsiyasida ma’lum manzil bilan keng tarqatiladigan DHCPREQUEST yuboriladi. ciaddr maydoni bo‘sh qoladi.
DHCP tasdiqlashi
Nihoyat, server so‘rovni tasdiqlab, mijozga DHCPACK tasdiqlash xabarini yuboradi («Xabar turi» opsiyasining qiymati — 5). Shundan so‘ng mijoz olingan opsiyalar yordamida o‘z tarmoq interfeysini sozlashi kerak.
Xabarlarning ko‘rinishi
Quyida ushbu jarayonda yuboriladigan har bir DHCP xabarining maydon qiymatlariga misollar keltirilgan. Misolda MAC-manzili 00:1D:60:57:ED:80 bo‘lgan qurilma DHCP serveridan IP-manzil so‘raydi. Mijoz taklif sifatida oxirgi ma’lum IP-manzili — 192.168.1.100 ni yuboradi.
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Boshqa DHCP xabarlari
Mijoz IP-manzilni ilk bor olishi uchun zarur xabarlardan tashqari, DHCP boshqa vazifalarni bajarish uchun bir necha qo‘shimcha xabarni ham nazarda tutadi.
DHCP manzilini rad etish
Agar serverdan tasdiqlash (DHCPACK) olingach, mijoz server ko‘rsatgan manzil tarmoqda allaqachon ishlatilayotganini aniqlasa, u DHCPDECLINE rad etish xabarini keng tarqatadi («Xabar turi» opsiyasining qiymati — 4). Shundan keyin IP-manzil olish jarayoni takrorlanadi. Boshqa mijoz ushbu IP-manzildan foydalanayotganini quyidagi yordamida aniqlash mumkin: ARP so‘rovi.
DHCP bekor qilinishi
Agar server mijozga so‘ralgan manzilni bera olmasa, masalan, DHCPREQUEST davomida mijoz «so‘ralgan IP-manzil» opsiyasida noto‘g‘ri qiymat yuborgan bo‘lsa, server DHCPNAK bekor qilish xabarini keng tarqatadi («Xabar turi» opsiyasining qiymati — 6). Bunday xabarni olgan mijoz manzil olish jarayonini qaytadan bajarishi kerak.
DHCP manzilini bo‘shatish
Mijoz IP-manzil ijarasini o‘zi aniq to‘xtatishi mumkin. Buning uchun u DHCPRELEASE bo‘shatish xabarini («Xabar turi» opsiyasining qiymati — 7) manzilni ijaraga bergan serverga yuboradi. Boshqa DHCP xabarlaridan farqli ravishda, DHCPRELEASE keng tarqatilmaydi.
DHCP ma’lumot so‘rovi
Ma’lumot so‘rash xabari DHCPINFORM («Xabar turi» opsiyasining qiymati — 8) dinamik IP-manzil kerak bo‘lmagan (ya’ni manzili qo‘lda sozlangan) mijozlar uchun qo‘shimcha TCP/IP parametrlarini (masalan, standart marshrutizator manzili, DNS-serverlar manzillari va hokazolarni) aniqlashga mo‘ljallangan. Serverlar bu so‘rovga IP-manzil ajratmasdan, tasdiqlash xabari (DHCPACK) bilan javob beradi.
Ijara muddatini uzaytirish va qayta bog‘lash
Server DHCPREQUEST ga javoban DHCPOFFER va DHCPACK xabarlarini yuborganida 51-opsiya — «Ijara muddati» qiymatini to‘ldiradi. Bu 32 bitli qiymat bo‘lib, IP-manzil mijozga qancha muddatga berilishini soniyalarda ifodalaydi.
Server ixtiyoriy ravishda 58- va 59-opsiyalarda mos ravishda T1 va T2 nomli yana ikki vaqt oralig‘ini bildiradi. Agar ushbu opsiyalar berilmagan bo‘lsa, mijoz T1 ni ijara muddatining 1/2 qismiga, T2 ni esa ijara muddatining 7/8 qismiga teng deb hisoblaydi.
T1 muddati o‘tgach, mijoz ijarani yangilash (renewing) holatiga o‘tadi va DHCPREQUEST so‘rovini manzilga yo‘naltirib (unicast) serverga yuborish orqali IP-manzil ijarasini uzaytirishga urinadi. Bunda o‘z manzilini ciaddr maydonida ko‘rsatadi, «server identifikatori» va «so‘ralgan IP-manzil» opsiyalarini esa yubormaydi. Server bu so‘rovga joriy vaqtdan hisoblangan yangi ijara muddati ko‘rsatilgan DHCPACK bilan javob beradi.
Agar server javob bermasa, so‘rovni qayta yuborishga T2 gacha qolgan vaqtning yarmi o‘tgach urinish qilinadi, biroq urinishlar orasidagi vaqt kamida 60 soniya bo‘lishi kerak.
Mijoz T1 muddati tugashidan oldin ham ijarani uzaytirishni so‘rashi mumkin.
Agar T2 muddati tugaguncha ham serverdan javob kelmasa, mijoz qayta bog‘lash (rebinding) holatiga o‘tadi. Bu holatda mijoz shunga o‘xshash DHCPREQUEST so‘rovlarini keng tarqatishni boshlaydi. Zarurat bo‘lsa, ijara muddati tugashiga qolgan vaqtning yarmi o‘tgach, so‘rovlar takrorlanadi, lekin 60 soniyadan tez-tez emas.
Ijara muddati tugamaguncha, hatto T1 va T2 muddatlari o‘tgan bo‘lsa ham, mijoz o‘ziga berilgan IP-manzildan avvalgidek foydalanishda davom etadi. Biroq ijara muddati tugagach, mijoz tarmoqdagi faoliyatini to‘xtatishi va DHCPDISCOVER so‘rovidan boshlab yangi manzil olishga urinishi kerak.
Amalga oshirishlar
Microsoft kompaniyasi birinchi marta DHCP serverini serverga mo‘ljallangan Windows NT 3.5 tarkibiga kiritdi. Ushbu tizim 1994-yilda chiqarilgan. Windows 2000 Server versiyasidan boshlab Microsoftning DHCP serveri DNS yozuvlarini dinamik ravishda yangilashga imkon beradi; bu imkoniyat quyidagi katalog xizmatida qo‘llanadi: Active Directory.
Internet Systems Consortium tashkiloti o‘zining ISC DHCP Server dasturining birinchi versiyasini ( Unix turidagi tizimlar uchun) 6-dekabr 1997-yilda chiqardi. 22-iyun 1999-yilda standartga yanada aniqroq mos keladigan 2.0-versiya chiqarildi.
Cisco kompaniyasi DHCP serverini Cisco IOS 12.0 tarkibiga 1999-yil fevralda kiritdi. Sun esa DHCP serverini Solaris 8 tarkibiga 2001-yil iyulda qo‘shdi.
Hozirda Windows operatsion tizimi uchun DHCP serverining alohida dasturlar ko‘rinishidagi amalga oshirishlari, jumladan, ochiq kodli dasturlar mavjud. Ular mazkur tizimning serverga mo‘ljallanmagan versiyalaridagi kompyuterlarga ham DHCP serveri vazifasini bajarish imkonini beradi.
Havolalar
- RFC 2131 — DHCP standarti.
- RFC 2132 — standart DHCP opsiyalari ro‘yxati.
- RFC 2136 — DNS UPDATE.
- RFC 3315 — DHCPv6 standarti.
- DHCP protokolining umumqabul qilingan opsiyalari ro‘yxati va ushbu opsiyalarni tavsiflovchi RFC hujjatlari (ingl.)
- Internet Systems Consortium tashkilotining DHCP serveri amalga oshirishi ( Unix turidagi tizimlar uchun) (ingl.)
- dhcpd bo‘yicha qo‘llanma — dhcpd man sahifalarining tarjimasi (Andrey Laptev) (rus.)
- DHCP 82-opsiyasi (rus.)
- Tarmoq protokollari sarlavhalari tuzilishini tasvirlaydigan jadvallarni o‘qish qoidalari