| Organizmlar guruhi | |
|---|---|
 Clostridium botulinum (gensian binafsharang bo‘yoq bilan bo‘yalgan) — botulizm kasalligining qo‘zg‘atuvchisi | |
| Nomi | |
| Mikroorganizmlar | |
| Nomning maqomi | |
| aniqlanmagan | |
| Yuqori turuvchi takson | |
| Superdomen Biota (Biota) | |
| Vakillari | |
|
Qarang: matn
|
|
 Vikiombordagi mediafayllar | |
Mikroorganizmlar, yoki mikroblar (frans. microbe, kelib chiqishi: yunon. μικρό — kichik va βίος — hayot) — juda mayda tirik organizmlarning umumiy nomi bo‘lib, ularni oddiy ko‘z bilan ko‘rib bo‘lmaydi. «mikrob» atamasini 26-fevral 1878-yilda fransuz filologi Emil Littre olim Sharl-Emmanyuel Sediyoning iltimosiga binoan mikroorganizmlarga munosib nom sifatida taklif qilgan.
Umumiy ma’lumot
Mikroorganizmlarning odatiy o‘lchami 0,1 mm dan kichik. Ularga yadrosiz organizmlar (prokariotlar: bakteriyalar, arxeyalar), shuningdek, eukariotlar: ayrim zamburug‘lar, protistlar. Ba’zi biologlar bu guruhga hujayrasiz hayot shakllarini, jumladan, viruslar va prionlarni ham kiritadi. Biroq ko‘pchilik bunga qo‘shilmaydi, chunki tirik organizm moddalar almashinuviga ega bo‘lishi va mustaqil ko‘payish qobiliyatiga ega bo‘lishi kerak. Mikroorganizmlarning aksariyati bir hujayradan iborat, ammo ko‘p hujayrali mikroorganizmlar ham mavjud. Shu bilan birga, oddiy ko‘z bilan ko‘rish mumkin bo‘lgan bir hujayrali mikroorganizmlar ham bor, masalan, Thiomargarita namibiensis, shuningdek, Caulerpa turkumining vakillari (ular ulkan polikariotlardir). Bu organizmlarni o‘rganuvchi fan — mikrobiologiya.
Mikroorganizmlarning keng tarqalganligi va ulkan metabolik salohiyati ularning moddalar aylanishidagi va dinamik muvozanatni saqlashdagi muhim o‘rnini belgilaydi. Bu, ayniqsa, biosfera — Yerning tirik qobig‘i uchun ahamiyatlidir.
Mikrodunyoning o‘lcham jihatidan turli «pog‘onalar»ni egallovchi vakillarini qisqacha ko‘rib chiqish shuni ko‘rsatadiki, odatda, obyekt o‘lchami uning tuzilish murakkabligi bilan bevosita bog‘liq. Mustaqil yashovchi bir hujayrali organizmning eng kichik o‘lchami hujayra ichida mustaqil hayot kechirish uchun zarur bo‘lgan tuzilmalar joylashishi kerak bo‘lgan hajm bilan belgilanadi. Mikroorganizmlar o‘lchamining yuqori chegarasi mavjud resurslar va atrof-muhitning boshqa sharoitlari, jumladan, parazitlar va yirtqichlar, shuningdek, moddalarning membranadan hujayra ichkarisiga tashilish tizimi bilan cheklanadi. Bu holat qon aylanish tizimi bo‘lmagani uchun o‘sishi cheklangan hasharotlarga o‘xshaydi. Bunda sirt yuzasi va hajm, ya’ni og‘irlik o‘rtasidagi nisbat muhim: chiziqli o‘lchamlar ortganda sirt yuzasi kvadratga, hajm va massa esa kubga mutanosib ortadi, shu sababli vazn mushak kuchi va to‘qimalar mustahkamligiga nisbatan tezroq oshadi (suvda bu muammo yengilroq).
Yashash muhiti
Mikroorganizmlar deyarli hamma joyda, suv bor yerlarda, jumladan, bulutlar va muz, issiq buloqlar, Dunyo okeanining tubi hamda Yer po‘stining chuqur qatlamlarida ham yashaydi. Ular moddalar almashinuvi jarayonida ekotizimlarning muhim bo‘g‘ini bo‘lib, asosan redutsentlar (lot. reduco — «qaytaraman, tiklayman»), shuningdek, destruktorlar (lot. destruo — «parchalayman»), saprotroflar (qad. yunon. σαπρός — «chirigan» va τροφή — «oziq») — o‘lik organik moddalarni parchalovchi organizmlar (bakteriyalar va zamburug‘lar) bo‘lib, ular nobud bo‘lgan tirik mavjudotlar qoldiqlarini noorganik va eng oddiy organik birikmalarga aylantiradi. Ayrim ekotizimlarda esa ular biomassa hosil qiluvchi yagona organizmlar — produtsentlar.
Turli muhitlarda yashaydigan mikroorganizmlar oltingugurt, temir, fosfor va boshqa elementlarning aylanishida qatnashadi, hayvonlar va o‘simliklardan kelib chiqqan hamda abiogen manbali organik moddalarni (metan, parafinlar) parchalaydi, suv havzalarining o‘z-o‘zidan tozalanishini ta’minlaydi.
Biroq mikroorganizmlarning barcha turlari ham inson uchun foydali emas. Ayrim mikroorganizmlar qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining buzilishiga olib keladi, tuproqdagi azot miqdorini kamaytiradi, suv havzalarini ifloslantiradi va oziq-ovqat mahsulotlarida zaharli moddalar to‘planishiga sabab bo‘ladi (masalan, botulizm, E. coli toksinlari, boshqa mikrob toksinlari).
Mikroorganizmlar tashqi muhit omillariga juda yaxshi moslasha oladi. Turli mikroorganizmlar −6° dan +50—75° gacha bo‘lgan haroratda o‘sishi mumkin. Yuqori haroratda yashab qolish bo‘yicha rekordni arxeyalar o‘rnatgan: ularning o‘rganilgan ayrim kulturalari oziqa muhitida 110 °C dan yuqori haroratda o‘sadi. Masalan, Methanopyrus kandleri (shtamm 116) 122 °C haroratda o‘sadi. Bu ma’lum barcha organizmlar uchun rekord darajadagi yuqori haroratdir. Tabiatda bunday haroratdagi yashash muhiti okean tubidagi issiq vulqon buloqlarida yuqori bosim ostida uchraydi (qora tutun chiqaruvchi gidrotermal manbalar).
Shunday mikroorganizmlar borki, ular ko‘p hujayrali organizmlar uchun halokatli bo‘lgan darajadagi ionlashtiruvchi nurlanish, juda keng diapazondagi pH, hatto 25 % li konsentratsiyadagi natriy xlorid mavjud sharoitlarda, shuningdek, kislorod miqdori turlicha, hatto butunlay yo‘q bo‘lganda ham yashay oladi (anaerob mikroorganizmlar).
Simbiotik mikroorganizmlar (mikrobiom) o‘simliklar va hayvonlar, jumladan, odam organizmining ichida yashaydi. Inson organizmida simbiotik mikroorganizmlarning eng ko‘pi ichakda joylashgan. Mikroorganizmlar tana ichida ham, teri yuzasida ham yashaydi. Inson mikrobiomidagi hujayralar soni (ularning massasi yoki hajmi emas!) o‘z tanasidagi hujayralar sonidan 3—10 baravar ko‘p.
Har bir insonning mikrobiomi o‘ziga xos, ammo u har kuni o‘zgarib turadi. Bir hududda yashovchi, turmush tarzi bir xil yoki ovqatlanish ratsioni o‘xshash odamlarda mikrobiomning umumiy xususiyatlari uchraydi. Mikrobiomlar genetik xilma-xilligining pasayishi odatda shifoxonada yotib davolanayotgan bemorlar va salomatlikning yomonlashuvi bilan bog‘lanadi (qarang: kvaziturlar, genlarning gorizontal ko‘chishi). Mikrobiom tarkibining qator kasalliklar, jumladan, semizlik, depressiya, ichakning yallig‘lanish kasalliklari, yo‘g‘on ichak saratoni, yurak kasalliklari, tarqoq skleroz va autizm bilan bog‘liqligi aniqlangan. Buning ehtimoliy sababi — mikroorganizmlarning moddalar almashinuvi mahsulotlari (yallig‘lanishga qarshi moddalar, antibiotiklar, butiratlar, peptidlar, vitaminlar va hokazolar), shuningdek, zararsiz antigenlar (masalan, bakteriya membranasi bo‘laklari) hamda lizis (antitanalarning parchalanishi) (qarang: proteoliz) yetishmasligidir. Antitanalarning parchalanishi immun komplekslari hosil bo‘lishining oldini olishga va autoimmun kasalliklar rivojlanishi xavfini kamaytirishga yordam beradi.
Mikroorganizmlarning juda ko‘p turlari odam va hayvonlar uchun shartli patogen yoki patogen hisoblanadi. Patogen mikroorganizmlar odamlar, hayvonlar va o‘simliklarda kasallik keltirib chiqaradi.
Eng ko‘p e’tirof etilgan nazariyalarga ko‘ra, hayotning kelib chiqishi Yerda protomikroorganizmlar bilan boshlangan: ular evolyutsiya jarayonida paydo bo‘lgan ilk tirik organizmlar hisoblanadi.
