| IP | |
|---|---|
| Nomi | Internet protokoli |
| Sathi (OSI modeliga ko‘ra) | Tarmoq sathi |
| Oilasi | TCP/IP |
| Yaratilgan yili | 1981 |
| Protokolning vazifasi | Tarmoq datagrammalarini TCP/IP tarmoqlari xostlari o‘rtasida uzatishTCP/IP |
| Spetsifikatsiyasi | RFC 791 |
| Ishlab chiquvchilar | Vinton Serf va Robert Elliot Kan |
Internet protokoli (IP, so‘zma-so‘z: «tarmoqlararo protokol») — marshrutlanadigan protokol bo‘lib, tarmoq sathiga mansub (stek: TCP/IP). Aynan IP alohida kompyuter tarmoqlarini butun dunyo miqyosidagi Internet tarmog‘iga birlashtirgan protokolga aylandi. Uning ajralmas qismi — tarmoqni manzillash (qarang: IP-manzil).
Xususiyatlari
IP tarmoq segmentlarini yagona tarmoqqa birlashtirib, ma’lumotlar paketlarini istalgan tarmoq tugunlari o‘rtasida xohlagan miqdordagi oraliq tugunlar (marshrutizatorlar) orqali yetkazib beradi. U tarmoq sathi protokoli sifatida OSI tarmoq modelida tasniflanadi. IP paketlarning qabul qiluvchiga ishonchli yetkazilishini kafolatlamaydi. Xususan, paketlar yuborilgan tartibdan boshqacha ketma-ketlikda kelishi, takrorlanishi (bitta paketning ikki nusxasi kelishi), shikastlanishi (odatda shikastlangan paketlar tashlab yuboriladi) yoki umuman yetib kelmasligi mumkin. Paketlarning xatosiz yetkazilishini OSI tarmoq modelining yuqoriroq sathida joylashgan ayrim protokollar — transport sathi protokollari, masalan, TCP kafolatlaydi. Bunday protokollar IPdan ma’lumot tashish uchun foydalanadi.
IP-paketlarni fragmentatsiyalash
IP-paket yetkazib berilayotganda turli uzatish kanallaridan o‘tadi. Ba’zan paketning o‘lchami aloqa tizimidagi muayyan tugun imkoniyatidan oshib ketishi mumkin. Bunday holatda protokol paketni uzatish jarayonida IP sathida qismlarga bo‘lish imkonini beradi. Natijada paket yakuniy qabul qiluvchiga bir nechta alohida paket ko‘rinishida yetib boradi. Keyingi tahlildan oldin bu qismlar yana bitta paketga birlashtirilishi kerak. Paketni qismlarga ajratish va so‘ng qayta yig‘ish jarayoni IP-fragmentatsiya deb ataladi.
Protokolda ma’lum bir paketni fragmentatsiyalashni taqiqlash imkoniyati ham mavjud. Agar bunday paket aloqa segmenti orqali butun holda uzatilmasa, u tashlab yuboriladi va yuboruvchiga muammo haqida ICMP xabari jo‘natiladi.
4-versiya
Hozirgi Internet tarmog‘ida IPning IPv4 deb ham ataladigan to‘rtinchi versiyasi qo‘llanadi. IPning ushbu versiyasida har bir tarmoq tuguniga IP-manzil beriladi. Uning uzunligi 4 oktet (4 bayt). Bunda kompyuterlar kichik tarmoqlarda umumiy boshlang‘ich bitlari bo‘lgan manzillar asosida birlashtiriladi. Muayyan kichik tarmoq uchun umumiy bo‘lgan bunday bitlar soni kichik tarmoq maskasi deb ataladi (ilgari manzillar makoni sinflarga — A, B va C sinflariga ajratilgan; tarmoq sinfi eng katta oktet qiymatlarining diapazoni bilan aniqlangan va ushbu tarmoqda manzil berish mumkin bo‘lgan tugunlar sonini belgilagan; hozir esa sinfsiz manzillash).
6-versiya
1996-yildan boshlab protokolning oltinchi versiyasi — IPv6 joriy etila boshlandi. U IPv4ga qaraganda ancha ko‘p tugunga manzil berish imkonini yaratadi. IPv6ning manzillar makoni 2128. Bunday katta manzillar makoni manzillarning iyerarxik tuzilishini ta’minlash uchun joriy qilingan (bu marshrutlashni osonlashtiradi). Shu bilan birga, manzillar makonining kengayishi NATdan foydalanishni majburiy bo‘lmagan holga keltiradi. IPv6dan odatiy foydalanish (har bir abonentga /64 tarmoq ajratilganda va faqat unicast manzillash qo‘llanganda) Yer yuzidagi har bir kishi uchun 300 milliondan ortiq IP-manzildan foydalanish imkonini beradi. Ushbu versiya manzillar razryadining ko‘pligi, shifrlash imkoniyatining o‘zida mavjudligi va boshqa ayrim xususiyatlari bilan farqlanadi[qaysilari?]. IPv4dan IPv6ga o‘tishning uzoq davom etishi aloqa operatorlari va dasturiy ta’minot ishlab chiqaruvchilari bajarishi kerak bo‘lgan katta hajmdagi ishlar bilan bog‘liq; bu jarayonni birdaniga amalga oshirib bo‘lmaydi. 2026-yilga kelib Internetda IPv6 protokoli asosida ishlovchi 246 000 dan ortiq tarmoq mavjud edi. Taqqoslash uchun, shu davrda IPv4 manzillar makonida bir milliondan ziyod tarmoq bor edi, ammo IPv6 tarmoqlari IPv4 tarmoqlariga qaraganda ancha yirik.
Paket
IP-paket — muayyan formatga ega ma’lumotlar bloki bo‘lib, kompyuter tarmog‘i orqali uzatiladi; uning tuzilishi IP protokoli bilan belgilanadi. IP-paketlarni qo‘llab-quvvatlamaydigan kompyuter tarmog‘i ulanishlari, masalan, telekommunikatsiyadagi an’anaviy «nuqta–nuqta» ulanishlari, ma’lumotlarni shunchaki baytlar, belgilar yoki bitlar ketma-ketligi shaklida uzatadi. Paketli formatdan foydalanish tarmoqqa uzun xabarlarni yanada ishonchli va samarali uzatish imkonini beradi.
4-versiya (IPv4)
| Oktet | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 0 | Versiya | IHL | Differensial xizmatlar kod nuqtasi (Differentiated Services Code Point) | ECN | Paket uzunligi | |||||||||||||||||||||||||||
| 4 | Identifikator | Bayroqlar | Fragment siljishi | |||||||||||||||||||||||||||||
| 8 | Yashash muddati (TTL) | Protokol | Sarlavhaning nazorat yig‘indisi | |||||||||||||||||||||||||||||
| 12 | Yuboruvchining IP-manzili | |||||||||||||||||||||||||||||||
| 16 | Qabul qiluvchining IP-manzili | |||||||||||||||||||||||||||||||
| 20 | Parametrlar (0 dan 10 tagacha 32 bitli so‘z) | |||||||||||||||||||||||||||||||
| Ma’lumotlar | ||||||||||||||||||||||||||||||||
- Versiya — IPv4 uchun bu maydonning qiymati 4 ga teng bo‘lishi kerak.
- IHL — (Internet Header Length) IP-paket sarlavhasining 32 bitli so‘zlarda (dword) ifodalangan uzunligi. Paketdagi ma’lumotlar qismi (ingl. payload — foydali yuk) qayerdan boshlanishini aynan shu maydon ko‘rsatadi. Uning eng kichik to‘g‘ri qiymati 5 ga teng.
- Paket uzunligi — (Total Length) paketning oktetlarda ifodalangan umumiy uzunligi; sarlavha ham, ma’lumotlar ham hisobga olinadi. Eng kichik to‘g‘ri qiymati 20, eng kattasi esa — 65 535.
- Identifikator — (Identification) paket yuboruvchisi belgilaydigan qiymat bo‘lib, paketni qayta yig‘ishda fragmentlarning to‘g‘ri ketma-ketligini aniqlash uchun xizmat qiladi. Fragmentlarga ajratilgan paketning barcha qismlari bir xil identifikatorga ega bo‘ladi.
- Bayroqlar uchun 3 bit ajratilgan. Birinchi bit doimo nolga teng bo‘lishi kerak. Ikkinchi bit — DF (don’t fragment) — paketni fragmentatsiyalash mumkin yoki mumkin emasligini belgilaydi. Uchinchi bit — MF (more fragments) — ushbu fragment fragmentlar ketma-ketligining oxirgisi emasligini ko‘rsatadi.
- Fragment siljishi — (Fragment Offset) fragmentning ma’lumotlar oqimidagi o‘rnini belgilaydigan qiymat. Siljish sakkiz baytli bloklar soni bilan ifodalanadi. Shu sababli uni baytlarga aylantirish uchun qiymatni 8 ga ko‘paytirish kerak.
- Yashash muddati (TTL) — ushbu paket o‘tishi mumkin bo‘lgan marshrutizatorlar soni. Har bir marshrutizatordan o‘tganda bu son bittaga kamayadi. Maydon qiymati nolga teng bo‘lsa, paket tashlab yuborilishi shart; yuboruvchiga Time Exceeded (ICMP 11-tur, 0-kod) xabari yuborilishi mumkin.
- Protokol — keyingi sathdagi tarmoq protokolining identifikatori. U paketda qaysi protokol ma’lumotlari borligini ko‘rsatadi, masalan, TCP, UDP yoki ICMP (qarang: IANA protokollar raqamlari va RFC 1700). IPv6da bu maydon «Next Header» («Keyingi sarlavha») deb ataladi.
- Sarlavhaning nazorat yig‘indisi — (Header Checksum) quyidagi hujjatga muvofiq hisoblanadi: RFC 1071
6-versiya (IPv6)
| Oktetlardagi joylashuv | 0 | 1 | 2 | 3 | |||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Bitlardagi joylashuv | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | |
| 0 | 0 | Versiya | Trafik sinfi | Oqim yorlig‘i | |||||||||||||||||||||||||||||
| 4 | 32 | Foydali yuk uzunligi | Keyingi sarlavha | O‘tishlar soni | |||||||||||||||||||||||||||||
| 8 | 64 | Yuboruvchining IP-manzili | |||||||||||||||||||||||||||||||
| 12 | 96 | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| 16 | 128 | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| 20 | 160 | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| 24 | 192 | Qabul qiluvchining IP-manzili | |||||||||||||||||||||||||||||||
| 28 | 224 | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| 32 | 256 | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| 36 | 288 | ||||||||||||||||||||||||||||||||
- Versiya — IPv6 uchun bu maydonning qiymati 6 ga teng bo‘lishi kerak.
- Trafik sinfi — trafik ustuvorligini (QoS, xizmat ko‘rsatish sinfi).
- Oqim yorlig‘i — bir xil turdagi paketlar oqimi uchun umumiy bo‘lgan noyob son.
- Foydali yuk uzunligi — ma’lumotlarning oktetlarda ifodalangan uzunligi (IP-paket sarlavhasi hisobga olinmaydi).
- Keyingi sarlavha — undan keyin keladigan kengaytma sarlavhasi (ingl. IPv6 extension) turini belgilaydi. Oxirgi kengaytma sarlavhasidagi Next header maydoni transport protokoli (TCP, UDP va boshqalar) turini ko‘rsatib, keyingi inkapsulyatsiyalangan sathni belgilaydi.
- O‘tishlar soni — paket o‘tishi mumkin bo‘lgan marshrutizatorlarning eng ko‘p soni. Paket har bir marshrutizatordan o‘tganda qiymat bittaga kamayadi va nolga yetgach, paket tashlab yuboriladi.